Κυριακή, 16 Μαΐου 2010

Kojin Karatani, Επανάσταση και επανάληψη (πέμπτο μέρος)

Το τωρινό στάδιο

Η δεκαετία του 1990 λογίζεται ως το στάδιο του νεοφιλελευθερισμού. Λέγεται συχνά ότι οι ΗΠΑ, όπως η παλιά βρετανική αυτοκρατορία, έχουν τόσο απόλυτη ηγεμονία ώστε οι πολιτικές τους να είναι αντιπροσωπευτικές του φιλελευθερισμού. Ενώ οι ΗΠΑ ήταν ο ηγεμόνας πριν το 1990, άρχισαν να παρακμάζουν οικονομικά ήδη από την δεκαετία του 1970, όπως φανερώθηκε από το τέλος της μέτρησης της αξίας με βάση τον χρυσό (gold standard) το 1971. Οι ΗΠΑ ακολουθούν την πορεία που κάποτε ιχνηλάτησαν η Ολλανδία και η Βρετανία: αν και παρακμάζουν σε ό,τι αφορά τις παραγωγικές βιομηχανίες, οι ΗΠΑ διατηρούν ηγεμονία στο επενδυτικό κεφάλαιο και στο εμπόριο φυσικών πόρων όπως είναι το πετρέλαιο, τα σιτηρά και η ενέργεια.

Κατά την περίοδο του βρετανικού φιλελευθερισμού, ο πόλεμος δεν έθεσε κινδύνους στην Βρετανία. Ανάμεσα στο 1930 και το 1990 (ιδιαίτερα ανάμεσα στο 1945 και το 1975) οι ΗΠΑ ήταν τόσο φιλελεύθερες όσο και η Βρετανία του 19ου αιώνα. Τα αναπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη βρισκόντουσαν υπό αμερικανική προστασία, συνεργαζόταν μεταξύ τους βλέποντας το σοβιετικό μπλοκ ως εχθρό, και υιοθετούσαν εθνικές πολιτικές εργασιακής προστασίας και κοινωνικής πρόνοιας. Αντίθετα με τα φαινόμενα, το διεθνές σοβιετικό μπλοκ και τα εθνικά σοσιαλιστικά κόμματα σταθεροποίησαν τον παγκόσμιο καπιταλισμό αντί να τον απειλούν. Ο Ψυχρός Πόλεμος είναι συνεπώς το στάδιο του φιλελευθερισμού με τις ΗΠΑ ως ηγεμόνα. Από τη δεκατία του 1980, η πολιτική των Ρήγκαν και Θάτσερ, περιλαμβανομένης της υποχώρησης της κοινωνικής πρόνοιας, της απορρύθμισης του κεφαλαίου, και της μείωσης στη φορολογία, έχει υιοθετηθεί από τα αναπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη. Αυτή η πολιτική λογίζεται γενικά ως νεοφιλελεύθερη, αλλά δεν είναι ασύμβατη με τον ιμπεριαλισμό που κυριαρχούσε στην δεκαετία του 1880. Ο Λένιν επέμενε ότι τα στάδια του ιμπεριαλισμού μπορούσαν να χαρακτηριστούν ιστορικά από τις εξαγωγές κεφαλαίου: το κεφάλαιο αναζητά την παγκόσμια αγορά επειδή η εθνική αγορά δεν του αρκεί ποτέ. Η Άρεντ περιέγραψε τον ιμπεριαλισμό της δεκαετίας του 1880 ως την απελευθέρωση ενός κράτους που προσδέθηκε στο κεφάλαιο από τον ζυγό του έθνους. Απορρίπτοντας τα εθνικά αιτήματα, το κράτος εγκατέλειψε τους εργάτες εντός του έθνους και υποστήριξε το κεφάλαιο που ταξίδευε στο εξωτερικό τόσο με οικονομικά όσο και με στρατιωτικά μέσα.[14] Αυτό συμβαίνει και στο νεοφιλελεύθερο στάδιο. Η παγκοσμιοποίηση άρχισε στην δεκαετία του 1970, όταν οι αναπτυγμένες χώρες άρχισαν να πλήττονται από το πτωτικό περιθώριο κέρδους και την χρόνια ύφεση λόγω του κορεσμού της αγοράς από ανθεκτικά καταναλωτικά αγαθά. Επιπλέον, οι ΗΠΑ έχασαν την ηγεμονία στην παραγωγή των αγαθών αυτών εξαιτίας της σημαντικής ανάπτυξης της Ιαπωνίας και της Γερμανίας. Συνεπώς, το αμερικανικό κεφάλαιο έπρεπε να βρει τον δρόμο του προς την παγκόσμια ελεύθερη αγορά. Ο παγκόσμιος ανταγωνισμός όμως είναι ανέφικτος χωρίς αμερικανική στρατιωτική ηγεμονία. Το παρόν στάδιο του καπιταλισμού είναι περισότερο νεοιμπεριαλιστικό από ότι είναι νεοφιλελεύθερο.

Σύμφωνα με τους Antonio Negri και Michael Hardt, οι ΗΠΑ έδρασαν όχι ως ιμπεριαλιστικό κράτος αλλά ως Αυτοκρατορία επειδή αναζήτησαν την έγκριση των Ηνωμένων Εθνών κατά τον πόλεμο του Κόλπου το 1991, όταν και είχαν ολοκληρωτική στρατιωτική ηγεμονία: “Η σημασία του πολέμου του Κόλπου πηγάζει […] από το γεγονός ότι παρουσίασε τις ΗΠΑ ως τη μόνη δύναμη η οποία μπορούσε να ρυθμίσει το διεθνές δίκαιο, όχι ως κομμάτι των δικών της εθνικών κινήτρων αλλά στο όνομα του παγκόσμιου δικαίου.”[15] Δεν μπορώ να συμφωνήσω ότι οι ΗΠΑ είναι Αυτοκρατορικές αλλά όχι ιμπεριαλιστικές. Κανένα έθνος ή κράτος δεν μπορεί να αποφύγει την προσφυγή στον ιμπεριαλισμό εφόσον αποπειράται να γίνει Αυτοκρατορία. Δέκα χρόνια μετά τον πόλεμο στον Κόλπο, ο πόλεμος στο Ιράκ διέψευσε την ιδέα ότι οι ΗΠΑ δεν είναι ιμπεριαλιστικές αλλά Αυτοκρατορικές: οι ΗΠΑ επιδίωξαν την μονομέρεια και όχι την έγκριση των Ηνωμένων Εθνών. Φυσικά, οι Negri και Hardt δεν κινούνται προς την ιδέα της Αμερικανικής Αυτοκρατορίας: για αυτούς, η Αυτοκρατορία είναι χωρίς τόπο.
[Η καπιταλιστική αγορά] αποθαρρύνεται από σύνορα και αποκλεισμούς· ανθίζει μάλλον όταν περιλαμβάνει τα πάντα στη σφαίρα της. Το κέρδος μπορεί να παραχθεί μόνο μέσα από επαφή, διάδραση, ανταλλαγή και εμπόριο. Η πραγματοποίηση της παγκόσμιας αγοράς θα αποτελούσε το σημείο έναρξης αυτής της τάσης. Στην ιδανική της μορφή, δεν υπάρχει σημείο εκτός της παγκόσμιας αγοράς: ολόκληρη η υδρόγειος είναι χώρος δράσης της. Θα μπορούσαμε συνεπώς να χρησιμοποιήσουμε το μοντέλο της παγκόσμιας αγοράς ως μοντέλο για να κατανοήσουμε την αυτοκρατορική κυριαρχία […] Σ’ αυτόν τον ομαλό χώρο της Αυτοκρατορίας, δεν υπάρχει τόπος εξουσίας –η εξουσία βρίσκεται παντού και πουθενά. Η Αυτοκρατορία είναι ου-τοπία, δηλαδή μη-τόπος.[16]
Αυτό που οι Hardt και Negri  αποκαλούν Αυτοκρατορία είναι η παγκόσμια αγορά. Στην αγορά αυτή, τα κράτη δεν έχουν σημασία. Μια παρόμοια παρατήρηση μπορεί να εντοπιστεί στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο του 1848, το οποίο προβλέπει ότι οι διαφορές ανάμεσα στους λαούς και τα κράτη θα εξαλειφθούν μέσω της “επαφής σε κάθε κατεύθυνση, την οικουμενική αλληλεξάρτηση των εθνών”. Η άποψη αυτή αγνοεί τη διάσταση του κράτους. Οι επαναστάσεις του 1848, για παράδειγμα, είχαν ως αποτέλεσμα τον κρατικό καπιταλισμό και τον ιμπεριαλισμό στη Γαλλία και τη Γερμανία αλλά δεν εξάλειψαν αυτούς τους λαούς και τα κράτη.

Σήμερα, το πλαίσιο του έθνους-κράτους λέγεται πως έχει ατροφήσει. Είναι αλήθεια ότι το στοιχείο του έθνους έχει εγκαταλειφθεί, αλλά αυτό δεν σημαίνει καθόλου ότι το κράτος διαλύεται. Είναι μόνο μέσα από την θέληση του κράτους ως τέτοιου που ένα κράτος μπορεί να συμμαχήσει με ένα άλλο. Δεν υπήρξε ποτέ κράτος το οποίο να απέρριψε την συμμαχία ή την υποταγή όταν η ίδια του η επιβίωση απειλούνταν. Μόνο το έθνος ως φαντασιακή κοινότητα απορρίπτει κάτι τέτοιο. Οι θεωρητικοί της Ευρωπαϊκής Ένωσης υποστηρίζουν ότι η Ένωση υπερβαίνει το σύγχρονο κυρίαρχο κράτος. Όπως το έθνος-κράτος πιέζεται από την παγκόσμια οικονομία όμως, το ίδιο συμβαίνει και με την τοπική ένωση κρατών. Για να αντιμετωπίσουν τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία, τα ευρωπαϊκά κράτη διαμόρφωσαν την Ευρωπαϊκή Ένωση και ανέθεσαν τις οικονομικές και στρατιωτικές τους δυνάμεις στο υπερσύστημα. Αυτό δεν μπορεί να κριθεί ως υπέρβαση του σύγχρονου κράτους. Τα κράτη ενώνονται και δημιουργούν κράτος συνασπισμού κάτω από την πίεση του παγκόσμιου καπιταλισμού ή της παγκόσμιας αγοράς. Η Ε.Ε δεν είναι το πρώτο συνασπιστικό κράτος της ιστορίας· προηγείται το γερμανικό “Τρίτο Ράιχ” και η ιαπωνική “Σφαίρα Κοινής Ευμάρειας της Ευρύτερης Ανατολικής Ασίας”, μορφώματα που σχεδιάστηκαν αμφότερα στην δεκαετία του 1930 για να αντιμετωπίσουν τις συνασπισμένες οικονομίες της Βρετανίας, της Γαλλίας και των ΗΠΑ. Πριν από τον πόλεμο, αυτά τα συνασπισμένα κράτη αναπαρέστησαν τον εαυτό τους ως υπερβαίνοντα το σύγχρονο παγκόσμιο σύστημα, δηλαδή τον καπιταλισμό και το έθνος-κράτος. Το σχέδιο για μια ευρωπαϊκή ένωση υπήρξε πριν ακόμα από τον Ναπολέοντα· το ιδανικό του είναι η παλιά Αυτοκρατορία, αν και έχει πραγματοποιηθεί μόνο στον γαλλικό και γερμανικό ιμπεριαλισμό.

Σχηματίζοντας την Ευρωπαϊκή Ένωση, οι Ευρωπαίοι δεν ξέχασαν συνάμα και το παρελθόν. Είναι προφανές ότι προσπαθούν να πραγματοποιήσουν μια Αυτοκρατορία που δεν θα είναι ιμπεριαλιστική. Παρ΄όλα αυτά, η ΕΕ δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα συνασπιστικού τύπου κράτος μέσα στην παγκόσμια οικονομία. Άλλες περιοχές βρίσκονται στην ίδια κατάσταση: οι παλαιές αυτοκρατορίες της Κίνας, της Ινδίας, του Ισλάμ και της Ρωσίας, οι οποίες περιθωριοποιήθηκαν στο σύγχρονο παγκόσμιο σύστημα, έχουν επανεμφανιστεί. Σε κάθε περιοχή, εφόσον το έθνος-κράτος δημιουργήθηκε μέσω της απόσχισης από την παγκόσμια αυτοκρατορία, υπάρχει από τη μία ένας κοινός πολιτισμός, και από την άλλη, ένα παρελθόν γεμάτο από διαιρέσεις και αγώνες. Τα κράτη θέτουν τις μνήμες τους ως έθνη υπό αίρεση και δημιουγούν μια κοινότητα μειώνοντας την ίδια τους την κυριαρχία. Όμως το φαινόμενο αυτό παρατηρείται ακριβώς εξαιτίας της πίεσης του παγκόσμιου καπιταλισμού που κυριαρχεί πλέον επάνω στα κράτη. Ο Renan παρατήρησε κάποτε ότι η λήθη για την ιστορία είναι απαραίτητη για την ίδρυση του έθνους, και η παρατήρησή του είναι εφαρμόσιμη και για την δημιουργία του συνασπιστικού κράτους. Όπως το έθνος, και αυτό είναι επίσης μια φαντασιακή ή κατασκευασμένη κοινότητα.

2 σχόλια:

leo είπε...

Μόνο ευχαριστίες για τη δουλειά και συγχαρητήρια. Η δύναμη της αλληλεγγύης στη μπλογκόσφαιρα.
καλημέρα Αντώνη.

Αντωνης είπε...

Καλημέρα και ευχαριστώ.