Σάββατο, 15 Μαΐου 2010

Κυματομορφή: Μια συνοπτική ιστορία

Το παρακάτω κείμενο γράφτηκε για το αφιέρωμα "Κύμα" του περιοδικού Container (Ελευθεροτυπία).



Κυματομορφή: Μια συνοπτική ιστορία


Ρευστό, ρευστότητα, ρευστοποίηση, ροή: το εννοιολογικό σύμπαν της ύστερης (ή μετα-) νεωτερικότητας και του οικονομικού της υποστρώματος, της “ευέλικτης συσσώρευσης” (David Harvey) ή του “ύστερου καπιταλισμού” (Fredric Jameson), πριμοδοτεί εξακολουθητικά ένα φαντασιακό δομημένο επάνω στην ίδια την έννοια της αστάθειας, της μεταπλασιμότητας αλλά και της ακατάπαυστης κινητικότητας του υγρού στοιχείου. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Zygmunt Bauman, εμπνευσμένος από την κλασική φράση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου (“κάθε τι το στέρεο εξαερώνεται”), θα προσπαθήσει να συλλάβει την ολότητα της ύστερης νεωτερικής κοινωνίας βάζοντας σε κεντρική θέση το μοτίβο της ρευστότητας (Ρευστή Νεωτερικότητα, Ρευστή Αγάπη, Ρευστή Ζωή, Ρευστός Φόβος, Ρευστοί Καιροί). Tο υγρό στοιχείο είναι, με τα λόγια του Christopher Leigh Connery, αναπόσπαστο κομμάτι της μυθολογίας του κεφαλαίου, της αυτο-παρουσίασής του με όρους ατέρμονης προσαρμοστικότητας, ανεξέλεγκτης επεκτατικότητας, και μεταβαλλόμενων διαθέσεων.

Ένα παλιομοδίτικα μαρξίζον λεξιλόγιο θα διαπίστωνε ότι το “εποικοδόμημα” είναι φτιαγμένο καθ’ εικόνα και ομοίωση της αστάθειας που παραδόξως συνιστά τη “βάση”: στην μετανεωτερικότητα οι ταυτότητες νοούνται ως ρευστές, τα όρια μεταξύ παραδοσιακών ειδολογικών μορφών ή εθνικών λογοτεχνιών λογίζονται ως πορώδη και περατά, οι γεωγραφικές ή πολιτισμικές αποστάσεις “εξαερώνονται”, όπως και τα όποια απομεινάρια παραδοσιακών κοινωνικών δομών  (ας σημειωθεί ότι ο καθιερωμένος αγγλικός όρος  για την “εξαέρωση” πριμοδοτεί όχι το αιθέριο αλλά το υγρό στοιχείο: “liquidate” σημαίνει όχι μόνο “ρευστοποιώ”, αλλά και πιο απειλητικά, “εξαλείφω” ή “εξολοθρεύω”). Η κυρίαρχη ιδεολογία της μεταμοντέρνας κοινωνίας είναι συνεπώς Ηρακλείτια: “τα πάντα ρει”.  Και η τοπογραφία της εξουσίας μεταλάσσεται αναλόγως. Σήμερα, κυρίαρχος δεν είναι τόσο αυτός που σταθεροποιείται στην κορυφή μιας στατικής κοινωνικής πυραμίδας όσο αυτός που έχει την δύναμη να ρυθμίζει και να ελέγχει τις ροές κεφαλαίου, φυσικών πόρων, εργατικού δυναμικού και πληροφοριών που διασχίζουν ακατάπαυστα τον πλανήτη.

Με δεδομένο το ότι η ρητορική κατασκευή της καπιταλιστικής νεωτερικότητας έχει πριμοδοτήσει ένα “ωκεανικό γεω-φαντασιακό” (Connery), δεν είναι τυχαίο ότι η διαδικασία του εκσυγχρονισμού —του συνόλου δηλαδή των θεσμικών, διαρθρωτικών και τεχνολογικών αλλαγών που οδηγούν, υποτίθεται, στην ευθυγράμμιση με ένα κανονικοποιημένο κοινωνικό πρότυπο— έχει εννοιολογηθεί κυματικά: οι κοινωνιολόγοι περιοδοποιούν την ανάπτυξη με όρους “κυμάτων” εκσυγχρονισμού, υποδηλώνοντας έτσι ότι ο τελευταίος αποτελεί μια ανισόπεδα εκδηλωνόμενη, περιοδικά επαναλαμβανόμενη και εν μέρει καταστροφική διαδικασία. Δεν πρόκειται για μεμονωμένο παράδειγμα· στην πραγματικότητα, η κυματομορφή αποτελεί μια από τις βασικές συντεταγμένες της “γνωσιακής χαρτογράφησης” (Jameson) του χώρου, του χρόνου και της υποκειμενικότητας στις νεωτερικές και μετα-νεωτερικές κοινωνίες, μια και συνδέει τόσο ιστορικά όσο και ρητορικά μια σειρά από φαινομενικά ασύνδετα πεδία λόγου: τη φυσική, με πρώτο πεδίο εφαρμογής της τη θερμοδυναμική, την θεωρία της εργασιακής ισχύος στην κοινωνική και οικονομική θεωρία, την οπτική τέχνη, την ποιητική.

Στο εξαιρετικό Η ανθρώπινη μηχανή: Ενέργεια, κούραση και οι απαρχές της νεωτερικότητας (1990), ο Anson Rabinbach παρατηρεί ότι ο “υπερβατικός υλισμός” που χαρακτήρισε την επιστημονική σκέψη της βιομηχανικής εποχής θεμελιώνεται, μετά το 1840, πάνω στην θερμοδυναμική ανακάλυψη ότι, με δεδομένη την ατέρμονη μεταλλαξιμότητα της ενέργειας από τη μια μορφή στην άλλη, η ενέργεια που ενσαρκώνεται στην παραγωγική εργασία δεν διαφέρει ουσιαστικά από την ενέργεια που συμπυκνώνεται ή “αποταμιεύεται” στις υλικές μορφές του φυσικού κόσμου. Η ανακάλυψη της ενέργειας ως πεμπτουσιακού στοιχείου τόσο του οργανικού όσο και του ανόργανου κόσμου “κατέστησε κοινωνία και φύση ουσιαστικά αδιάκριτες” μεταξύ τους, αφομοιώνοντας την κοινωνία σε μια εικόνα της φύσης ως πεδίου ουσιαστικά μηχανικού, διαποτισμένου από μια πρωτεϊκή και διαρκώς ανανεώσιμη ενέργεια. Ο Τεϊλορισμός, η απόλυτη έκφραση της εννοιολογικής απομόνωσης και πρακτικής εκμετάλλευσης της “παραγωγικότητας” στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα δεν ήταν παρά η συνέπεια ενός νέου τύπου διαμεσολάβησης ανάμεσα σε κοινωνία και φύση, σφαίρες που δεν συναντώνταν πλέον στην βάση κάποιας θεϊκά σχεδιασμένης κοσμολογικής αρμονίας αλλά σ’ αυτή της υλιστικής συνέχειας μεταξύ διαφορετικών ενεργειακών μορφών. Το κύμα, η αναταραχή δηλαδή, με όρους φυσικής, μιας κατάστασης ισορροπίας λόγω της μεταφοράς ενέργειας στον χώρο, εξελίχθηκε σε στοιχειώδη τρόπο αντίληψης και χαρτογράφησης του νέου, υβριδικού πεδίου που γέννησε η συνάντηση της φύσης με την κοινωνία, της θερμοδυναμικής με την βιομηχανία, ή της επιστήμης με την αισθητική αναπαράσταση (αξίζει να θυμηθούμε εδώ τις αφηρημένες κυματομορφές που αποκαλύπτει η “χρονοφωτογραφία” των Étienne-Jules Marey και Eadweard Muybridge, των δύο δηλαδή σημαντικότερων οπτικών προδρόμων του κινηματογράφου στα τέλη του 19ου αιώνα, ή το κινησιολογικό, ενεργειακό φαντασιακό που διαποτίζει τις ταινίες της πρωτοπορίας της δεκαετίας του 1920, από το Μηχανικό μπαλέτο του Fernand Léger [1924] στο Βερολίνο, συμφωνία μιας μεγαλούπολης [1927] του Walter Ruttmann, στο Ο άνθρωπος με την κινηματογραφική μηχανή του  Dziga Vertov [1929]). Με τα λόγια της Gillian Beer, “η εργασία, η ενέργεια, η κατάπτωση και η ισορροπία έγιναν εξίσου αντιληπτές ως εκφάνσεις μιας οικουμενικής κυματικής δραστηριότητας”. Το κυματογραφικό φαντασιακό, η κατασκευή του ορατού και αόρατου κόσμου ως πεδίου αλληλεπίδρασης μεταξύ διαφορετικών κυματομορφών (θερμότητα, ήχος, ηλεκτρομαγνητική ενέργεια) εμπότισε, σύμφωνα με την Beer, και την ποιητική αναπαράσταση στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για μια ποιητική “διαρκών μεταμορφώσεων” όπου συνυπάρχει η σταθερή ενέργεια του ωκεανού και η παροδικότητα του κύματος, η διαρκής, ρυθμική γλωσσική ορμή και το φευγαλέο των απτών εικονολογικών ή συναισθηματικών εκφάνσεών της (μια γενεαλογία της ποιητικής κυματογραφίας θα περιελάμβανε βέβαια τους απογόνους τούτης της εκφραστικής συγκυρίας, από Τα Κύματα της Virginia Woolf [1931] στις θαλασσογραφικές εμμονές της Marianne Moore, ή, πιο πρόσφατα, του Οδυσσέα Ελύτη και του  Derek Walcott).

Η ποιητική ζωή της κυματομορφής από τα μέσα του 19ου αιώνα και μετά μας θυμίζει βέβαια ότι το κύμα δεν είναι απλώς έκφραση της κίνησης της ενέργειας στον χώρο· είναι επίσης ένας συσχετισμός περιοδικότητας, μια μορφή επανάληψης και επιστροφής μέσα στον χρόνο. Ο Μαρξ, βασικός θεωρητικός επεξεργαστής της ιδέας της εργασίας ως μορφής ενέργειας που εγγράφεται, και συνάμα αποκρύπτεται, στο πρόσωπο του υλικού κόσμου που μας περιβάλλει (Grundrisse, Κεφάλαιο), είναι επίσης, όπως μας θύμισε πρόσφατα ο Kojin Karatani (“Επανάληψη και επανάσταση”), ο πρώτος θεωρητικός της επαναληπτικότητας ως δομής της ιστορικής εμπειρίας (H 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη). Στις μέρες μας, το κυρίαρχο παράδειγμα κυματικής επαναληπτικότητας στον χρόνο είναι βέβαια η περιοδική οικονομική κρίση συσσώρευσης. Τα κύματα οικονομικών κρίσεων —περιοδοποιημένα από τον Nikolai Kondratieff σε κύκλους 40-60 ετών— κωδικοποιούν την ιστορία της νεωτερικότητας με όρους σταδιακής ανόδου, κορύφωσης και ύφεσης οι οποίοι συνοδεύουν σταθερά τα διαφορετικά στάδια συγκρότησης της καπιταλιστικής παραγωγής. Κάθε συγκυρία κρίσης είναι συνεπώς μια υπενθύμιση της τελικά διαλεκτικής φύσης της κυματομορφής ως συμβολικού κώδικα: εάν υπό συνθήκες ανάπτυξης αυτό που κυριαρχεί είναι η εικόνα της θριαμβευτικής χωρικής επεκτασιμότητας παραγωγικών και συνάμα καταστροφικών αναταράξεων, οι συνθήκες ύφεσης μας φέρνουν αντιμέτωπους με το φάσμα του εγκλωβισμού στην χρονική κυκλικότητα, την επανάληψη του ίδιου που συγκροτεί, και ταυτόχρονα διαψεύδει, το όραμα της άνευ ορίων κινητικότητας ή μεταπλασιμότητας υποκειμένων, θεσμών και κοινωνικών δομών.

Εικόνα: "Locomotion humaine", χρονοφωτογραφία του Étienne-Jules Marey, περίπου 1870.
www.crdp.ac-creteil.fr

2 σχόλια:

winton tostello είπε...

Απ' ότι κατάλαβα το αφιέρωμα στο οποίο αναφέρεσαι δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη. Κκάνω λάθος;

Αντωνης είπε...

Όχι, είναι προς κυκλοφορία. Δεν γνωρίζω ακόμα ακριβή ημερομηνία.