Τρίτη, 25 Μαΐου 2010

Immanuel Wallerstein, Δομικές κρίσεις (τελευταίο μέρος)

Το τελευταίο τμήμα του πρόσφατου κειμένου Wallerstein. Με έντονα στοιχεία τα σημαντικότερα, κατά την κρίση μου, σημεία.

RD (Αντώνης)
---


Αρχικά θα πρέπει να σημειώσουμε δύο ζωτικά γνωρίσματα μιας δομικής κρίσης. Επειδή οι μεταβολές είναι τόσο ξέφρενες, υπάρχει μικρή πίεση για επιστροφή στην κατάσταση ισορροπίας. Κατά την μακρά, “φυσιολογική” διάρκεια ζωής του συστήματος, αυτή η πίεση ήταν ο λόγος που πάντοντε περιοριζόντουσαν στις συνέπειές τους οι εκτεταμένες κοινωνικές κινητοποιήσεις —οι λεγόμενες “επαναστάσεις” . Όμως όταν το σύστημα απέχει πόρρω από την ισορροπία, μπορεί να συμβεί το αντίθετο —οι μικρής κλίμακας κοινωνικές κινητοποιήσεις μπορεί να έχουν πολύ μεγάλες συνέπειες—αυτό που η επιστήμη της πολυπλοκότητας αποκαλεί “συνέπειες πεταλούδας” [butterfly effect]. Θα μπορούσαμε επίσης να το ονόμασουμε στιγμή κατά την οποία η πολιτική δράση κυριαρχεί πάνω στον δομικό ντετερμινισμό. Το δεύτερο ζωτικό γνώρισμα είναι ότι σε κανένα από τα δύο στρατόπεδα δεν υπάρχει μια μικρή ομάδα στην κορυφή που να ελέγχει το παιχνίδι: μια λειτουργική “εκτελεστική επιτροπή της κυρίαρχης τάξης”, ή ένα πολιτμπιρό των καταπιεσμένων μαζών. Ακόμα και ανάμεσα σ’ αυτούς που είναι ταγμένοι στον αγώνα για ένα σύστημα-διάδοχο, υπάρχουν πολλαπλοί παίκτες, οι οποίοι προωθούν διαφορετικές εμφάσεις. Οι δύο ομάδες ενσυνείδητων μαχητών [miltants] και στις δύο πλευρές το βρίσκουν επίσης δύσκολο να πείσουν τις ευρύτερες ομάδες που αποτελούν τις δυνητικές τους βάσεις για την χρησιμότητα ή την εφικτότητα του να γίνει η μετάβαση με οργανωμένο τρόπο. Με λίγα λόγια, το χάος της δομικής κρίσης ανακλάται στην σχετικά άστατη σύνθεση των δύο στρατοπέδων.

Το στρατόπεδο “Νταβός” είναι βαθιά διηρημένο. Υπάρχουν αυτοί που επιθυμούν να καθιερώσουν ένα πολύ καταπιεστικό σύστημα το οποίο να εξυμνεί τον ρόλο των προνομιούχων εξουσιαστών πάνω σε πειθήνιους υπηκόους. Υπάρχει μια δεύτερη ομάδα που πιστεύει ότι ο δρόμος προς την δύναμη και τα προνόμια βρίσκεται σε ένα αξιοκρατικό σύστημα το οποίο θα συστράτευε τον μεγάλο αριθμό ομάδων που είναι απαραίτητος ώστε να το συνητρήσουν με την ελάχιστη ισχύ και την μέγιστη πειθώ. Η ομάδα αυτή μιλά τη γλώσσα της εκ θεμελίων αλλαγής, χρησιμοποιώντας σλόγκαν τα οποία αναδύθηκαν από τα αντισυστημικά κινήματα —ένα “πράσινο” σύμπαν, μια πολυπολιτισμική ουτοπία, αξιοκρατικές ευκαιρίες για όλους— ενώ διατηρεί ένα πολωτικό και άνισο σύστημα. Μέσα στο στρατόπεδο του “Πόρτο Αλλέγκρε” υπάρχει ένα παρόμοιο πνεύμα. Υπάρχουν αυτοί που οραματίζονται έναν πολύ αποκεντρωμένο κόσμο, ο οποίος θα πριμοδοτεί τις έλλογες μακροπρόθεσμες κατανομές πάνω από την οικονομική ανάπτυξη, και ο οποίος θα επιτρέπει  την καινοτομία, αλλά δεν θα δημιουργεί θύλακες εξειδίκευσης που δεν θα έχουν ευθύνη να αποκρίνονται στην κοινωνία ως σύνολο [without creating cocoons of expertise unanswerable to society as a whole]. Υπάρχει μια δεύτερη ομάδα που προσανατολίζεται περισσότερο στον εκ των άνωθεν μετασχηματισμό, από διαχειριστικές ομάδες και ειδικούς. Οραματίζονται ένα όλο και πιο συντονισμένο και συνεκτικό σύστημα, έναν φορμαλιστικό εξισωτισμό [formal egalitarianism] χωρίς πραγματική καινοτομία. Έτσι, αντί για μια απλή μάχη δύο στρατοπέδων για το σύστημα-διάδοχο, βλέπω μια τριπλή μάχη—μια μεταξύ των δύο μεγάλων στρατοπέδων, και μια δεύτερη μέσα σε κάθε ένα από τα στρατόπεδα. Πρόκειται για μια κατάσταση που δημιουργεί συγχύσεις, τόσο ηθικά όσο και πολιτικά: το αποτέλεσμά της είναι θεμελιωδώς αβέβαιο.

Τι πρακτικά βήματα μπορεί ο καθένας από εμάς να κάνει ώστε να προωθήσει αυτή τη διαδικασία; Δεν υπάρχει προκατασκευασμένη ατζέντα· υπάρχουν μόνο γραμμές εμφάσεως. Θα έβαζα στην κορυφή της λίστας δράσεις που μπορούμε να αναλάβουμε, βραχυπρόθεσμα, για να μετριάσουμε τον πόνο που αναδύεται από την κατάρρευση του υπάρχοντος συστήματος, και από τις συγχύσεις της μετάβασης. Τέτοιες δράσεις μπορούν να περιλαμβάνουν νίκη σε εκλογές ώστε να μπορούν να αποκτηθούν περισσότερες υλικές απολαβές για αυτούς που έχουν λιγότερα· προστασία των νομικών και πολιτικών δικαιωμάτων· μέτρα ενάντια στην περαιτέρω διάβρωση του πλανητικού μας πλούτου και των προϋποθέσεων συλλογικής επιβίωσης. Παρ’ όλα αυτά, από μόνα τους, αυτά δεν είναι βήματα προς την δημιουργία του νέου συστήματος-διαδόχου. Απαιτείται σοβαρή διανοητική συζήτηση για τις παραμέτρους του παγκόσμιου συστήματος που επιθυμούμε, και για τις στρατηγικές της μετάβασης. Αυτό απαιτεί προθυμία να ακούσουμε αυτούς που θεωρούμε καλοπροαίρετους, ακόμα και αν δεν συμφωνούν μαζί μας. Η ανοιχτή συζήτηση θα φέρει σίγουρα μεγαλύτερη συντροφικότητα, και ίσως να μας κρατήσει από το να πέσουμε στον σεκταριανισμό πού πάντοτε κατανικά τα αντισυστημικά κινήματα. Τέλος, οποτεδήποτε είναι εφικτό, θα πρέπει να κατασκευάζουμε εναλλακτικούς, απο-πραγμοποιημένους [decommodified] τρόπους παραγωγής. Κάνοντάς το αυτό μπορούμε να ανακαλύψουμε τα όρια πολλών συγκεκριμένων μεθόδων, και να δείξουμε ότι υπάρχουν άλλοι τρόποι εξασφάλισης βιώσιμης παραγωγής από ό,τι ένα σύστημα ανταμοιβών που βασίζεται στο κίνητρο του κέρδους. Επιπρόσθετα, ο αγώνας ενάντια στις βασικές ανισότητες του κόσμου—φύλου, τάξης, και φυλής/εθνικότητας/θρησκείας—θα πρέπει να είναι στην πρώτη γραμμή των σκέψεών μας και των πράξεών μας. Τούτο είναι και το δυσκολότερο, εφόσον κανένας μας δεν είναι αθώος, και εφόσον η παγκόσμια κουλτούρα που κληρονομήσαμε δουλεύει εναντίον μας. Χρειάζεται επίσης να πούμε ότι πρέπει να αποφύγουμε κάθε αίσθηση ότι η ιστορία είναι στο πλευρό μας; Έχουμε στην καλύτερη των περιπτώσεων μια ευκαιρία 50-50 να φτιάξουμε ένα καλύτερο παγκόσμιο σύστημα από αυτό στο οποίο ζούμε τώρα. Αλλά 50-50 είναι πολύ. Πρέπει να προσπαθήσουμε να αδράξουμε την Τύχη, ακόμα κι αν μας ξεφεύγει. Τι άλλο πιο χρήσιμο μπορεί κανείς μας να κάνει;


Εικόνα:  www.bantjes.com

8 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

demos
Αντώνη, κοιτάς λίγο τη σύνταξη στη φράση στις αγκύλες;
Το νόημα δεν είναι σαφές. Εννοεί κάτι σαν το εξής
[χωρίς συγχρόνως να αναγνωρίζουν την ευθύνη τους απέναντι στην κοινωνία ως σύνολο; {ή} ...θύλακες εξειδίκευσης που απεμπολούν κάθε ευθύνη απέναντι...]


«ο οποίος θα πριμοδοτεί τις έλλογες μακροπρόθεσμες κατανομές πάνω από την οικονομική ανάπτυξη, και ο οποίος θα επιτρέπει την καινοτομία, αλλά δεν θα δημιουργεί θύλακες εξειδίκευσης [χωρίς ευθύνη να αποκρίνονται στην κοινωνία ως σύνολο.] »

2. δείξουμε ότι υπάρχουν άλλη τρόποι εξασφάλισης βιώσιμης παραγωγής

άλλη--->άλλοι

3. απο-πραγμοποιημένους είναι de-objectified? Μήπως θα πρέπει να το βάλεις σε παρένθεση, ο αγγλικός όρος μπορεί να μεταφέρει περισσότερα;

Τουλάχιστον να μην τους δίνουμε αφορμές.

[Το κείμενο είναι εξαιρετικό, κυρίως για την ομάδα του «Νταβός»]

Ανώνυμος είπε...

demos

Το σχήμα χιαστί (οι δύο ομάδες ανά στρατόπεδο να αντανακλούν αλληλοπαθείς τάσεις) είναι πολύ ενδιαφέρον.

Αντωνης είπε...

Δήμο, ευχαριστώ για τις παρατηρήσεις, ελπίζω οι διορθώσεις-προσθέσεις που μόλις έκανα να είναι επαρκείς.

waste είπε...

ευχαριστούμε πολύ για τη μετάφραση, του θείου βάλυ ;)

de-commodify είναι απο-εμπορευματοποιημένος. Είναι η αντίθετη διαδικασία από αυτή που βιώνουμε σε όλη τη βιομηχανική επανάσταση. Η εμπορευματοποιηση δηλαδή των "ελεύθερων" αγαθών. Αυτό που προτείνει ο θείος είναι πρακτικα να αποεμπορευματοποιήσουμε τα αγαθά. Πχ η ανταλλαγη μουσικών αρχείων ή ταινιών μέσω τόρρεντ είναι μία απο-εμπορευματοποιηση γιατί καταστρέφει την αξία κάνοντας το τραγούδι "ελεύθερο" αγαθό.

γιαυτο και είναι σημαντικό για το "στρατόπεδο νταβός" να δημιουργήσει τόσα στεγανά και κόστη στη γνώση και την πνευματική ιδιοκτησία. Είναι μέρος της περαιτέρω εμπορευματοποίησης του κόσμου.

Το αναφέρει και παρακάτω εκεί που λέει για την μείωση των γεωργικών πληθυσμών. Οι γεωργικοί πληθυσμοί είναι κατά μεγάλο βαθμό αυτάρκεις και μη-εμπορευματοποιημενοι. Η διαδικασία της μεγέθυνσης του καπιταλισμού βασίζεται τόσο στην οριζόντια εξάπλωση (λιγοτεροι αγροτες στα χωρια περισσοτεροι εργατες στην πόλη), όσο και στην κάθετη (λιγότερα ελεύθερα αγαθά κι ένα πείπλοκο σχεδόν φεουδαρχικό σύστημα προνομίων και ενοικίων για κάποιες κάστες.

Αντωνης είπε...

@waste: Και εγώ ευχαριστώ για την μεταφραστική παρατήρηση. :-)

Ιδιαίτερα ενδιαφέροντα σχόλια στην τελευταία παράγραφο. Ελπίζω να τα δούμε αναπτυγμένα με μεγαλύτερη λεπτομέρεια στο blog σου κάποια στιγμή.

RDdemos είπε...

demos
@waste, antonis

Το σχόλιο του waste είναι πολύ σημαντικό.

Βρήκα και το εξής από παλιό μου δοκίμιο:

Lash’s analysis of the supposedly minimal/null contribution made by ‘variable capital’ to the generation of surplus value in ‘design’ capitalism (Lash, 2002, pp. 149¶3,195¶2) is, I believe, ideological. This argument is made in support of the ‘novel’ character of informational capitalism. What Marx did not «foresee» in his conception of the ‘law of the
tendential fall of the rate of profit’, evidently was not, as Lash seems to suggest, the demise of the humanist figure of the ‘worker’, but the ‘mere’ fact of the commodification of techno-science — a process currently described by many commentators as the ‘second enclosure movement’ (Habermas, 1976, p. 56;cf.Boyle, 2003).

[Αν έχετε αντιρρήσεις με τη διατύπωση, θα ήθελα να τις ακούσω]

Αντωνης είπε...

Πολύ χρήσιμο το απόσπασμα, Δήμο. Συμφωνώ απόλυτα και υπάρχει βέβαια εκτενής συζήτηση για enclosure of the commons, αλλά και για νέες μορφές rent και rentier capitalism (βλ. συζήτηση Ζίζεκ για Μπιλ Γκέιτς, πχ).

waste είπε...

είχαμε μια συζήτηση κάποτε για το ελεύθερο λογισμικό και τον νεο-φιλελευθερισμό και εάν αυτά τα δύο έχουν κοινούς στόχους. είναι πολύ πολυλογία, αλλά εάν διαβάζεις διαγώνια ίσως να αξίζει τον κόπο
http://techiechan.com/?p=378

υπάρχει μια ειρωνεία ανάμεσα στο παλιό πρόγραμμα των φιλελευθέρων που ζητούσαν την κατάργηση κάθε ειδικού προνομίου που απέφερε ενοίκια στην "παλιά διαφθορά" (και μείωνε τη βέλτιστη χρήση του κεφαλαίου με άχρηστους φόρους και ενοικια) και των καινούργιων που πρακτικά υπερασπίζονται την θέσπιση ενοικίων για κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα.

Φυσικά, όπως συμβαίνει με όλα τα πράγματα, οι φιλελεύθεροι δεν ήταν ένα ξεκάθαρο γκρούπ κι έτσι πολλές φορές εκμεταλλεύονταν τα προνόμια που τους έδινε η εξουσία "ξεχνώντας" τις αρχες τους. Σήμερα πια όμως μπορούμε να τους κατηγοριοποιήσουμε καθαρά στην παλιά διαφθορά.

και η επιμονή του χρηματοπιστωτικού τομέα να συνεχίσει να ξεζουμίζει το σύστημα (ακόμα κι αν γυρνά εναντίον του ίδιου του συστήματος) δεν είναι πολύ διαφορετικός από τους αριστοκράτες με τις γεωργικές εκτάσεις που ήθελαν πάση θυσία να κρατήσουν τα προνόμια τους ακόμα κι αν έβλεπαν ότι αυτα τα προνόμια υπέσκαπταν την ίδια την εξουσία τους.