Τρίτη, 18 Μαΐου 2010

Everything you always wanted to know about Stalin (but were afraid to ask Zizek)!

Slavoj Žižek 
Υπερασπίζοντας χαμένους αγώνες
(απόσπασμα)
Μτφρ.: Radical Desire

Στην ανάλυση της παράνοιας του γερμανού δικαστή Schreber, ο Freud μας υπενθυμίζει ότι αυτό που συνήθως θεωρούμε τρέλα (το παρανοϊκό σενάριο της συνομωσίας ενάντια στο υποκείμενο) είναι στην ουσία ήδη μια απόπειρα ανάνηψης: μετά την πλήρη ψυχωσική κατάρρευση, το παρανοϊκό κατασκεύασμα είναι μια απόπειρα του υποκειμένου να επανιδρύσει ένα είδος τάξης στο σύμπαν του, ένα πλαίσιο αναφοράς που να του επιτρέπει να αποκτήσει ένα είδος "γνωσιακής χαρτογράφησης". Παρομοίως, μπαίνουμε στον πειρασμό να ισχυριστούμε ότι, όταν στα τέλη του 1937, ο σταλινικός παρανοϊκός λόγος έφτασε στο απώγειό του, και έθεσε σε κίνηση την ίδια του τη διάλυση ως κοινωνικού δεσμού, την σύλληψη και εξάλειψη του ίδιου του Yezhov, του κύριου εκτελεστή του Στάλιν το 1937, επρόκειτο ουσιαστικά για μια απόπειρα ανάνηψης, σταθεροποίησης της ανεξέλεγκτης οργής της αυτοκαταστροφής που ξέσπασε το 1937· η εκκαθάριση του Yezhov ήταν ένα είδος μεταεκκαθάρισης, η εκκαθάριση που θα έβαζε τέλος σε κάθε εκκαθάριση (κατηγορήθηκε ακριβώς για την δολοφονία χιλιάδων αθώων Μπολσεβίκων με τις διαταγές ξένων δυνάμεων --και η ειρωνεία είναι ότι η κατηγορία ήταν πραγματικά αληθής: όντως οργάνωσε τη δολοφονία χιλιάδων αθώων Μπολσεβίκων...) Παρ' όλα αυτά, το ουσιώδες σημείο είναι ότι, αν και εδώ φτάνουμε στα όρια του κοινωνικού, το επίπεδο στο οποίο ο ίδιος ο κοινωνικο-συμβολικός δεσμός πλησιάζει την αυτοκαταστροφική του διάλυση, αυτή η υπερβολή δημιουργήθηκε παρ' όλα αυτά από τη δυναμική των κοινωνικών αγώνων, από μια σειρά από μετατοπιζόμενες ισορροπίες και νέες συμμαχίες στην κορυφή του καθεστώτος (του Στάλιν και του στενού του κύκλου), της ανώτερης νομενκλατούρα και των χαμηλόβαθμων μελών του κόμματος.

Έτσι το 1933 και το 1935 ο Στάλιν και το πολιτμπιρό ενώθηκαν με όλα τα επίδεδα της ελίτ της νομενκλατούρας για να ελέγξουν, ή να εκκαθαρίσουν, ένα αβοήθητο σώμα χαμηλόβαθμων κομματικών μελών. Οι τοπικοί ηγέτες κατόπιν χρησιμοποίησαν αυτές τις εκκαθαρίσεις για να ισχυροποιήσουν τους μηχανισμούς τους και να εξοβελίσουν τους "ανεπιθύμητους". Αυτό, με τη σειρά του, δημιούργησε μια νέα ισορροπία το 1936, κατά τη διάρκεια του οποίου ο Στάλιν και η νομενκλατούρα της Μόσχας συμμάχησε με τους χαμηλόβαθμους, οι οποίοι παραπονιόντουσαν για καταστολή από τις τοπικές ελίτ. Το 1937 ο Στάλιν κινητοποίησε ανοιχτά τις "κομματικές μάζες" ενάντια σε ολόκληρη την νομενκλατούρα. Αυτό δημιούργησε ένα σημαντικό άξονα της αφάνισης της ελίτ κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Τρόμου. Αλλά το 1939 το πολιτμπιρό άλλαξε συμμαχίες και επανενεργοποίησε την εξουσία της τοπικής νομενκλατούρα ως μέρος μιας απόπειρας να αποκαταστήσει την τάξη στο κόμμα κατά τη διάρκεια της τρομοκρατίας.

Η κατάσταση λοιπόν εξερράγη όταν ο Στάλιν πήρε την ριψοκίνδυνη απόφαση να απευθυνθεί στα χαμηλόβαθμα μέλη τα ίδια, ζητώντας τους να αρθρώσουν τα παράπονά τους ενάντια στην αυθαίρετη εξουσία των τοπικών κομματικών αφεντικών (κίνηση παρόμοια με την Πολιτισμική Επανάσταση του Μάο)--η οργή τους για το καθεστώς, ανίκανη να εκφραστεί άμεσα, εξερράγη ακόμια πιο λυσσαλέα ενάντια στους προσωποποιημένους υποκατάστατους στόχους. Εφόσον η ανώτερη νομενκλατούρα την ίδια στιγμή διατήρησε την εκτελεστική της εξουσία στις ίδιες τις εκκαθαρίσεις, αυτό κινητοποίησε έναν αυστηρά καρναβαλικό φαύλο κύκλο αυτοκαταστροφής, στον οποίο σχεδόν όλοι τελούσαν υπό καθεστώς απειλής (για παράδειγμα, από τους 82 νομαρχιακούς κομματικούς γραμματείς, οι 79 εκτελέστηκαν). Μια άλλη σκοπιά του εντεινόμενου φαύλου κύκλου ήταν οι ίδιες οι αστάθειες των οδηγιών από την κορυφή σε ό,τι αφορούσε την πληρότητα των εκκαθαρίσεων: η κορυφή απαιτούσε σκληρά μέτρα, αλλά την ίδια στιγμή προειδοποιούσε να μην γίνονται ακρότητες, και έτσι οι εκτελεστές βρέθηκαν σε μια αβάσταχτη θέση· στο τέλος, ό,τι και να έκαναν ήταν λάθος. Αν δεν συνελάμβαναν έναν επαρκή αριθμό προδοτών και δεν ανακάλυπταν αρκετές συνομωσίες, τους θεωρούσαν υπερβολικά ανεκτικούς και άρα υποστηρικτές της αντεπανάστασης. Έτσι, κάτω από αυτή την πίεση, για να πετύχουν, ας πούμε, τους ποσοτικούς στόχους παραγωγής, έπρεπε να εφεύρουν αποδείξεις και να συνομωτήσουν--εκθέτοντας έτσι εαυτούς στην κατηγορία ότι ήταν οι ίδιοι σαμποτέρ, εξολοθρευτές χιλιάδων αθώων κομμουνιστών στην υπηρεσία ξένων δυνάμεων...Έτσι, η στρατηγική του Στάλιν να απευθυνθεί απευθείας στις κομματικές μάζες, οικειοποιούμενος την αντι-γραφειοκρατική τους αντίληψη, ήταν ιδιαίτερα ριψοκίνδυνη:

Αυτό δεν απειλούσε απλώς να εκθέσει την πολιτική της ελίτ σε δημόσιο έλεγχο αλλά και να απονομιμοποιήσει όλο το μπολσεβικικό καθεστώς, του οποίου μέρος ήταν ο ίδιος ο Στάλιν [...] Τελικά, το 1937, ο Στάλιν καταστρατήγησε κάθε κανόνα στο παιχνίδι --στην πραγματικότητα, κατέστρεψε το ίδιο το παιχνίδι ολοσχερώς-- και εξαπέλυσε την τρομοκρατία όλων εναντίον όλων.

Μπορεί κάποιος να διακρίνει με μεγάλη ακρίβεια την υπερεγωική διάσταση των γεγονότων αυτών. Η ίδια η βία που εξαπολύθηκε από το Κομμουνιστικό Κόμμα ενάντια στα μέλη του μαρτυρεί για την ριζοσπαστική αυτοκαταστροφή του καθεστώτος, δηλαδή για το γεγονός ότι, στις απαρχές του καθεστώτος, υπήρχε ένα "αυθεντικά" επαναστατικό εγχείρημα-- οι ατελείωτες εκκαθαρίσεις ήταν απαραίτητες όχι μόνο για να εξαλειφθούν τα ίχνη των απαρχών του καθεστώτος, αλλά ήταν επίσης ένα είδος "επιστροφής του κατεσταλμένου", μια υπενθύμιση της ριζοσπαστικής αρνητικότητας (radical negativity) στην καρδιά του καθεστώτος. Οι σταλινικές εκκαθαρίσεις των υψηλών κομματικών κλιμακίων βασίστηκαν σε αυτή τη θεμελιώδη προδοσία: όσοι κατηγορήθηκαν ήταν στην ουσία ένοχοι εφόσον, ως μέλη της νέας νομενκλατούρα, είχαν προδώσει την Επανάσταση. Έτσι η σταλινική τρομοκρατία δεν είναι απλώς η προδοσία της Επανάστασης, δηλαδή η απόπειρα να εξαλειφθούν τα ίχνη του αυθεντικού επαναστατικού παρελθόντος· μάλλον προδίδει την παρουσία ενός "δαίμονα της διαστροφής" ο οποίος εξαναγκάζει την μετεπαναστατική νέα τάξη να (επαν)εγγράψει την προδοσία της τής Επανάσταστης επάνω στον εαυτό της, να "αντανακλά" ή να την εγγράφει εκ νέου με το ένδυμα των αυθαίρετων συλλήψεων και δολοφονιών οι οποίες απειλούσαν όλα τα μέλη της νομενκλατούρα --όπως και στην ψυχανάλυση, η σταλινική ομολογία ενοχής αποκρύπτει την πραγματική ενοχή.

[...] 

Εξαιτίας αυτής της καρναβαλικής αυτοκαταστροφικής δυναμικής, η σταλινική νομενκλατούρα δεν μπορεί ακόμα να χαρακτηριστεί ως η "Νέα Τάξη"· όπως παρατήρησε ο Andrzej Walicki, η σταθεροποίηση της νομενκλατούρα σε μια μια νέα τάξη είναι παραδόξως ασύμβατη με τον πραγματικό σταλινικό "ολοκληρωτισμό": ήταν μόνο στην εποχή του Μπρέζνιεφ που επήλθε:

Η σταθεροποίηση της σοβιετικής νομενκλατούρα, η οποία για πρώτη φορά στη σοβιετική ιστορία "κατάφερε να απελευθερωθεί από την υποταγή σε υψηλότερες αρχές" και συγκροτήθηκε ως σταθερό στρώμα προνομιούχων το οποίο απελάμβανε όχι μόνο ασφάλεια (την οποία είχε αποκτήσει υπό τον Κρούτσεφ) αλλά και εξασφάλιση εργασίας, ανεξαρτήτως της απόδοσής της --δηλαδή, ουσιαστικά, ένα στάτους παρόμοιο με αυτό μιας νέας άρχουσας τάξης [...] Το απώγειο του ολοκληρωτισμού ήταν η περίοδος των διαρκών εκκαθαρίσεων, οι οποίες είχαν ως στόχο την απόλυτη εξάλειψη όχι μόνο κάθε δυνατής απόκλισης ιδεολογικά αλλά και των σταθερών λόμπι συμφερόντων των οποίων η ίδια η ύπαρξη απειλούσε την ιδεολογική καθαρότητα και υπέσκαπτε την μονολιθική δομή της εξουσίας.

Υπάρχουν δύο ακόμη παραδοξολογικά συμπεράσματα που πρέπει να αντληθούν εδώ: εξαιτίας της συγκεκριμένης ιδεολογικής φύσης του σταλινικού καθεστώτος (της τύποις  αφιέρωσής του στον στόχο μιας εξισωτικής και δίκαιης κομμουνιστικής κοινωνίας), η τρομοκρατία και η εκκαθαρίσεις της ίδιας της νομενκλατούρα δεν εγγραφόταν απλώς στην ίδια της τη φύση (η ίδια η ύπαρξη της νομενκλατούρα συνιστούσε προδοσία των αναγγελθέντων στόχων της), αλλά ήταν επίσης η εκδίκηση της ιδεολογίας του ίδιου του καθεστώτος ενάντια στην νομενκλατούρα του, που ήταν πράγματι ένοχη "προδοσίας του σοσιαλισμού." Επιπλέον, για αυτό το λόγο, η πλήρης σταθεροποίηση της νομενκλατούρα σε μια νέα τάξη ήταν εφικτή μόνο όταν τα μέλη της σταμάτησαν να παίρνουν σοβαρά τους ιδεολογικούς στόχους του καθεστώτος --και εκεί βρίσκεται ο ρόλος του όρου 'υπαρκτός σοσιαλισμός' που αναδύθηκε στα χρόνια του Μπρέζνιεφ: σηματοδοτεί το γεγονός ότι το καθεστώς είχε αποκηρύξει το κομμουνιστικό του όραμα και είχε περιοριστεί στον πραγματισμό της πολιτικής της ισχύος.


3 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

@Demos με πρησμένα πόδια

Είδα πρόσφατα το φιλμ Pontypool και τον Laurence Rickels δίπλα στο Ζίζεκ να μιλάει για de-sublimation και psychoanalysis in reverse και, διαβάζοντας το κείμενο, οραματίστηκα τον Λεωνίδα Κύρκο τού «Ευρωκομμουνισμού» να μεταμορφώνεται στη Μέρκελ τού Χόλε Φελς παίζοντας φλάουτο «από οστό κύκνου».

Έτσι αποφάσισα να κάνω ηχητικό κολάζ σιγοντάροντας τους Ζίζεκς:
«η [κοινοτική] τρομοκρατία δεν είναι απλώς η προδοσία της [Ευρώπης των Λαών], μάλλον προδίδει την παρουσία ενός «δαίμονα της διαστροφής» ο οποίος εξαναγκάζει την [νέα τάξη πραγμάτων] να (επαν)εγγράψει την προδοσία της [ίδρυσης τής Ένωσης] --- [όχι τόσο ως] «επιστροφής του κατεσταλμένου», [αλλά ως] «υπενθύμιση» [τού «κρυπτονομικού» ενταφιασμού και ενσωμάτωσης] τής ριζοσπαστικής αρνητικότητας (radical negativity) στην καρδιά του καθεστώτος [Ναζισμός].»

Από το Case of California, του L.Rickels: (p.354) «In Cryptonomie N.Abraham and M.Torok explore an internal hysteria set up inside as a kind of entertainment apparatus for incorporated guests».

Σχετικά με την εμμονή σου για την «επανάληψη», θα πρέπει επίσης να δεις τη διάσταση του «αναγραμματισμού» ή καρκινοβασίας.

Αντωνης είπε...

@demos, Oedipal mode: "Έτσι αποφάσισα να κάνω ηχητικό κολάζ σιγοντάροντας τους Ζίζεκς:
«η [κοινοτική] τρομοκρατία δεν είναι απλώς η προδοσία της [Ευρώπης των Λαών], μάλλον προδίδει την παρουσία ενός «δαίμονα της διαστροφής» ο οποίος εξαναγκάζει την [νέα τάξη πραγμάτων] να (επαν)εγγράψει την προδοσία της [ίδρυσης τής Ένωσης] --- [όχι τόσο ως] «επιστροφής του κατεσταλμένου», [αλλά ως] «υπενθύμιση» [τού «κρυπτονομικού» ενταφιασμού και ενσωμάτωσης] τής ριζοσπαστικής αρνητικότητας (radical negativity) στην καρδιά του καθεστώτος [Ναζισμός].» "

Εντάξει, υποκλίνομαι, τι να πω. Γουάου.

Ανώνυμος είπε...

Getting in the mood, Mein Herr:

The continent of Europe is so wide, mein Herr.
Not only up and down, but side to side, mein Herr.
I couldn't ever cross it if I tried, mein Herr.
But I do what I can, inch by inch, step by step, mile by mile
Toodle oo!