Κυριακή, 30 Μαΐου 2010

Andrej Platonov-Chevengur I

Ένα από τα προβλήματα της αναφοράς στον "σταλινισμό" είναι ότι στην ουσία γνωρίζουμε, εξακολουθούμε να γνωρίζουμε, πολύ λίγα, ελάχιστα, για την εποχή. Ας πάρουμε για παράδειγμα την στερεότυπη αντίληψη ότι η εποχή του σταλινισμού είναι εποχή καλλιτεχνικού μαρασμού, εποχή όπου η τέχνη εγκατελείπεται σε έναν ανέμπνευστο, τετριμμένο και γραφειοκρατικό σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Κι όμως, όπως μας θυμίζει ο Ζίζεκ, είναι επίσης η εποχή που οι Προκόφιεφ και Σοστακόβιτς μεγαλουργούν στον χώρο της μουσικής σύνθεσης με μεγάλη λαϊκή απήχηση, η εποχή που ο Άιζενσταϊν γυρίζει τον Ιβάν τον Τρομερό (το έργο βραβεύτηκε με το κρατικό βραβείο), η εποχή του Μάντελσταμ, της Αχμάτοβα, της Τσβετέβα, του Σαλαμόφ, του Πλατόνοφ. Καταστολή της τέχνης και λογοκρισία υπήρξε εντονότατη, αλλά υπήρξε επίσης τέχνη, ζωτική, γεμάτη νεύρο, έμπνευση, όνειρα, τραγωδία, και συντριβή. 

Ο Αντρέι Πλατόνοφ γεννήθηκε το 1899 ως Αντρέι Πλατόνοβιτς Κλιμέντοφ. Μορφώθηκε ως μηχανικός στο Πολυτεχνείο του Βόρονετς, ενώ ταυτόχρονα ανέπτυξε το συγγραφικό του ταλέντο, γράφωντας ποίηση, διηγήματα, άρθρα, και δοκίμια. Η πρόζα του αφορούσε ένα τεράστιο εύρος θεμάτων: λογοτεχνία, τέχνη, πολιτισμική ζωή, επιστήμη, φιλοσοφία, θρησκεία, εκπαίδευση, πολιτική, οικονομικά, διεθνείς σχέσεις, τεχνολογία. Ενεπλάκη με τον τοπικό οργανισμό Proletkult και γράφτηκε στην Ένωση Κομμουνιστών Δημοσιογράφων το 1920. Την ίδια χρονιά, γράφτηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Αποχώρησε ένα χρόνο αργότερα, το 1921. Εικάζεται ότι διαφώνησε με την Νέα Οικονομική Πολιτική (NEP) και είναι βέβαιο ότι επηρεάστηκε βαθιά από την αδιαφορία των κομμουνιστών αξιωματούχων απέναντι στις συνθήκες λιμού που επήλθαν στην σοβιετική επαρχία. Με δεδομένες τις πολύ σκληρές συνθήκες που επήλθαν για τον αγροτικό πληθυσμό, ο Πλατόνοφ εγκατέλειψε τη συγγραφή και κατετάγη στην Επαρχιακή Διοίκηση του Βόρονετς, εργαζόμενος ως μηχανικός για την ανάπτυξη υποδομών στην επαρχία. Τα δύο του σπουδαιότερα έργα, το Chevengur και Το σκάμμα θεμελίων, γράφτηκαν μετά από αυτή την εμπειρία, στα έτη 1926-30. Τα περισσότερα έργα του της περιόδου αυτής δεν είδαν το φως της δημοσίευσης.

Σύμφωνα με αρχειακές πηγές, η στάση του Στάλιν απέναντι στον Πλατόνοφ ήταν έντονα αμφίθυμη: κατά τη διάρκεια της ίδιας συνάντησης αξιωματούχων, ο Στάλιν αναφέρεται ότι απεκάλεσε τον συγγραφέα "ανόητο, ηλίθιο, απατεώνα" και "προφήτη, ιδιοφυϊα". Παρά το γεγονός ότι διατήρησε επαφή με τον Στάλιν και υπήρξε επικριτικός για τους Τρότσκι και Μπουχάριν, ο Πλατόνοφ είδε το έργο του να αποκαλείται "αντικομμουνιστικό" και τον γιό του να συλλαμβάνεται σε ηλικία 15 ετών ως "τρομοκράτης" και να στέλνεται σε στρατόπεδο εργασίας, όπου και αρρώστησε βαριά από φυματίωση (πέθανε το 1941). Την αρρώστια αυτή κόλλησε στον πατέρα του, του οποίου η υγεία σταδιακά επιδεινώθηκε, ως τον δικό του θάνατο το 1951.

Τα έργα του έτυχαν μεταθάνατιας κυρίως, αναγνώρισης. Για πολλούς σημαντικούς ιστορικούς της ρωσικής λογοτεχνίας, ο Πλατόνοφ υπήρξε ο ρώσος πεζογράφος που πλησίασε περισσότερο τον Ντοστογιέφσκι, τόσο από άποψη λογοτεχνικής αξίας, όσο και βάσει ύφους και θεματικών ενασχολήσεων. Αν και το έργο του για τα χρόνια του λιμού είναι βαθιά υλιστικό, διαφοροποιείται ωστόσο κάθετα από αυτό του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, καθώς αφορά έναν εναλλακτικά  εκθαμβωτικά ανεξήγητο και ωμά θανατηφόρο κόσμο, τον οποίο αντιμετωπίζει αφενός με έκπληξη και τρυφερότητα και αφετέρου με αποστασιοποιημένη, ειρωνική νηφαλιότητα. Ο Πλατόνοφ --λέγεται ότι το όνομα "Πλατόνοβιτς" το εμπνεύστηκε ο πατέρας του από θαυμασμό για τον Πλάτωνα-- παρέμεινε, σύμφωνα με όλες τις μαρτυρίες και ενδείξεις, πιστός στον κομμουνισμό. Η γνωστότερη κριτική συζήτηση του έργου του στην δύση βρίσκεται στο βιβλίο του Fredric Jameson, The Seeds of Time. 

RD (Αντώνης)

Chevengur, 1928

Κεφάλαιο πρώτο (αποσπάσματα)

Οι παλιές επαρχιακές πόλεις έχουν παρυφές υπό κατάρρευση και οι άνθρωποι πηγαίνουν να ζήσουν εκεί απευθείας απ' τη φύση. Εμφανίζεται ένας άνθρωπος, με ένα ανυπόμονο πρόσωπο που έχει φθαρεί ως στο σημείο της θλίψης, ένας άνθρωπος που μπορεί να διορθώσει ή να εξοπλίσει οτιδήποτε, αλλά ο οποίος έζησε τη ζωή του χωρίς εξοπλισμό ο ίδιος. Δεν υπήρχε ούτε ένα αντικείμενο, από τηγάνι σε ξυπνητήρι, που να μην είχε κάποια στιγμή περάσει από τα χέρια του ανθρώπου αυτού. Ούτε και αρνήθηκε να περάσει σόλες σε παλιά παπούτσια, να προετοιμάσει σκάγια για κυνήγι λύκων, ή να φτιάξει πλαστά μετάλλια που πωλούνταν σε παλιομοδίτικα χωριάτικα πανηγύρια. Αλλά ποτέ του δεν είχε φτιάξει τίποτε για τον εαυτό του --ούτε οικογένεια, ούτε σπίτι. Το καλοκαίρι ζούσε απλώς έξω, με τα εργαλεία του σ' ένα σάκο, χρησιμοποιώντας τον ως μαξιλάρι --όχι τόσο επειδή ήταν μαλακός όσο για να φυλάξει τα εργαλεία του. Απέφευγε τον ήλιο το πρωί βάζοντας ένα μεγάλο φύλο πάνω στα μάτια του όταν ξάπλωνε το βραδάκι. Το χειμώνα ζούσε από ό,τι του έμενε από τα κέρδη του καλοκαιριού.

[...]

Δεν είχε κανένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους ανθρώπους ή τη φύση. Μόνο για τα αντικείμενα που φτιαχνε ανθρώπινο χέρι, κάθε είδους. Και έτσι φερόταν στους ανθρώπους και στα χωράφια με αδιάφορη τρυφερότητα, χωρίς να παρεμβαίνει στα συμφέροντά τους. Το χειμώνα, τα βράδια, έφτιαχνε ορισμένες φορές πράγματα για τα οποία δεν υπήρχε καμμία ανάγκη: έφτιαχνε πύργους από κομμάτια καλωδίου, καράβια από λαμαρίνα, αεροπλάνα από χαρτί και κόλλα, και ούτω κάθε εξής, όλα για δική του ευχαρίστηση. Συχνά καθυστερούσε ακόμα και κάποια παραγγελία που τύχαινε εξαιτίας της συνήθειάς του. Μπορεί, ας πούμε, να του ζητούσε κάποιος να αλλάξει τους δακτύλιους σε ένα βαρέλι, αλλά αυτός θα απασχολούνταν φτιάχνοντας ένα ξύλινο ρολόι, πιστεύοντας ότι θα πρεπε να δουλεύει χωρίς ελατήρια, εξαιτίας της περιστροφής της γης. 

Ο διάκος δεν ενέκρινε τούτες τις απλήρωτες δραστηριότητες: "Θα ζητιανεύεις στα γεράματα, Ζαχάρ Πάβλοβιτς! Το βαρέλι τούτο στέκεται εδώ για μέρες κι εσύ συνεχίζεις να κρατάς κομμάτια ξύλο στο χώμα. Ένας θεός ξέρει τι νομίζεις ότι κάνεις!"

Ο Ζαχάρ Πάβλοβιτς δεν είπε τίποτε: για αυτόν ο ήχος της ανθρώπινης λέξης ήταν σαν τους ήχους του δάσους για αυτούς που ζουν εκεί --κάτι που δεν ακούς. Ο διάκος συνέχισε ήρεμα, καπνίζοντας· εξαιτίας της συχνής παρακολούθησης λειτουργιών είχε χάσει την πίστη του στο Θεό, αλλά ήταν σίγουρος ότι ο Ζαχάρ Πάβλοβιτς δεν θα κατέληγε πουθενά: ο κόσμος ζούσε στον πλανήτη ήδη πολύ καιρό, και τα είχε ήδη εφεύρει όλα. Ο Ζαχάρ Πάβλοβιτς όμως σκεφτόταν διαφορετικά: υπάρχουν ακόμα πολλά πράγματα να εφεύρεις, εφόσον υπάρχει ακόμα ύλη στη φύση ανέγγιχτη από ανθρώπινα χέρια.

[...]

Ο Ζαχάρ Πάβλοβιτς δούλευε συνέχεια, για να ξεχνάει την πείνα του, και δίδαξε στον εαυτό του πώς να φτιάχνει από ξύλο οτιδήποτε έφτιαχνε παλιότερα από μέταλο. Όσο για τον μοναχικό άνδρα, δεν είχε κάνει τίποτε σ' όλη του τη ζωή, και τώρα ακόμα περισσότερο. Μέχρι τα πενήντα του απλώς κοίταζε γύρω, κι αναρωτιόταν τι ήταν τι, και περίμενε για κάτι να αναδυθεί από τη γενική αντάρα, έτσι ώστε να μπορεί να αρχίσει να δρα όταν ο κόσμος ξεκαθάριζε και ηρεμούσε. Δεν τον συντάρασσε καθόλου η ζωή και δεν είχε κάνει ποτέ του βήμα είτε προς τον γάμο με μια γυναίκα είτε προς μια κάποια γενικώς χρήσιμη δραστηριότητα. Εξεπλάγη που γεννήθηκε και έμεινε έκπληκτος, με ανοιχτά γαλάζια μάτια στο νεανικό του πρόσωπο, ώσπου γέρασε. Ενώ ο Ζαχάρ Πάβλοβιτς έφτιαχνε ένα ξύλινο τηγάνι, ο μοναχικός άνδρας είπε έκπληκτος ότι δεν θα μπορούσαν ποτέ να τηγανίσουν τίποτε σ' αυτό. Αλλά ο Ζαχάρ Πάβλοβιτς έριξε νερό στο ξύλινο τηγάνι, και έκανε το νερό να βράσει πάνω σε μια χαμηλή φλόγα, χωρίς να πιάσει το τηγάνι φωτιά. Ο μοναχικός άνδρας δεν πίστευε στα μάτια του: "Τι περίεργο! Αλλά πώς, φίλε μου, φτάνει ένας άνθρωπος να τα γνωρίζει όλα;"

Τούτα τα οικουμενικά μυστήρια έκαναν τον μοναχικό άνδρα να αποθαρρύνεται. Κανείς δεν του είχε ποτέ εξηγήσει την απλότητα των συμβάντων --ή αλλιώς ο μοναχικός άνδρας ήταν πολύ μπερδεμένος. Και πράγματι, όταν ο Ζαχάρ Πάβλοβιτς δοκίμασε να του εξηγήσει τι κάνει τον αέρα να φυσά αντί να στέκεται, ο μοναχικός άνδρας εξέφρασε ακόμα μεγαλύτερη έκπληξη και δεν μπορούσε να καταλάβει τίποτε, αν και ένιωθε τις πηγές του ανέμου με ακρίβεια.

"Δεν το πιστεύω! Για ξαναπέστο! Από τις ακτίνες του ήλιου, ε; Τι ιστορία!"

Ο Ζαχάρ Πάβλοβιτς εξήγησε ότι οι ακτίνες του ήλιου δεν ήταν μια ιστορία, ήταν απλώς θερμότητα. 

"Θερμότητα;" επανέλαβε ο μοναχικός άνδρας έκπληκτος. "Πω πω πω, τη μάγισσα!"

Η έκπληξη του μοναχικού άνδρα μετατοπιζόταν απλώς από το ένα αντικείμενο στο άλλο, χωρίς να αλλάζει οτιδήποτε στον νου του. Αυτό που τον κράταγε δεν ήταν το μυαλό του, αλλά μια αίσθηση ειλικρινούς σεβασμού.

Ως στο τέλος του καλοκαιριού ο Ζαχάρ Πάβλοβιτς είχε φτιάξει από ξύλο κάθε ανθρώπινο τεχνούργημα που μπορούσε να βρει. Το χώμα γύρω του είχε γεμίσει με τα προϊόντα των τεχνικών του δεξιοτήτων, μια ολόκληρη συλλογή αγροτικών εργαλείων, μηχανών, οργάνων, μηχανημάτων και συσκευών καθημερινής χρήσης, όλα φτιαγμένα μόνο από ξύλο. Περιέργως, δεν υπήρχε ούτε ένα αντικείμενο που να επαναλάμβανε τη φύση: ένα άλογο, για παράδειγμα, ή μια κολοκύθα.

Μια μέρα τον Αύγουστο ο μοναχικός άνδρας πήγε στον ίσκιο, ξάπλωσε χάμω, πάνω στο στομάχι του, και είπε: "Ζαχάρ Πάβλοβιτς, πεθαίνω, χθες έφαγα μια σαύρα. Σου φερα δυο μικρά μανιτάρια, αλλά εγώ μαγείρεψα τη σαύρα. Κούνα κανα φύλλο στο πρόσωπό μου· μ' αρέσει ο άνεμος."

Ο Ζαχάρ Πάβλοβιτς κούνησε ένα φύλλο στο πρόσωπό του, έφερε λίγο κρύο νερό και το έδωσε στον άνθρωπο που πέθαινε. "Δεν θα πεθάνεις στα αλήθεια. Απλώς νομίζεις ότι θα πεθάνεις."

"Θα πεθάνω, Ζαχάρ Πάβλοβιτς, αλήθεια, αλήθεια θα πεθάνω", είπε ο μοναχικός άνδρας, που είχε φοβηθεί υπερβολικά πολύ για να λέει ψέμματα. "Τα σωθικά μου δεν κρατάνε τίποτε, έχω ένα μεγάλο σκουλήκι μέσα μου, μου χει πιεί όλο το αίμα." Ο μοναχικός άνδρας γύρισε με την πλάτη προς τα κάτω. "Τι νομίζεις;  Θα πρεπε να φοβάμαι ή όχι;"

"Μη φοβάσαι," είπε θετικά ο Ζαχάρ Πάβλοβιτς. "Και γω θα πέθαινα, στα γρήγορα, αλλά ξέρεις, όταν έχεις δουλειά να φτιάξεις πράγματα..."

Ο μοναχικός άνδρας χάρηκε με αυτή την εκδήλωση συμπάθειας και πέθανε το σούρουπο χωρίς φόβο. Την ώρα του θανάτου του ο Ζαχάρ Πάβλοβιτς είχε πάει να κάνει μπάνιο στο ρυάκι και όταν επέστρεψε βρήκε τον μοναχικό άνδρα νεκρό, πνιγμένο με τον δικό του πράσινο εμετό. Ο εμετός ήταν στέρεος και ξερός, είχε γίνει σαν αλοιφή γύρω από το στόμα του μοναχικού άνδρα, και μικρά σκουλήκια κουνιόντουσαν μέσα του.

Το βράδι ο Ζαχάρ Πάβλοβιτς ξύπνησε και άκουσε βροχή· ήταν η δεύτερη απ' τον Απρίλη. "Αυτό θα εξέπλητε τον μοναχικό άνδρα", σκέφτηκε. Αλλά ο μοναχικός άνδρας βρεχόταν μόνος του από τη μπόρα που έπεφτε σταθερά απ' τον ουρανό, και φούσκωνε ήσυχα-ήσυχα.

Εικόνα: www.sovlit.com

8 σχόλια:

RDdemos είπε...

λιμός;

Αντωνης είπε...

Εδιορθώθη, thanks:-)

imwrong είπε...

Αντώνη, νομίζω ότι αφού πέρα από τη θεωρία το μπλογκ ασχολείται και με την επικαιρότητα, όπως πχ με το απόσπασμα από το άρθρο του Κασιμάτη σήμερα, έπρεπε να 'χετε βάλει κάτι έστω συμβολικά για τα καράβια που προσπαθούν να φτάσουν στη Γάζα. Επειδή απόψε η νύχτα είναι μακριά και δεν είναι ακόμα ξεκάθαρα τα πράγματα, υπάρχει χρόνος αν θέλετε.

Αντωνης είπε...

@imwrong: Για το θέμα δυστυχώς δεν είμαι αρκετά ενήμερος για να γράψω κάτι που να έχει νόημα, αν επιθυμεί κάποιος άλλος πιο ενήμερος συντάκτης, ας το κάνει.

Διάβασα προχθές το βράδι αυτό για τις εξελίξεις στην Κύπρο: http://bluerose-rose.blogspot.com/2010/05/blog-post_29.html

Θα ανεβάσω λινκ για το σάιτ του ship to Gaza.

RDdemos είπε...

@αντώνης
«Η κυπριακή κυβέρνηση απαγόρευσε σε ευρωπαίους βουλευτές - μεταξύ των οποίων 2 Έλληνες-, σε ευρωβουλευτές -1 Κύπριος-, σε δημοσιογράφους, σεπανεπιστημιακούς και σε άλλους πολίτες να αποπλεύσουν, με ιδιωτικά μέσα,από κυπριακό λιμάνι προκειμένου να ενσωματωθούν στην αποστολή ου Freedom Flotilla(Στόλος της Ελευθερίας).»

Αυτό ισοδυναμεί με επιβολή διοικητικών περιοριστικών μέτρων. Ξέρω ότι κάτι ανάλογο είχε γίνει στην Αίγυπτο, αλλά πρέπει να βρούμε με ποιο ακριβώς αιτιολογικό επιβλήθηκε επισήμως το μέτρο από μια Εβροβιζιονική δημοκρατία.

--- Την προηγούμενη εβδομάδα αναρτήθηκαν τα τελευταία σεμινάρια που έχω μεταφράσει πλήρως απομαγνητοφωνημένα. Διαβάζω τώρα το τελευταίο που μετέφρασα και θυμήθηκα ότι ήθελες να ρωτήσεις κάτι περί προσηλυτισμού;

Αντωνης είπε...

Ναι, αλλά πρέπει να ξαναδώ το κείμενο για να θυμηθώ ακριβώς τι;-)

imwrong είπε...

οκ. Να βοηθήσω λιγάκι λοιπόν:

Καταρχάς εντός της νύχτας αναμένεται η ισραηλινή αντίδραση. Αλλιώς, το πρωί τα καράβια φτάνουν στη Γάζα - πράγμα απίθανο βέβαια, αλλά τα θαύματα δεν αποκλείονται.

τα ελληνικά καράβια βρίσκονται στο http://digitalship.shiptogaza.gr

Επειδή δεν υπάρχει ζωντανό λινκ αυτή τη στιγμή, ενδιαφέροντα πράγματα λέγονται πού και πού στο τσατ που υπάρχει εκεί.

Ορισμένες επικοινωνίες ανεβαίνουν και στο http://www.shiptogaza.gr

το ίδιο και στο http://www.eksegersi.gr/categories.php?cat_id=66&pos=4

Υπάρχει ζωντανό δορυφορικό λινκ από το μεγάλο τουρκικό καράβι στο http://www.livestream.com/insaniyardim

Ο Άρης Χατζηστεφάνου στέλνει ανταποκρίσεις από αυτό το καράβι στο http://thepressproject.gr και τα παιδιά εκεί είναι σε επιφυλακή και θα παραμείνουν για όλο το βράδυ.

χθες έγραψα κι ένα σχόλιο εγώ κάποια στιγμή που περιμέναμε, υπάρχει στο http://imwrong.wordpress.com/2010/05/29/shiptogaza-flotilla/ μπορεί να φανεί χρήσιμο

Αντωνης είπε...

Ευχαριστώ για όλα τα λινκ και την ενημέρωση, imwrong.