Τετάρτη, 5 Μαΐου 2010

Kojin Karatani, Επανάσταση και επανάληψη (τέταρτο μέρος)

Ο παρακάτω πίνακας αναδεικνύει αυτά τα στάδια (Εικόνα 1).

Εικόνα 1: Τα κοσμοϊστορικά στάδια του κρατικού καπιταλισμού





Τα στάδια αυτά εμφανίζονται ως αναπτυξιακά με όρους παραγωγικότητας. Αν είναι έτσι, η οπτική αυτή δεν διαφέρει δραματικά από αυτή των Μαρξιστών. Η σημασία της θεωρίας του Uno συνίσταται όχι στο πώς αντιλαμβάνεται τα στάδια της ανάπτυξης του καπιταλισμού αλλά στο πώς σχηματοποιεί τα στάδια της οικονομικής πολιτικής. Επανεισάγει το κράτος που τέθηκε υπό παρένθεση στο Κεφάλαιο, κρατώντας την αρχή του καθαρού καπιταλισμού που συνέλαβε το Κεφάλαιο. Για παράδειγμα, είναι ξεκάθαρο ότι το κράτος είναι ένα ενεργό υποκείμενο στον μερκαντιλισμό. Αλλά ο φιλελευθερισμός είναι επίσης η οικονομική πολιτική ισχυρών κρατών, όπως η Βρετανία. Στην εποχή του φιλελευθερισμού, τα άλλα, λιγότερο ισχυρά κράτη πρέπει να υπερασπίζονται τον εαυτό της μέσω του προστατευτισμού· αλλιώς θα καταλήξουν αποικίες. Δεν χρειάζεται να προσθέσουμε ότι ο ιμπεριαλισμός είναι μια οικονομική πολιτική που υιοθετείται από τις μεγάλες δυνάμεις. Κάτω από αυτή την πολιτική το κράτος έχει ρητό ρόλο, και ο φασισμός και ο καπιταλισμός του κοινωνικού κράτους δεν αποτελούν εξαιρέσεις. Και αυτές επίσης είναι οικονομικές πολιτικές του κράτους, που τώρα είναι ταυτόσημο με το κεφάλαιο.

Ο Uno λοιπόν σχηματοποιεί τα στάδια του καπιταλισμού εισάγοντας την διάσταση του κράτους. Συνεπώς, αναδύεται μια άλλη είδους επαναληπτικότητα, διαφορετική από αυτή της οικονομικής ανάπτυξης. Είναι φανερό ότι ο ιμπεριαλισμός είναι μια επανάληψη του μερκαντιλισμού. Ο Uno όμως είναι διστακτικός σχετικά με το πρόβλημα του κράτους, και περιορίζεται σ’ αυτό της οικονομίας. Από την άλλη, ο Immanuel Wallerstein βλέπει τα στάδια του καπιταλισμού από την οπτική ενός αγώνα για ηγεμονία μεταξύ του κράτους και του κεφαλαίου. Για παράδειγμα, ο Wallerstein, δεν περιορίζει τον φιλελευθερισμό στα μέσα του 19ου αιώνα όπως κάνει ο Uno. Ο φιλελευθερισμός είναι μια πολιτική που χρησιμοποιεί ένας ηγεμόνας, και είναι εφικτή σε κάθε περίοδο. Κατά την άποψη του Wallerstein, μόνο τρία κράτη έχουν υιοθετήσει τον φιλελευθερισμό στην σύγχρονη παγκόσμια οικονομία: η Ολλανδία, η Βρετανία, και οι ΗΠΑ. Μεταξύ του δεύτερου μισού του 16ου αιώνα και τα μέσα του 17ου, όταν η Βρετανία υιοθέτησε μερκαντιλιστική ή προστατευτική πολιτική, η Ολλανδία ήταν φιλελεύθερη· πολιτικά δεν ήταν απόλυτη μοναρχία αλλά κοινοπολιτεία [republic].[11]

Σύμφωνα με τον Wallerstein, οι μετατοπίσεις στην ηγεμονική ισχύ έχουν την εξής μορφή: “η έντονη ανωτερότητα στην αγρο-βιομηχανική παραγωγική επάρκεια οδηγεί σε κυριαρχία στις σφαίρες της εμπορικής διανομής του παγκόσμιου εμπορίου, με συναφή κέρδη που συσσωρεύονται τόσο από το ότι γίνεσαι η αποθήκη μεγάλου μέρους του παγκόσμιου εμπορίου και από ότι ελέγχεις τα “αόρατα” –την μετακίνηση, τις επικοινωνίες, και την ασφάλιση. Η εμπορική πρωτοκαθεδρία με τη σειρά της οδηγεί στον έλεγχο των χρηματο-οικονομικών τομέων του τραπεζικού συστήματος (ανταλλαγή, καταθέσεις και πίστωση) και των επενδύσεων (άμεσων και μέσω πορτφόλιο). [12]  Ένα κράτος συνεπώς θεμελιώνει την ηγεμονία, προχωρώντας από την παραγωγή στο εμπόριο και από εκεί στις επενδύσεις. Αλλά “υπάρχει μάλλον μόνο ένα σύντομο διάστημα χρόνου που μια συγκεκριμένη κεντρική δύναμη μπορεί να επιδείξει ταυτόχρονα παραγωγική, εμπορική και επενδυτική ανωτερότητα απέναντι σε όλες τις άλλες κεντρικές δυνάμεις.” [13] Δηλαδή, ακόμα και αν η ηγεμονία χάνεται στη διάσταση της παραγωγής, μπορεί να διατηρηθεί σε αυτόν του εμπορίου ή των επενδύσεων. Η Ολλανδία και η Βρετανία διατήρησαν στην πραγματικότητα ηγεμονία στην διανομή και στις επενδύσεις για πολύ καιρό εφότου την είχαν χάσει στην παραγωγή. Οι Ολλανδοί διατήρησαν ηγεμονία στη διανομή και τις επενδύσεις ακόμα και μετά την ήττα της από τους Βρετανούς στην μανιφακτούρα κατά το ύστερο τμήμα του 18ου αιώνα. Μόνο στον 19ο αιώνα (κατά την περίοδο που ο Uno αποκαλεί “φιλελευθερισμό”), κυριάρχησε απόλυτα επί των Ολλανδών η Βρετανία. Παρ’ όλα αυτά, αν η περίοδος της βρετανικής ηγεμονίας λέγεται φιλελευθερισμός, το ίδιο θα έπρεπε να λέγεται για την περίοδο της ολλανδικής ηγεμονίας. Ο μερκαντιλισμός από την άλλη, είναι μια περίοδος απουσίας ηγεμόνα, όπως η περίοδος όταν η Ολλανδία έχασε την ηγεμονία για την οποία συγκρούστηκαν αργότερα Βρετανία και Γαλλία. Η απουσία ηγεμόνα μπορεί πάντοτε να εντοπιστεί στο στάδιο που καλείται ιμπεριαλισμός, μετά το 1870, όταν η Αμερική, η Γερμανία και η Ιαπωνία πολέμησαν για την ηγεμονία που έχανε η Βρετανία. Από την άποψη αυτή, δεν είναι αξιοπερίεργο που μπορούν να παρατηρηθούν ομοιότητες ανάμεσα στα στάδια του μερκαντιλισμού και του ιμπεριαλισμού.

Η ανάπτυξη των σταδίων του καπιταλισμού δεν μπορεί να είναι καθρά γραμμική, εφόσον απαιτεί όχι μόνο μια αλλαγή στο παγκόσμιο εμπόρευμα αλλά επίσης μια μακρά ύφεση. Δηλαδή, απαιτεί μια επανάληψη που είναι εμμενής στο καπιταλιστικό σύστημα. Από την άλλη, δημιουργεί ηθικές συγκρούσεις για ηγεμονία ανάμεσα σε κράτη και συνεπώς μια επανάληψη που είναι εμμενής στη διάσταση του κράτους. Κατά συνέπεια, τα στάδια του παγκόσμιου καπιταλισμού μπορεούν να γίνουν αντιληπτά ως επανάληψη των σταδίων του ιμπεριαλισμού και του φιλελευθερισμού (βλ. εικόνα 1). Στον πίνακα αυτό, για παράδειγμα, ο μερκαντιλισμός είναι ένα μεταβατικό στάδιο από τον ολλανδικό στον βρετανικό φιλελευθερισμό, δηλαδή ένα στάδιο κατά το οποίο η Ολλανδία παρήκμαζε αλλά η Βρετανία και η Γαλλία δεν ήταν αρκετά ισχυρές ώστε να την αντικαταστήσουν και συγκρουόταν μεταξύ τους. Επίσης, το στάδιο του ιμπεριαλισμού μετά το 1870 σημαδεύεται από την παρακμή της Βρετανίας και την προσπάθεια της Γερμανίας, της Αμερικής και της Ιαπωνίας να επαναδιανείμουν τα εδάφη τα οποία κρατούνταν ως τότε από προηγούμενες αυτοκρατορικές δυνάμεις. Τα στάδιο του παγκόσμιου καπιταλισμού σχηματίζουν λοιπόν όχι μόνο την γραμμική ανάπτυξη της παραγωγής αλλά και την εναλλαγή ανάμεσα στα στάδια του φιλελευθερισμού και του ιμπεριαλισμού. Κατά την άποψή μου, η εναλλαγή λαμβάνει χώρα σε εξηνταετείς κύκλους. Συνεπώς, η ιστορία του σύγχρονου κόσμου επαναλαμβάνεται κάθε εκατόν είκοσι χρόνια. Είναι αβέβαιο το αν ο κύκλος αυτός συνεχιστεί, αλλά μπορεί να είναι παραγωγικός ως υπόθεση εργασίας.


Εικόνα: bbc.co.uk

Δεν υπάρχουν σχόλια: