Παρασκευή, 28 Μαΐου 2010

Κομμουνισμός, δογματισμός και καινοτομία

Θα ήθελα να γράψω κάποιες κατά το δυνατόν απλές και εύληπτες κουβέντες για την υπόθεση του κομμουνισμού από τη σκοπιά μου, για τα πράγματα που είναι στο μυαλό μου αλλά εκφράζονται συχνά με θολό ή κρυπτικό ή υπόρρητο ίσως τρόπο.

Και θα ήθελα να ξεκινήσω με μια συζήτηση για ένα θέμα γύρω από το οποίο μπορούμε να πούμε ότι δομήθηκε η πρόσληψη της κομμουνιστικής ιδέας από το 1946-47 ως το 1990, με ένα ενδιάμεσο σημείο έντονων διαμαχών και ανακατατάξεων κατά την περίοδο 1966-68.

Το θέμα αυτό είναι η σύζευξη του κομμουνισμού με τον δογματισμό, μία σύζευξη που πρέπει να πούμε ότι δεν αποτελούσε κυρίαρχο κομμάτι της υποδοχής του κομμουνισμού στην αστική κοινωνία ούτε κατά την περίοδο της Πρώτης Διεθνούς (1864-1871), ούτε κατά αυτή της Δεύτερης (1889-1916), ούτε καν κατά αυτή της Τρίτης (1919-1943). Ο κομμουνισμός του Μαρξ, ως γνωστόν, ήταν απλώς ένα ρεύμα ανάμεσα σε άλλα, από τον Σενσιμονισμό στον Φουριερισμό και τον Ουενισμό, σε ποικιλίες αναρχισμού (Προυντόν, Μπακούνιν, Μπλανκί), αριστερού εγελιανισμού (Μπάουερ, Στίρνερ, Φόυερμπαχ), συνδικαλισμού (κυρίως αγγλικού), με συγκριτικά μικρή πολιτική δύναμη στην εποχή του. Στην Δεύτερη Διεθνή, από την άλλη, ο βασικός άξονας αντιπαλότητας είναι η διαμάχη γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας και ρωσικού λενινισμού, αλλά υπάρχουν επίσης οι αναρχικοί (Κροπότκιν, κίνημα Ναρόντνικ), οι γάλλοι σοσιαλιστές (όπως ο Jaurès), κλπ. Ίσως κανείς να ισχυριστεί ότι για τον Λένιν, ο Μαρξ μεταμορφώνεται σε πηγή δόγματος, αλλά αφενός θα πρέπει να παραδεχτεί ότι το έργο του πρώτου είναι επιφορτισμένο με πολύ μεγαλύτερο βάρος στην θεωρητικοποίηση της πολιτικής οργάνωσης, στρατηγικής και τακτικής από αυτό του δεύτερου, θέτοντας πολύ διαφορετικής τάξης προβλήματα, και αφετέρου, θα πρέπει επίσης να παρατηρήσει ότι δεν είναι ο "δογματισμός" το κυρίαρχο στοιχείο της κριτικής που ασκεί η σοσιαλδημοκρατία στον Λένιν, αλλά μάλλον ο ανεξέλεγκτος βολονταρισμός, η έλλειψη επιστημονικής κατανόησης των σταδίων του σοσιαλισμού, κλπ. Δεν είναι καθόλου εύκολο, με άλλα λόγια, να κατανοήσει κανείς τις κεντρικής σημασίας διαφορές Κάουτσκι-Λένιν με όρους "ανοιχτής" και "δογματικής" αντιστοίχως σκέψης. Ακόμα όμως και κατά την Τρίτη Διεθνή, όταν και ο Σταλινισμός εγκαθίσταται στην ΕΣΣΔ, η δυτική πρόσληψή του δεν έχει ακόμη πριμοδοτήσει τον "δογματισμό" ως βασικό σημαίνον, μιας και τα σταλινικά εγκλήματα παραμένουν εν πολλοίς άγνωστα, και η επαφή δυτικών με σοβιετικούς διανοούμενους αμελητέα.

Παραδόξως λοιπόν, είναι μόνο μετά το τέλος του πολέμου που το ιδεολόγημα του "δογματισμού" θα έρθει στην επιφάνεια ως λίγο-πολύ συνώνυμο του "κομμουνισμού", και όχι μόνο σε συνάφεια με τις ακρότητες της σταλινικής κρατικής τρομοκρατίας ή με τις θεωρητικές αγκυλώσεις του "διαλεκτικού υλισμού", αλλά και ως συνολική καταδίκη της κομμουνιστικής παράδοσης σκέψης. Η σύνδεση αυτή κομμουνισμού και δογματισμού παραμένει όχι μόνο ατράνταχτη αλλά επιτείνεται από τα ρεύματα που συνδέονται με το Μάη του 1968, περιλαμβανομένου, παραδόξως από την σημερινή οπτική, του μαοϊσμού· και επιβιώνει αλώβητη όχι απλώς μέχρι και την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού, αλλά και σε όλη την περίοδο 1990-2008.

Δεν είναι λοιπόν καθόλου απορίας άξιο ότι σήμερα, η συνεύρεση της λέξης "κομμουνισμός" με τη λέξη "καινοτομία" προκαλεί αυτόματα μειδιάματα, ως φύσει αντιφατική. Ο κομμουνισμός, αυτό συνεχίζει να λέει η κοινή λογική, είναι το αντίθετο της καινοτομίας, όχι απλώς θέσει, δηλαδή εξαιτίας συγκεκριμένων ιστορικών συνθηκών σε συγκεκριμένες κοινωνίες, αλλά φύσει, εξαιτίας της ίδιας της σύστασής του ως τρόπου σκέψης και πράξης. Ιδιαίτερα η θέση του Έγκελς ότι ο διαλεκτικός υλισμός αφορά όχι μόνο την επικράτεια της ιστορίας αλλά και αυτή της φύσης (Διαλεκτική της φύσης, 1883), όντας έτσι μια πλήρως ανεπτυγμένη και ενδελεχής επιστήμη, θεωρείται η αρχή της υβριστικής στροφής δια της οποίας μια πολιτική ιδεολογία εξέλαβε τον εαυτό της ως αντικειμενική αλήθεια για την συνολική τάξη του κόσμου, οδηγώντας σε κάθε είδους δονκιχωτικές και αιματηρές ακρότητες στον αιώνα που ακολούθησε. Αυτό που για τον Έγκελς αποτελούσε μια ξεκάθαρα πειραματική καινοτομία, μια απόπειρα να σπρώξει στα όριά της την σκέψη του συντρόφου του, Μαρξ, θεωρήθηκε αργότερα ως πρώιμο σημάδι του μαρξικού δογματισμού, της υπερφίαλης και υβριστικής φιλοδοξίας για την κατασκευή ενός υπερσυστήματος του οποίου οι "νόμοι" θα ήταν αδιατάρακτοι, χαραγμένοι στην πέτρα.

Υπάρχει σήμερα οποιαδήποτε δυνατότητα να επανεξεταστεί το ζήτημα της σχέσης κομμουνισμού και δογματισμού;  Θα έλεγα ότι το πρώτο βήμα θα ήταν η παραδοχή ότι ο κομμουνισμός δεν μπορεί παρά να είναι δογματικός, εφόσον καθορίζει τον εαυτό του με βάση κάποιες αδιαπραγμάτευτες αρχές ή επιταγές: κατάλυση της εξουσίας της τάξης των ιδιοκτητών των μέσων παραγωγής πάνω στην τάξη αυτών που ενοικιάζουν την ικανότητά τους για εργασία, κοινοκτημοσύνη των μέσων παραγωγής, απόλυτη (και όχι απλά φορμαλιστική ή νομικιστική) ισότητα, ελευθερία από τον οικονομικό καταναγκασμό της επιβίωσης. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι αυτές οι αρχές αποτελούν τον κορμό μιας κομμουνιστικής ηθικής. Και θα ήταν ενδιαφέρον να προσπαθήσει να εντοπίσει τις αντίστοιχες αδιαπραγμάτευτες επιταγές, τις ηθικές, ας τις πούμε έτσι, αρχές, του καπιταλισμού.

Ο καπιταλισμός όμως δεν έχει καμμία ηθική αρχή, καμμία κατηγορηματική επιταγή. Αν έχει κάποια, αυτή είναι η φράση του Γκουϊζό "πλουτίστε!" ή αμερικανιστί, "make money!" Ο καπιταλισμός βασίζεται όχι σε κάποιο σύστημα κατηγορηματικών επιταγών, αλλά α) σε μια πλειάδα από νόμους και νομοθετικές ρυθμίσεις, συνδετικός πυρήνας των οποίων είναι ο σεβασμός στην ιδιοκτησία (από τα πνευματικά δικαιώματα και το δικαίωμα στην ακροαματική διαδικασία, μέχρι το δικαίωμα της ζωής ή της ελευθερίας, η βασική δομή είναι η δομή της ιδιοκτησίας: είμαι ιδιοκτήτης των γραπτών μου, του σώματός μου, της ζωής μου, της οικίας μου, της εκπροσώπησης του εαυτού μου στο δικαστήριο) και β) στους αυτοματισμούς ενός συστήματος πέραν από την ηθική, πέραν από το καλό και το κακό, του συστήματος καπιταλιστικής παραγωγής, της αγοράς ανταλλαγής αξιών, και του κινήτρου του κέρδους. Ο μεγάλος σύμμαχος του νιτσεϊκού ηθικού σχετικισμού, της ιδέας ενός κόσμου πέρα από το απρόσωπα, οικουμενικά καλό και κακό, δεν ήταν ο Μαρξ ή οι επιγονοί του, αλλά ο Σμιθ και οι δικοί του.

Καθιστά αυτή η ασυμμετρία τον καπιταλισμό λιγότερο δογματικό; Ναι, αν ταυτίσει κανείς την έννοια του δόγματος με αυτή ενός πυρήνα κατηγορηματικών αρχών. Όχι, αν δει στην διαλεκτική νομικιστικού ελέγχου και αμοραλιστικής αυτοματικότητας τον δογματικό μηχανισμό που προσιδιάζει στο κεφάλαιο. Είναι το να καταδικάζεσαι σε εξορία στη Σιβηρία επειδή έχεις μια αιρετική ερμηνεία της φύσης του διαλεκτικού υλισμού περισσότερο ή λιγότερο δογματικό από το να καταδικάζεσαι σε φυλάκιση για χρέη επειδή χάνεις στο παιχνίδι του οικονομικού ανταγωνισμού;  Δεν είναι εύκολη η απάντηση. Κάποιοι θα προσέφευγαν στο να αποδώσουν μεγαλύτερη δογματικότητα στον κομμουνισμό επειδή στην πρώτη περίπτωση η καταδίκη αφορά την ελευθερία της σκέψης. Όμως τι ελευθερία σκέψης έχει ένας άνθρωπος καταδικασμένος να μην σκέφτεται άλλο από την οικονομική του επιβίωση; Οι αρχαίοι Έλληνες, γνωρίζουμε, ονόμαζαν μια τέτοια κατάσταση "βαναυσία" και τους ανθρώπους που ήταν εγκλωβισμένοι σ' αυτή "βάναυσους." Ελευθερία σκέψης σήμαινε ελευθερία της σκέψης από την επιβίωση μέσω της εργασίας --αυτό ήταν το ιδρυτικό συμβόλαιο της φιλοσοφίας, και ένας από τους λόγους που σήμερα έχει γίνει εν μέρει ανεξήγητη και εν μέρει απεχθής. 

Η διαφορά λοιπόν μεταξύ κομμουνιστικού και καπιταλιστικού δογματισμού δεν αφορά την ύπαρξη δογματικά απαράβατων δεδομένων ή την ένταση των συνεπειών τους πάνω σε ανθρώπους. Αφορά μάλλον την αντίληψη ότι στην περίπτωση του καπιταλισμού, ο δογματισμός συνίσταται ουσιαστικά στην αυθαιρεσία της τύχης: έτσι, ένας ορθόδοξος δογματισμός, όπως υποτίθεται ότι ήταν ο ιστορικός κομμουνισμός της περιόδου 1930-1990, αποκλείει και καταδικάζει προβλέψιμα αυτόν που διαφωνεί, ενώ ο ετερόδοξος δογματισμός του κεφαλαίου καταδικάζει σε τυχαία βάση, χωρίς να μπορεί κανείς να γνωρίζει την τελική τύχη του εκ των προτέρων (το μεγάλο θέμα των αξεπέραστων μυθιστορημάτων του Μπαλζάκ).

Όμως α) μια στοιχειώδης γνώση της αποκορύφωσης του μαρξικού δογματισμού υπό τον Στάλιν αποδεικνύει ότι το ίδιο απρόβλεπτο ήταν, σε καθημερινή βάση, το αν θα βρισκόσουν με την μεριά της ορθής δόξας ή με αυτή της βδελυρής και κολάσιμης αιρετικότητας (βλ. το σχετικό κεφάλαιο Ζίζεκ στο Υπερασπίζοντας χαμένους αγώνες, όπου, με το γνωστό μαύρο χιούμορ του, διηγείται την ιστορία του συνθέτη Προκόφιεφ, που παρουσιάστηκε έντρομος και βέβαιος ότι φεύγει για τη Σιβηρία στο αστυνομικό τμήμα της περιοχής του για να ανακαλύψει ότι είχε φύγει για την Σιβηρία την προηγούμενη ο αστυνομικός στον οποίο έπρεπε να παρουσιαστεί, με αποτέλεσμα ο ίδιος να αφεθεί ελεύθερος χωρίς καμμία περαιτέρω παρενόχληση)· β) αξίζει υπογράμμισης η κραυγαλέα αντίφαση που υποφώσκει στο γεγονός ότι ο ιστορικός κομμουνισμός από τη μία παρουσιάζεται ως αταλάντευτα δογματικός και από την άλλη ως ατελείωτα ετεροδοξικός και σχισματικός: δεν ήταν ο Λένιν ήδη ένας αιρετικός αναγνώστης του Μαρξ από τη σκοπιά του Κάουτσκι; Δεν ήταν ο Στάλιν ένας ιδιόμορφος αναγνώστης του Λένιν από τη σκοπιά του Τρότσκι; Δεν ήταν ο Τρότσκι ένας ακραίος αριστεριστής από τη σκοπιά του Στάλιν; Δεν είναι ο Μάο αιρετικός από τη σκοπιά των σοβιετικών; Δεν είναι ο Αλτουσέρ ένας αιρετικός από τη σκοπιά του E.P. Thompson; Η λίστα συνεχίζεται επ' άπειρον, και περιλαμβάνει τον ίδιο τον Μαρξ, εφόσον δεχτούμε τα πολλαπλά κενά και χάσματα που ανοίγουν ανάμεσα στον Μαρξ αριστερό-εγελιανό και τον "ώριμο" Μαρξ, τον Μαρξ-ιστορικό, τον Μαρξ-οικονομολόγο, τον Μαρξ-θεωρητικό της πολιτικής, και τον Μαρξ-φιλόσοφο: Ο Μαρξ ως αιρετικός απέναντι στον εαυτό του. Εδώ έχουμε να κάνουμε με το δόγμα ως, κυριολεκτικά, μηχανή παραγωγής αιρέσεων δίχως ορθοδοξία. Θα τολμούσα να πω ότι ο Μαρξισμός είναι ένας δογματισμός χωρίς εγγυήσεις δογματικής συναίνεσης (σε ό,τι αφορά τον τρόπο με τον οποίο θα εδραιωθούν οι αδιαμφισβήτητοι πυλώνες του), ένας δογματισμός που έχει συνεπώς πολύ μεγαλύτερη ροπή στην σφοδρή εσωτερική διαφωνία από τον φιλελευθερισμό: αναγνώστης του ιστολογίου παρατήρησε χαριτολογώντας εχθές ότι η ομάδα των τεσάρων συγγραφέων και συνδιαχειριστών αναμένεται να κυκλοφορήσει μακροσκελή κείμενα-μανιφέστα διαφωνιών άμα τη διαλύσει της· τόσο έχει παγιωθεί στην ευρύτερη συνείδηση η ιδέα ότι δεν υπάρχει κανένα επαρκώς συνεκτικό δογματικό αγκυροβόλημα στον μαρξισμό, και δικαίως, όταν λαμβάνεται υπόψιν η εμπειρική ιστορία του· γ) η οικονομική τύχη του καθενός υπό καπιταλιστικές συνθήκες δεν είναι απόλυτα αυθαίρετη αλλά εξαρτάται από αρκετούς συστημικούς παράγοντες (εκπαίδευση, οικογενειακό υπόβαθρο, διασυνδέσεις, εθνικότητα, φύλο, χρώμα, σεξουαλικότητα, σωματική ακεραιότητα, κλπ). Αν και όλοι είναι εκτεθειμένοι στα νάζια της τύχης, κάποιοι έχουν μεγαλύτερο (ή πολύ μεγαλύτερο) μερίδιο στην καλή τύχη από τους άλλους. Αλλιώς θα ήταν μια πολύ αξιοπερίεργη σύμπτωση ότι ο υιός Μπους έγινε και αυτός πρόεδρος των ΗΠΑ, ή ότι οι απόφοιτοι του Γέιλ και του Πρίνστον έχουν μια ιδιόμορφη τάση να καταλαμβάνουν υψηλόβαθμες επιχειρηματικές και κυβερνητικές θέσεις.

Δεν νομίζω λοιπόν ότι μπορούμε να φθάσουμε πολύ μακριά στη βάση μιας συλλογιστικής για την οποία ο κομμουνισμός είναι "δογματικός" σε αντίστιξη με το αντίπαλο σύστημα. Αυτό το οποίο διαφοροποιεί τα δύο συστήματα είναι ότι το πρώτο είναι, θεωρητικά τουλάχιστον, ενσυνείδητα δογματικό, προτάσσει δηλαδή ως αξίες που πρέπει να είναι συλλογικά σεβαστές τα δόγματά του, ενώ το δεύτερο καταφέρνει να εξαφανίζει τον δογματικό χαρακτήρα του πίσω από το προπέτασμα της τύχης, δηλαδή του αυτοματισμού ενός πετάγματος των ζαριών. Κατά συνέπεια, ο καπιταλισμός είναι ικανός να παράγει ένα πολύ μεγαλύτερο επιφαινόμενο ελευθερίας, χωρίς σε κανένα σημείο να καταστήσει την ελευθερία αυτή απειλητική για το απαράλλαχτο των δογματικών του αρχών, δηλαδή του πλέγματος νομικισμού και αυτοματισμού που περιέγραψα πιο πάνω.

Μια δεύτερη, εξίσου σημαντική διαφορά όμως, αφορά στην σχέση του δογματισμού που προσιδιάζει σε κάθε ένα από τα δύο μοντέλα οργάνωσης, και της καινοτομίας. Κατ' αρχάς, θα πρέπει να προσπεράσουμε άμεσα κάθε σκέψη που θεωρεί τον δογματισμό και την καινοτομία φύσει ασύμβατες έννοιες. Ας το κάνουμε με ένα απλό παράδειγμα: κάθε γλώσσα διαθέτει ένα σύνολο από απαράβατους κανόνες που αφορούν στους εφικτούς συνδυασμούς των επιμέρους στοιχείων της· έχει γραμματική και συντακτικό. Κανένας ομιλητής δεν μπορεί να γίνει αντιληπτός από άλλους εφόσον θεωρεί ότι έχει την ελευθερία να παραβιάζει αυτούς τους κανόνες. Μέσα όμως από αυτό το καθ' όλα αυστηρό και περιοριστικό πλαίσιο, πηγάζει κάθε δυνατότητα γλωσσικής καινοτομίας: όλη η λογοτεχνία, όλο το γραπτό υλικό του λόγου σε κάθε πεδίο. Προφανώς, αυτό το οποίο προσλαμβάνει αυτός που διαβάζει Σέξπιρ δεν είναι η σιδηρόφραχτη πειθαρχία του Άγγλου στους κανόνες της σύνταξης ή της γραμματικής της γλώσσας του αλλά η εξαίσια καινοτομία των μεταφορών και εικόνων του· εξίσου προφανώς, αυτό δεν καθιστά τον Σέξπιρ ελεύθερο από τους ίδιους κανόνες που ίσχυαν για τον τελευταίο ομιλητή της αγγλικής γλώσσας στην εποχή του.

Παρόμοια πράγματα θα μπορούσαμε να πούμε για την αντίστιξη των σιδηρών κανόνων της αρμονίας και του ατέρμονου των συνθέσεων στη μουσική, ή την αντίστιξη ανάμεσα στην αυστηρή αξιωματικότητα των βασικών αρχών των μαθηματικών και του απέραντου και απρόβλεπτου του αριθμητικού σύμπαντος το οποίο ανοίγουν.

Ο δογματισμός συνεπώς δεν είναι φύσει το αντίθετο της καινοτομίας. Αντίθετα, αυτό που ισχύει τόσο στη γλώσσα όσο και στην επιστήμη είναι ότι η αυστηρή προσκόλληση σε αξιωματικές παραδοχές ή κανόνες είναι το εχέγγυο κάθε δυνατότητας καινοτομίας, η βάση πάνω στην οποία γίνεται εφικτή η καινοτομία. Με άλλους όρους, το βασίλειο της ελευθερίας είναι χτισμένο πάνω στα θεμέλια του σεβασμού της αναγκαιότητας, ή, για να θυμηθούμε τον Μαρξ, "Στην πραγματικότητα, το βασίλειο της ελευθερίας αρχίζει μόνο εκεί όπου η εργασία που καθορίζει η αναγκαιότητα και οι πεζές συνθήκες σταματά....πέρα από τούτο [το βασίλειο της αναγκαιότητας] αρχίζει η ανάπτυξη της ανθρώπινης ενέργειας ως σκοπού του εαυτού της, το πραγματικό βασίλειο της ελευθερίας, το οποίο όμως μπορεί να ανθίσει μόνο έχοντας τον χώρο της αναγκαιότητας ως βάση του" (Κεφάλαιο, τομ. 3, κεφ. 48, "Ο τύπος της τριάδας").

Τώρα, είναι γνωστό και χιλιοειπωμένο ότι ο καπιταλισμός αποτελεί μια διαρκώς ανανεώσιμη πηγή καινοτομίας. Η βασική μαρξική θέση όμως είναι ότι η καινοτομία αυτή έχει δομικά όρια. Σε τελική ανάλυση, το σύνολο της μαρξιστικής σκέψης εξαρτάται από την αλήθεια αυτής της πρότασης. Εάν η δυνατότητα του καπιταλισμού για καινοτομία είναι όντως ατέρμονη, τότε ο καπιταλισμός είναι όντως το τέλος της ιστορίας, γιατί απλούστατα δεν μπορεί να ξεπεραστεί κάτι το οποίο ξεπερνά διαρκώς τον εαυτό του. Οι οικονομικές κρίσεις, ως γνωστόν, φέρνουν στην επιφάνεια αυτά τα συνήθως ξεχασμένα ή απωθημένα δομικά όρια, τα οποία παίρνουν την μορφή φαινομενικά αξεπέραστων αντιφάσεων. Δεν είναι επί του παρόντος --και δεν είναι αρμοδιότητά μας-- να απαντήσουμε εάν η τωρινή κρίση θα αποδειχθεί τελική, δικαιώνοντας την μαρξική θέση, ή αν ο καπιταλισμός θα καταφέρει για μία ακόμα φορά να ανανεώσει τις καινοτομικές του δυνατότητες και να εξέλθει απ' αυτήν.

Αυτό το οποίο θα ήθελα να θίξω εδώ, γιατί αυτό είναι πολύ λιγότερο ανεπτυγμένο, είναι η σχέση του κομμουνισμού με την καινοτομία. Η κομμουνιστική καινοτομία δεν είναι τεχνολογικής φύσης (αν και η ΕΣΣΔ προσπάθησε να πείσει για αυτό). Δεν αφορά τους αυτοματισμούς και την παραγωγικότητα· ούτε καν τις τέχνες, όσο και αν η σοβιετική ποίηση, η ζωγραφική, ή ο κινηματογράφος της πρώτης περιόδου έχει να επιδείξει αναμφισβήτητες καινοτομίες (προς τιμή τους, ο πίνακας του Malevich που επιλέχθηκε για αυτήν την ανάρτηση). Η προσπάθεια δε να πειστεί η ανθρωπότητα ότι ο κομμουνισμός αντιπροσωπεύει το σημείο αιχμής σε ό,τι αφορά την επιστημονική καινοτομία απετέλεσε κομμάτι της ψυχροπολεμικής προπαγάνδας και στερείται οποιασδήποτε στοχαστικής αξίας, ακόμα και όταν ανακλά πραγματικότητες (την σοβιετική υπεροπλία στα θεωρητικά μαθηματικά κατά τη δεκαετία του 50, για παράδειγμα). Η καινοτομία της οποίας φορέας είναι ο κομμουνισμός ως εγχείρημα και υπόσχεση είναι η καινοτομία της εφαρμογής του αδύνατου, η καινοτομία του να βλέπεις αυτό το οποίο φαντάζει εξίσου προαιώνια επιθυμητό και ανέφικτο να λαμβάνει χώρα: η λαϊκή εξουσία· η κοινοκτημοσύνη των μέσων παραγωγής· η ισότητα όλων με όλους· η απελεύθερωση από τον ζυγό της αγωνίας για επιβίωση.

Εκεί βέβαια έγκειται και η αχίλλειος πτέρνα του ιστορικού κομμουνισμού: στο ότι οι καινοτομίες αυτές, που φυσικά δεν είναι παρά η έλευση στο είναι των κατηγορηματικών προταγμάτων που συνιστούν το κομμουνιστικό δόγμα, δεν ρίζωσαν ποτέ: έμειναν ανεκπλήρωτες, ημιτελείς, διασπαθίστηκαν, χάθηκαν, διαστρεβλώθηκαν, εκλογικεύτηκαν, καταστάληκαν. Και είναι ακριβώς αυτή τους η μοίρα που έσπρωξε τα καθεστώτα του υπαρκτού σοσιαλισμού να προτάξουν μια ψευδεπίγραφη, φετιχιστική εκδοχή της καινοτομίας: πυραύλους, την εξερεύνηση του διαστήματος, τανκ, πρότυπες κουζίνες στα περίφημα kitchen debates Nixon-Krustchev. Τα φετίχ αυτά ήταν πάντα σηματοδότες και ταυτόχρονα μέσα απόκρυψης της έλλειψης πραγματικής καινοτομίας, ή μάλλον της έκθλιψής της μετά την πρώτη περίοδο, χονδρικά αυτήν από το 1917 έως το 1920-21. Και υπ' αυτή την έννοια, η συμμετρία της δομής του ψυχρού πολέμου έλεγε την αλήθεια: δεν υπήρχε καμμία ποιοτική διαφορά ανάμεσα στην καπιταλιστική και την σοσιαλιστική καινοτομία, γιατί και οι δύο συνίσταντο στην συνηθισμένη εκδοχή της καινοτομίας ως νέας τεχνολογικής ή τεχνικής εφαρμογής: κουζίνες, αυτοκίνητα, ψυγεία, ερπύστριες. Ο υπαρκτός σοσιαλισμός πρόδωσε, ανάμεσα σε άλλα, την αυθεντική καινοτομία, που δεν είναι η εφεύρεση του ολωσδιόλου νέου ως τελετουργικά επαναλαμβανόμενου μοτίβου (τίποτε πιο βαρετό από την επανάληψη της καινοτομίας, τίποτε πιο παλιό από τα νέα του χτες: η ανία είναι εφεύρεση της νεωτερικότητας, της εποχής της ξέφρενης τεχνικής και τεχνολογικής καινοτομίας). 

Η πραγματική καινοτομία, η καινοτομία για την οποία μιλά ή την οποία υπόσχεται ο κομμουνισμός ως εγχείρημα (και όχι ως λίγο-πολύ κατεστημένη κρατική εξουσία), δεν αφορά γκάτζετ. Αφορά το άνοιγμα του χρόνου στην υπόσχεση που η προϊστορία δεν εκπλήρωσε ποτέ, την στροφή προς την υλοποίηση του αδύνατου, αυτού που η ίδια η "φύση" ή το "ανθρώπινο πεπρωμένο" φαίνεται να αποκλείει. Το άνοιγμα αυτό δεν πρέπει να εννοηθεί ως κάποιου είδους ταχυδακτυλουργική κίνηση που εκτελείται στιγμιαία και εξαφανίζεται σε ένα σύννεφο καπνού εν μέσω χειροκροτημάτων. Η υλοποίηση του αδύνατου είναι η ίδια ατέρμονη, διαρκεί για πάντα. Είναι, θα μπορούσε να πει κανείς, μια αποτυχία της εκπλήρωσης του τέλους που επιμένει χωρίς τέλος, και για αυτό, μεταμορφώνεται σε έναν ιδιότυπο νέο νόμο: τον νόμο του βασιλείου της ελευθερίας από κάθε εργαλειοποιημένο στόχο ή σκοπό. Πρόκειται για ένα νόμο που πηγάζει όχι πια από την βαρβαρότητα και την αθλιότητα της προϊστορίας (μιας προϊστορίας που περιλαμβάνει όχι μόνο την σφεντόνα αλλά και την ατομική βόμβα, όπως έλεγε ο Αντόρνο) αλλά απ' τον ορίζοντα ενός πραγματικού μέλλοντος, που διαρκεί όσο και ο χρόνος μας επί της γης. "Η ανάπτυξη της ανθρώπινης ενέργειας ως σκοπού του εαυτού της": αυτή είναι η κομμουνιστική καινοτομία, στηριγμένη στην ρηξικέλευθη αιωνιότητα των πυλώνων του κομμουνιστικού δογματισμού (ισότητα, κοινοκτημοσύνη, λαϊκή εξουσία, ελευθερία από τον ζυγό της αλλοτριωμένης εργασίας), στους συντακτικούς εκείνους κανόνες που συγκροτούν το γράψιμο της κομμουνιστικής πρότασης. Είναι μια ατελείωτη πρόταση, μεγάλη όσο ο κόσμος. Ο κομμουνισμός είναι μόνο η αρχή της.


RD (Αντώνης)

Εικόνα: Kasimir Malevich, Black Circle
www.artlies.org

42 σχόλια:

Δημήτρης είπε...

Αντώνη, νομίζω πως δεν πρέπει να υποτιμάται η τομή που σήμανε η κυριαρχία του σταλινισμού για την κομουνιστική υπόθεση. Η τομή αυτή συνίσταται στο ότι ο κομουνισμός από μία δυναμική στρατηγική ταξικής απελευθέρωσης μεταράπηκε σε ιδεολογία νομιμοποίησης μίας νέας ταξικής εκμετάλλευσης. Ο δογματισμός της σταλινικής περιόδου στόχευε στον πολιτικό και ιδεολογικό έλεγχο από τη μεριά της γραφειοκρατίας προκειμένου να διαφυλάξει τα προνόμια και τη θέση της που προέκυψαν από μία επανάσταση που διεκδικούσε να θέσει τέλος σε κάθε προνόμια και εκμετάλλευση. Στον κανονικό (δυτικού τύπου καπιταλισμό) η εκμετάλλευση είναι συγκεκαλυμένη κάτω από την οικονομική πραξη της ανταλλαγής "ισοδύναμων", ανάμεσα σε ελεύθερα και αυτόνομα άτομα και στο φετιχισμό των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής. Στον υπαρκτό σοσιαλισμό η εκμετάλλευση αυτή διασφαλίζονταν με πολιτικό τρόπο, διαμέσου του ελέγχου του κράτους και κατ' επέκτασιν της οικονομίας από τη γραφειοκρατία. Απο τη στιγμή που δεν υπήρχε ατομική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής. Αυτή η αντίφαση ανάμεσα στην επίκληση της ισότητας και της παραγματικότητας της εκμετάλλευσης, έπρεπε να αποκρυφτεί με κάθε μέσο.

Ο Λένιν παρά τις κατηγορίες που του αποδίδονται για δογματισμό, αυτό που διεκδικούσε δεν ήταν παρά η δυνατότητα του κόμματαος να αποφασίζει δημοκρατικά κάθε φορά για την πολιτική που πρέπει να ακολουθήσει. Η απόφαση αυτή πρέπει να συνοδεύεται από συγκεντρωτισμό στη δράση. Δεν προσπάθησε ποτε να ελέγξει ή να περιορίσει τη σκέψη. Αντίθετα, όπως δείχνει και η εμπειρία της Ισκρα διεκδικούσε την ενποίηση και ομογεννοποίηση των διαφόρων πολιτικών ομάδων που αποτελούσαν τη ρωσική σοσιαλδημοκρατία, διαμέσου της ελεύθερης και δημόσιας αντιπαράθεσης των διαφορετικών θέσεων. Υπάρχει βέβαια το ακανθώδες ζήτημα του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού και η ιστορική διαμάχη με τους αναρχικούς για το χαρακτήρα της πολιτικής οργάνωνσης. Κατά πόσο δηλαδή είναι πρώτα και κύρια προεικονιστική ενός εξισωτικού τύπου σχέσεων ή εργαλείο μάχης και άρα διαμορφώνεται και ανάλογα με τα χαρακτηριστικά του εχθρού που καλείται να αντιμετωπίσει. Αλλά αυτό είναι άλλη συζήτηση.

Πολύ σωστή η σχέση του κομουνισμού με την καινοτομία καθώς και το περιεχόμενο αυτής της καινοτομίας, που αναπτύσεις. Ωστόσο υπάρχει και το εξής ερώτημα. Στον καπιταλισμό η τάση για καινοτομία είναι μία εγγενής αναγκαιότητα που επιβάλεται εξωτερικά στα υποκείμενα (καπιταλιστές και εργάτες). Απο εκεί προκύπτει άλλωστε και η δυναμικότητα και ζωτικότητα του συστήματος αυτού. Ο δομικά επαναστατικός χαρακτήρας του και γι αυτό δεν πρέπει να συγκρίνεται με προηγούμενα οικονομικά συστήματα. Στον κομουνισμό που δεν θα υφίσταται αυτή η εξωτερική στα υποκείμενα αναγκαιότητα, από που θα εξασφαλίζεται η διάθεση για ανανέωση και εξέλιξη;
Μήπως η απάντηση βρίσκεται στο Λακάν και στην επιθυμία ως παράγωγο της έλλειψης;

Ανώνυμος είπε...

demos
a. Εξαιρετική ανασκευή και της διάγνωσης του Βαλερστάιν:

«Οραματίζονται ένα όλο και πιο συντονισμένο και συνεκτικό σύστημα, έναν φορμαλιστικό εξισωτισμό [formal egalitarianism] χωρίς πραγματική καινοτομία.» (Βαλερστάιν)

b. «Ιδιαίτερα η θέση του Έγκελς ότι ο διαλεκτικός υλισμός αφορά όχι μόνο την επικράτεια της ιστορίας αλλά και αυτή της φύσης (Διαλεκτική της φύσης, 1883)»

--- Και μετά προέκυψε η Stengers καi η ανάδυση (αν αυτός δεν είναι διαλεκτικός υλισμός...).

c [@δημήτρης]
«ενώ το δεύτερο καταφέρνει να εξαφανίζει τον δογματικό χαρακτήρα του πίσω από το προπέτασμα της τύχης, δηλαδή του αυτοματισμού ενός πετάγματος των ζαριών. » (αντώνης)

--- Εκείνο που λείπει από την καπιταλιστική εμπορευματοποιημένη «καινοτομία» είναι όντως «η υπεράριθμη ανάδυση τού αστερισμού» (Μπαντιού):

{Μαλαρμέ «Un coup de des» («Μια ζαριά») «vers ce doit être/le Septentrion aussi Nord/UNE CONSTELLATION/froide d’oubli et de désuétude/pas tant/qu’elle n’énumère/sur quelque surface vacante et supérieure/le heurt successif/sidéralement/d’un compte total en formation»}

Lucifugo είπε...

Προσυπογράφω το κείμενο. Κάποιες παρατηρήσεις, εν συντομία, για την έννοια της απόλυτης ισότητας αν και το κείμενο δεν αφήνει (και καλά κάνει…) καμία υπόνοια για «αφηρημένες ισότητες».

Χωρίς να τηρώ – επίτηδες - αυστηρά οικονομικούς όρους, το χρήμα αγοράζει το χρόνο των ανθρώπων. Και τι απομένει από τον άνθρωπο αν του στερήσεις το χρόνο του αν όχι το κουφάρι του εαυτού του; Ο ανθρώπινος χρόνος για να υπάρξει αληθινά ως πραγματικός χρόνος του ατόμου, είναι κατ’ ανάγκην κοινωνικός χρόνος. Η ανθρωπότητα, ιστορικά και με τρόπο αναμφισβήτητα αλλοτριωμένο, μειώνοντας τον αναγκαίο χρόνο της εργασίας της, χειραφετεί το ίδιο το υλικό –πνευματικό περιεχόμενό της. Ο κομμουνιστικός τρόπος παραγωγής μετατρέποντας την αναγκαιότητα της εργασίας σε ελεύθερη δραστηριότητα, καταργεί τον καταμερισμό της εργασίας αλλά όχι την αναγκαιότητά της. Η αιώνια υλική αναγκαιότητα που διαμεσολαβεί το μεταβολισμό της κοινωνικοποιημένης, πλέον, ανθρωπότητας με τη Φύση αναπαράγεται, μα με τέτοιον τρόπο ώστε να απελευθερώνει για όλους τον κοινωνικό χρόνο της καθολικής υποκειμενοποίησής τους και όχι διαμέσου της ισότητας στις ικανότητες ή στις ανάγκες αφού αυτές οι δύο γίνονται η μία μέσα στην άλλη, στην καθολική ανταλλαγή τους και προϋποθέτουν την αποδέσμευση του χρόνου για όλους. Η κομμουνιστική Επανάσταση και ο κομμουνισμός επαναστατικοποιούν, λοιπόν, τον τρόπο εκδήλωσης των αναγκών και των ικανοτήτων, δηλαδή τον τρόπο εξωτερίκευσης των ατόμων, καθόσον ριζοσπαστικοποιούν τις ανάγκες καθεαυτές, θέτοντας ως μοναδικό φραγμό τις ιστορικές προϋποθέσεις για τη γέννηση των ικανοτήτων και την ικανοποίηση των αναγκών τους.

Συντροφικά και με πολύ εκτίμηση,

Lucifugo

Y.Γ. Μόλις διάβασα το σχόλιο του Δημήτρη. Υπάρχει μια "ψύχωση¨με τον Λακάν που αδυνατώ να την ακολουθήσω. Προτείνω Vygotskij αντί για Λακάν ή τουλάχιστον Adler για πιο "ψυχοδυναμικά" γούστα. Είναι σαν να διαβάζουμε Φουριέ ή Ρουσσώ αντί για Μαρξ ρε παιδιά!

Δημήτρης είπε...

Demos,
ευχαριστώ για τα κείμενα. Τα πήρα μέσω Αντώνη

Αντωνης είπε...

Λόγω έλλειψης χρόνου και ανάγκης εκτενούς απάντησης στο πρώτο σχόλιο, και σε ένα βαθμό στο τρίτο, θα επανέλθω καθυστερημένα.

Ζητώ την κατανόησή σας.

Αντωνης είπε...

Σύντομο σχόλιο για demos:

1. ". Εξαιρετική ανασκευή και της διάγνωσης του Βαλερστάιν:

«Οραματίζονται ένα όλο και πιο συντονισμένο και συνεκτικό σύστημα, έναν φορμαλιστικό εξισωτισμό [formal egalitarianism] χωρίς πραγματική καινοτομία.» (Βαλερστάιν)"

Είσαι ΑΠΙΣΤΕΥΤΟΣ. Το πιστεύεις ότι δεν σκεφτόμουν συνειδητά το απόσπασμα αυτό όταν έγραφα, αλλά όντως μου είχε μείνει στο πίσω μέρος του μυαλού; Είναι ΑΠΟΛΥΤΑ ακριβής η αντίστιξη. Βρήκες το κρυμμένο ελατήριο του κειμένου μου, που εγώ ο ίδιος δεν αναγνώριζα όταν το έγραφα (σε μια καθισιά, ως συνήθως). Έχεις πρόσβαση στο υποσυνείδητό μου που εγώ δεν έχω. Scary.

2. Isobel Stengers: Μπορείς να παραπέμψεις σε κάποιο συναφές της έργο; Η γνώμη σου ποια είναι για την προσπάθειά της να προχωρήσει πάνω στο εγελιανό εγχείρημα;

3. Αυτό ήταν συνειδητό εκ μέρους μου τουλάχιστον. Η υπόρρητη αναφορά σε Μαλαρμέ (coup de des) και Μπαντιού. Αλλά δεν σου ξεφεύγει τίποτε αδερφέ. Πρέπει να σε προσέχουμε :-)

Αντωνης είπε...

Και ένα βραβείο για την ανάγνωση, Δήμο: http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=166995

Θα σου αρέσει :-)

Lucifugo είπε...

Έγραψα σε πιο στρωτή μορφή το σχόλιο εδώ (http://redevil1917.blogspot.com/2010/05/omnia-sunt-communia.html, σε περίπτωση που μπορεί να φαίνεται κάπως βιαστικά γραμμένο ή απλώς κακογραμμένο.

Αντωνης είπε...

Φίλε Lucifugo, θα το δω και θα σου απαντήσω ό,τι έχω να πω. Δως μου μόνο λίγο χρόνο.

Σ' ευχαριστώ πάντως εκ των προτέρων για την εντρύφησή σου στο θέμα.

Lucifugo είπε...

μα φυσικά Αντώνη, έχεις όσο χρόνο θέλεις, δεν το είπα για αυτό.

Αντωνης είπε...

'Οχι, απλά εγώ αγχώθηκα λίγο σήμερα, και δεν προλαβαίνω να κάνω αυτά που θέλω, that's all.;-)

Αντωνης είπε...

@ Lucifugo,

Σύντροφε και φίλε,

απάντησα στο πιο αναλυτικό ποστ σου στο δικό σου ιστολόγιο. Εδώ μόνο ένα σύντομο σχόλιο για το ΥΓ σου. Προσωπικά, δεν γνωρίζω καθόλου το έργο των Άντλερ και Βιγκότσκι. Αλλά θα με ενδιέφερε γιατί θεωρείς ότι μας προσφέρει μια προτιμότερη δυναμική από αυτή του έργου του Λακάν. Το λέω γιατί στοιχειεωδώς, ο αριστερός λακανισμός είναι μια παράδοση από τον Αλτουσέρ και μετά, ενώ δεν γνωρίζω αντίστοιχο αντλερισμό ή βιγκοτσκισμό. Ο φροϋδομαρξισμός του Μαρκούζε, την ίδια στιγμή, δεν γνωρίζει κάποια θεωρητική επιστροφή στις μέρες μας. Οπότε αν έχεις κάποιες κατευθυντήριες γραμμές και κάποιες θεωρητικές εξηγήσεις για αυτό σου το σχόλιο, θα με ενδιέφεραν.

Σε ευχαριστώ για την υπομονή, αφήνω τον πρώτο σχολιάσαντα (Δημήτρη) τελευταίο, γιατί εκεί έχω να βάλω αρκετή δουλειά για να απαντήσω :-)

Αντωνης είπε...

UPDATE: Προσέθεσα ένα σχετικά εκτεταμένο τμήμα περί του παράδοξου δογματισμού-σχισματισμού/ετεροδοξίας στην μαρξιστική παράδοση στην 10η παράγραφο του κειμένου, και έκανα κάποιες απαραίτητες διευκρινιστικές αλλαγές στην 17η.

Δ.Π. είπε...

Εξαιρετικό άρθρο. Τροφή για σκέψη. Γενικά πολύ σωστά πιστεύω θέτονται τα ζητήματα του δογματισμού και της καινοτομίας τόσο στον καπιταλισμό όσο και στον υπαρκτό (και μη) σοσιαλισμό. Πολλά ερωτήματα μου ήρθαν στο μυαλό διαβάζοντας το άρθρο. Φυσικά τα περισσότερα από αυτά έχουν απασχολήσει την αριστερή σκέψη αιώνες τώρα. Αλλά σε περιόδους κρίσης (και κυρίως μεγάλης έντασης σαν και αυτή που ζούμε) ίσως είναι καλό να ξανασκεφτούμε μερικά πράγματα. Γενικά το άρθρο αγγίζει πολλά θέματα και γι' αυτό παραθέτω μόνο μία παράγραφο και μερικά ερωτήματα που περιμένουν απάντηση εδώ και πολύ καιρό...


Υπάρχει σήμερα οποιαδήποτε δυνατότητα να επανεξεταστεί το ζήτημα της σχέσης κομμουνισμού και δογματισμού;  Θα έλεγα ότι το πρώτο βήμα θα ήταν η παραδοχή ότι ο κομμουνισμός δεν μπορεί παρά να είναι δογματικός, εφόσον καθορίζει τον εαυτό του με βάση κάποιες αδιαπραγμάτευτες αρχές ή επιταγές: κατάλυση της εξουσίας της τάξης των ιδιοκτητών των μέσων παραγωγής πάνω στην τάξη αυτών που ενοικιάζουν την ικανότητά τους για εργασία, κοινοκτημοσύνη των μέσων παραγωγής, απόλυτη (και όχι απλά φορμαλιστική ή νομικιστική) ισότητα, ελευθερία από τον οικονομικό καταναγκασμό της επιβίωσης. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι αυτές οι αρχές αποτελούν τον κορμό μιας κομμουνιστικής ηθικής. Και θα ήταν ενδιαφέρον να προσπαθήσει να εντοπίσει τις αντίστοιχες αδιαπραγμάτευτες επιταγές, τις ηθικές, ας τις πούμε έτσι, αρχές, του καπιταλισμού.


Μήπως όμως το να αντιμετωπίζεις ένα κατά βάση οικονομικό σύστημα ως μια συλλογή από αδιαπραγμάτευτες επιταγές είναι λάθος? Μήπως θα έπρεπε μία από τις αναγκαίες συνθήκες κάποιου είδους κομμουνισμού να είναι η ικανότητα παραγωγής και μόνο αφού αυτή η συνθήκη πραγματοποιηθεί να επιχειρηθεί η νομοθετική επικύρωση της ισοκατανομής του πλούτου? Μήπως σε μία τέτοια περίπτωση η καινοτομία δεν θα καταπιεζόταν από την οποιαδήποτε προσπάθεια σταλινικής μορφής συγκέντρωσης? Μήπως τότε το πέρασμα στο κομμουνισμό θα ήταν πιο ομαλό? Μήπως τότε θα δινόταν και ο χρόνος ώστε και όλες οι υπόλοιπες αναγκαιότητες του κομμουνισμού (τεχνολογία, κοινωνική ηθική, οργάνωση της παραγωγής, αναγκαίοι παγκόσμιοι θεσμοί) να πραγματωθούν?

ps: και φαντάσου όταν αυτά βγαίνουν μόνο από μία παράγραφο... :)

Lucifugo είπε...

Αντώνη, απάντησα στο δικό μου blog για να μην επιβαρύνω τους αναγνώστες του "Radical Desire" με τα σχόλιά μου.

Αντωνης είπε...

Σύντροφε Lucifugo,

Θα σε παρακαλέσω θερμά είτε να επικολλήσεις τα σχόλιά σου ΚΑΙ εδώ, είτε να μου επιτρέψεις να το κάνω εγώ. Οι αναρτήσεις είναι κορυφές ενός παγόβουνου ορισμένες φορές, και οι βάσεις από κάτω είναι ίσως πιο σημαντικές. Είναι λοιπόν σημαντικό να εκτίθενται σε συζήτηση και για μοίρασμα γνώσης ανάμεσά μας.

Με πολύ εκτίμηση.

Υ.Γ. Η συστολή είναι ίδιον του πραγματικώς σκεπτόμενου ανθρώπου και την εκτιμώ πολύ. Αλλά εδώ που είμαστε τώρα, καλό είναι να την περιορίσουμε λίγο όλοι.

Lucifugo είπε...

Φυσικά Αντώνη,
τα σχόλια είναι στη διάθεσή σου να μπουν και εδώ.

Αντωνης είπε...

Ευχαριστώ πολύ.

Πρώτο σχόλιο του Lucifugo λοιπόν:

Αγαπητέ μου σύντροφε Αντώνη,
καλωσόρισες στο φτωχικό μου ιστοχώρο.

Λοιπόν, για την Agnes Heller, ναι, την γνωρίζω. Έχω παλιότερα διαβάσει τρία κείμενά της: “η έννοια της κοινωνικής ανάγκης”, “η γενική φιλοσοφική έννοια της ανάγκης” και “η μαρξική έννοια της ανάγκης”. Λογικά ανήκουν στο έργο που μου ανέφερες. Τα συγκεκριμένα αποσπάσματα τα θεωρώ εξαίσια και τα συνιστώ ανεπιφύλακτα. Τα εντόπισα εδώ: http://www.criticamente.com/frameset_1024.htm Δυστυχώς είναι όλα στην ιταλική γλώσσα.

Παρόλα αυτά όμως, δεν πρέπει να προσπερνάμε άκριτα το γεγονός πως η εν λόγω συγγραφέας είχε επηρεαστεί καθοριστικά από τον σπουδαίο φιλόσοφο Λούκατς και, φαντάζομαι, από τις εξίσου σπουδαίες αντιφάσεις του σημαντικότερου έργο του «Ιστορία και ταξική συνείδηση», τις οποίες αντιφάσεις, στην τότε ανάγνωση που έκανα των αποσπασμάτων της Heller, δεν τις εντόπισα ή δεν έκανα κάποια ιδιαίτερη προσπάθεια για να τις συλλάβω αφού με είχαν συνεπάρει.

Η κύρια αντίφαση σε αυτό το έργο του Λούκατς είναι ότι σε κάποιες στιγμές του, ταυτίζει την έννοια της αντικειμενοποίησης με την πραγμοποίηση-αλλοτρίωση, συγχέοντάς τες.
Η «πραγμοποίηση» δεν ταυτίζεται με την αντικειμενοποίηση-εξαντικειμένωση (όπου εξαντικειμένωση είναι το προϊόν/αποτέλεσμα της διαδικασίας της αντικειμενοποίησης που γίνεται νέα αιτία αντικειμενοποίησης των ιστορικών ικανοτήτων/δυνατοτήτων του κοινωνικού ανθρώπου, αφού στην πραγματικότητα της κοινωνικής ζωής δεν έχουμε να κάνουμε με τους προσφιλείς Ροβινσόνες της κλασσικής πολιτικής οικονομίας).
Δεν έχουμε, λοιπόν, ταύτιση μεταξύ «πραγμοποίησης» και αντικειμενοποίησης αλλά ενότητα που σημαίνει ήδη και διαφορά. Στην πραγματική, συγκεκριμένη του μορφή αυτό το νοητά αφηρημένο σχήμα έχει ως εξής: Οι «πραγμοποιημένοι» ανθίσταται στις συνθήκες της πραγμοποίησής τους αντανακλώντας τις άμεσες πρακτικές σχέσεις που την καθορίζουν διαμεσολαβώντας, μάλιστα, αυτές τις πρακτικές σχέσεις δια της συγκεκριμένης ιστορικής εμπειρίας της ταξικής πάλης.

Ως εκ τούτου, αντιστέκονται στη διαδικασία της αποξένωσής τους και με ένα βαθμό συνειδητότητας των πραγματικών σχέσεων που καθορίζουν τη ζωή τους που μπορεί να ποικίλει αισθητά αλλά δεν είναι πουθενά ασυνείδητος αυτός ο βαθμός συνείδησης ή, χυδαιότερα, ενστικτώδης. Ο μεμονωμένος προλετάριος, ανάλογα με τη θέση που κατέχει στον καταμερισμό της εργασίας μπορεί και να έχει, μπορεί και όχι μια σχετική πλήρη συνείδηση αλλά το προλεταριάτο είναι τάξη και η συνείδησή της δεν ανάγεται στη συνείδηση του ξεχωριστού προλετάριου. Ασυνείδητες μπορεί και όντως να παραμένουν οι ουσιαστικές εσωτερικές σχέσεις της αλλοτρίωσης της εργασίας αλλά η ανάπτυξη του περιεχομένου και της έντασης της ταξικής πάλης μετατρέπει το ασυνείδητο (in sé) σε συνειδητό (per sè).

Και εδώ, σε αυτό το επίπεδο, μπορούμε άφοβα να κάνουμε λόγο για τη διαλεκτική εσωτερική ενότητα του «αυθόρμητου» με το συνειδητό ταξικό αγώνα. Μην ξεχνάμε άλλωστε πως η «καθαρή» προλεταριακή επανάσταση είναι μονάχα μια λογική αφαίρεση. Επίτηδες δε μίλησα για τον πολιτικό ρόλο του Κόμματος. Το αφήνω στην κρίση του αναγνώστη αν και η απάντηση έχει δοθεί κάπως καμουφλαρισμένη.

Αντωνης είπε...

Συνέχεια σχολίου:

Μια άλλη αντίφαση-παρανόηση(?) του Λούκατς είναι ότι, ενώ αναγνωρίζει τους διαλεκτικούς νόμους κίνησης στο εσωτερικό της κοινωνίας, δεν κάνει το ίδιο και για τη Φύση ως ολότητα. Μα η πάλη των τάξεων είναι ένα φυσικό, αντικειμενικό φαινόμενο που υπάρχει ανεξάρτητα από τη συνείδηση και η πάλη του κοινωνικού ανθρώπου με τη Φύση εμπεριέχεται σε διαλεκτικά υποταγμένη μορφή στην ταξική πάλη. Αν δεν ισχύει η αντικειμενική διαλεκτική στη Φύση, τότε η πάλη των τάξεων οντολογικά στερείται του αντικειμενικού της θεμελίου και μετατρέπεται σε υποκειμενική κατασκευή και σε θεωρία της «πράξης» παντός καιρού με τη Φύση να ανάγεται αυτόματα σε κατηγόρημα της κοινωνίας. Ο ιδεαλισμός εδώ σπάει κόκκαλα αλλά προσοχή: αυτό δε δικαιολογεί ούτε κατ’ ελάχιστο κάποιους δήθεν «μαρξιστές» που αβίαστα κατηγορούν με μια μονοκοντυλιά τον Λούκατς για ιδεαλισμό, χωρίς να έχουν πρώτα σκύψει από πάνω του για να αφομοιώσουν μαρξικά το σημαντικό του έργο και την προσφορά του για την «πραγμοποιημένη συνείδηση».

Ένας άλλος, ας τον πούμε έτσι, ακαδημαϊκός μαρξιστής που ασχολήθηκε με το ζήτημα των αναγκών είναι ο Lucien Seve. Το έργο του με τον πομπώδη τίτλο «Μαρξισμός και θεωρία της προσωπικότητας» είναι χαρακτηριστικό. Εδώ, μέσα στ’ άλλα, ασκεί μια ουσιαστική, έντονη κριτική στον Althusser που συμμερίζομαι πλήρως. Σε μια σχετική ανάρτηση στο συντροφικό blog «με αφορμή» είχα εκδηλώσει τις συντροφικές ενστάσεις μου.

Και ερχόμαστε στον Λακάν. Ο Giovanni Gervis (άσχετα αν μετά κατέληξε στυγνός αντικειμενιστής γνωσιακός «επιστήμονας») στο πολύ γνωστό βιβλίο του (το ’68 ήταν σημείο αναφοράς του πιο δυναμικού μέρους από το ετερογενές σύνολο της αντι- ιδρυματικής ψυχιατρικής στην Ιταλία) ασκεί ιδιαίτερη κριτική στον «ακατανόητο» Λακάν και στις μυστηριώδεις καταφάσεις της «υλικότητας της έννοιας», στο ασυνείδητο που έχει «δομή γλώσσας, που είναι επιθυμία που γίνεται γλώσσα». Αυτή είναι μια πολύ κακή αφαίρεση του «ασυνείδητου» που δε μας λέει τίποτε για τη γλώσσα αφού γλώσσα είναι τούτο μέσα από το οποίο «μιλά» το «ασυνείδητο». Ένα «ασυνείδητο» ανιστορικό και ακοινώνητο ενός δομικού φροϋδισμού που παλινορθώνει τον νατουραλισμού του ορθόδοξου φροϋδισμού. Ο φροϋδισμός του «αιρετικού» Αdler, για παράδειγμα, παρόλο τον μεταφυσικό ιστορικισμό του και την αναγωγή του «κόμπλεξ κατωτερότητας» σε απαραβίαστη αρχή , είναι πιο κοντά σε μια διαλεκτική, ιστορική θεώρηση του ανθρώπινου ψυχισμού.

Αντωνης είπε...

Και τελευταίο μέρος:

Στη γλώσσα και στις σημασίες των λέξεων αντανακλάται η κοινωνική πρακτική του ανθρώπου, η διείσδυσή του στην εξωτερική αντικειμενική πραγματικότητα από και διαμέσου του ιστορικού συνόλου των κοινωνικών του σχέσεων, η γλώσσα είναι αμέσως καθολικότητα και αμεσότητα της σκέψης (Μαρξ, Γερμανική ιδεολογία).

Για να λύσουμε τα «μυστήρια» της σκέψης που «γεννά τη συνείδηση του εαυτού της» πρέπει να κατέβουμε στην πραγματική ζωή της. Η λέξη, με τη σημασία της, διαμεσολαβεί την άμεση αισθητηριακή αντανάκλαση της αντικειμενικής πραγματικότητας και με αυτό τον τρόπο ο άνθρωπος στο γίγνεσθαι της ανθρωποποίησής (που είναι ιστορικής, κοινωνικής «φύσης») επιτυγχάνει το διαλεκτικό πέρασμα από το αισθητό στο λογικό- συνειδητό, κατέχει τις εσωτερικές, ουσιαστικές σχέσεις των αντικειμένων που είναι προϊόντα όλης της ιστορίας της ανθρωπότητας. Η συνείδηση, λοιπόν, και η αντιφατική διαδικασία ανάπτυξής της, το πώς η καθολικότητα των σημασιών που έχει επεξεργαστεί ο κοινωνικός, ιστορικός άνθρωπος συγκεκριμενοποιείται με «οστά και σάρκα» ως προσωπικό νόημα και ατομικοποιείται, αφομοιώνοντας και υπερβαίνοντας τις κοινωνικές του σχέσεις για να δημιουργήσει νέες ανάγκες που σημαίνει νέες κοινωνικές σχέσεις αρνούμενος διαλεκτικά τις παλιές, είναι και το αντικείμενο της επιστημονικής ψυχολογίας.

Η σκέψη, γενετικά και ιστορικά, δεν προϋπάρχει της γλώσσας. Όπως λέγει και ο Λένιν στα Φιλοσοφικά του Τετράδια, «η ιστορία της σκέψης είναι η ιστορία της γλώσσας». Η σκέψη είναι στη γλώσσα που δημιουργεί τον εαυτό της και η εσωτερίκευση της γλώσσας από μέρους του ενεργού υποκειμένου της, δίνει την ψευδαίσθηση της αυτονομίας της σκέψης από την υλική, πραγματική της βάση, τη φενάκη της αυτονόμησής της από την ίδια τη ζωή και κοινωνική πρακτική του υποκειμένου. Αυτή η φενάκη είναι σήμα κατατεθέν στις εμπορευματικές σχέσεις…
Είναι αδύνατον στον καπιταλισμό να αναπτυχθεί μια επιστημονική ψυχολογία με τέτοιες αντιφάσεις στην υλική ζωή. Μια ψυχολογία στις μέρες μας, ή είναι επαναστατική ή δεν είναι τίποτε.

Δυστυχώς Αντώνη, τα βιβλία του Vygotkij που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά είναι 2 μονάχα: «Σκέψη και γλώσσα» και «Ο Νους στην Κοινωνία» με αυτό το τελευταίο να είναι μια εκλεκτική συρραφή από έργα του Vygotkij. Λόγω τόπου διαμονής, τα βρίσκω πολύ ευκολότερα στην ιταλική γλώσσα αν και το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς του είναι ακόμα αμετάφραστο από τα ρωσικά. Ο καλός σύντροφος Μανώλης Δαφέρμος έχει γράψει ένα πολύ καλό βιβλίο πάνω στον Vygotkij που μπορεί να το καταβάσεις όλο από εδώ: http://vivlio2ebook.blogspot.com/2009/12/vygotsky.html Ο Δαφέρμος ανήκει στην διεθνή σχολή «Η Λογική της Ιστορίας» την οποία εκτιμώ ιδιαίτερα, αλλά και διατηρώ συνάμα ορισμένες πολύ βασικές διαφωνίες που, φυσικά, δεν έχουν να κάνουν με το αριστουργηματικό βιβλίο του συντρόφου.
Κάπου εδώ σταματάω όμως, το ξευτίλισα! Σε ευχαριστώ πολύ τόσο για τις απαντήσεις, όσο και τις ερωτήσεις σου. Κλείνοντας, θέλω να σου αποκαλύψω και μιαν άλλη πραγματικότητα: σχεδόν κάθε κείμενό σου στο blog γίνεται προσωπικό μου απόκτημα και έτσι, μέσα από σένα, νιώθω πλουσιότερος.

Με εκτίμηση,
Lucifugo

RDdemos είπε...

@Lucifugo

[1] «ταυτίζει την έννοια της αντικειμενοποίησης με την πραγμοποίηση-αλλοτρίωση, συγχέοντάς τες.
Η «πραγμοποίηση» δεν ταυτίζεται με την αντικειμενοποίηση-εξαντικειμένωση »
« έντονη κριτική στον Althusser*** »
«Ως εκ τούτου, αντιστέκονται στη διαδικασία της αποξένωσής τους και με ένα βαθμό συνειδητότητας των πραγματικών σχέσεων που καθορίζουν τη ζωή τους που μπορεί να ποικίλει αισθητά αλλά δεν είναι πουθενά ασυνείδητος αυτός ο βαθμός συνείδησης ή, χυδαιότερα, ενστικτώδης. ... Ασυνείδητες μπορεί και όντως να παραμένουν οι ουσιαστικές εσωτερικές σχέσεις της αλλοτρίωσης της εργασίας αλλά η ανάπτυξη του περιεχομένου και της έντασης της ταξικής πάλης μετατρέπει το ασυνείδητο (in sé) σε συνειδητό (per sè). »


Τα προβλήματα που θέτεις απασχόλησαν πολλούς θεωρητικούς όπως τον Giddens (όταν έκτιζε την καριέρα του ως καθώς πρέπει «μαρξιστής» τού τρίτου μονόδρομου), και πιο ουσιαστικά από τους κριτικούς ρεαλιστές (R. Bhaskar). Το θεωρητικό δίπολο ήταν αυτό τού structure και agency (αλλά σαφώς όπως υπονοείς το ζήτημα ανατρέχει στον Χέγκελ --- ακόμη και ο Λατούρ είναι πολύ καλός εγελιανός, ακόμα και όταν μασκαρεύεται σε Αλτουσέρ [Όταν δηλ. ωρύεται ότι δεν υπάρχει υποκείμενο!]).

[2] «Ένα «ασυνείδητο» ανιστορικό και ακοινώνητο ενός δομικού φροϋδισμού »

Είναι μεγάλη ιστορία το «τι είναι ιστορία», οπότε δύσκολα μπορεί κανείς να ψέξει τους διάφορους Λακανισμούς για ανιστορικότητα.

[3] «Η σκέψη, γενετικά και ιστορικά, δεν προϋπάρχει της γλώσσας. »


Τη διατύπωση αυτή (και τα όσα γράφεις στη συνέχεια) θα τα επικροτούσε ο Λακάν! Υπάρχουν Λακανικοί που αντλούν από Βakhtin και ρωσικό φορμαλισμό.

@αντώνη as Μουσολίνι baby (αναφέρομαι στο παράπλευρο του LLS)

Μπορείς να διευκρινίσεις, αν έχεις χρόνο τα περί ανάγκης; [έχω χάσει πολλά επεισόδια]

RDdemos είπε...

@αντώνης
«δεν γνωρίζω το έργο των Άντλερ»

Πρέπει να ανατρέξω στον Rickels: υπάρχει ένα βασικό πρόβλημα στον Άντλερ αν θυμάμαι καλά [κριτική Φρόυντ] συναντάμε εδώ ένα βιολογικός ντετερμινισμό (τα σεξουαλικά όργανα καθορίζουν το φύλο [να σημειωθεί ότι ξεκίνησα να διαβάζω ψυχανάλυση με Άντλερ (στην τρυφερή ηλικία των 12 [είχαν πολύ σεξ τα βιβλία του])]), ενώ επιπλέον το δόγμα τού masculine protest είναι λογικά ασυνεπές (penis envy--> μετατρέπεται σε θριαμβική και πολύ φεμινιστική masculine protest).

Αυτά προς το παρόν.

RDdemos είπε...

demos

Διόρθωση «καθορίζουν την σεξουαλική ταυτότητα [gender]»

Αντωνης είπε...

@demos: Άκου Μουσολίνι baby! Δεν ντρέπεσαι λίγο να ονομάζεις έτσι τον ιδιοκτήτη του μέσου μετάδοσης;

Για την έννοια της ανάγκης, και την ανάγνωση της Heller σου κοπιάρω ένα απόσπασμα από το whatinthehell.blogsome.com:

Agnes Heller’s The Theory of Need in Marx can be considered a meditation on the proletariat as bare life. Heller notes that the value of the means of subsistence required to reproduce labor power, from which derives the value of labor power, is bound up with the needs of the worker (24). The needs of the members of the working class appear to capital “as limits of wealth and are analysed as such.” (25.) The needs of the proletariat as a limit to capitalist wealth provides a dynamism to capitalism, as a tendency toward reducing the proletariat to bare life, which is to say, to the edge of death.

As a result, not only is the proletariat bare life at its inception, but there is also a continual drive within capitalism to produce bare life, to reduce the proletariat materially to the edge of death. The proletariat is continually exposed to the threat of death, for, without a wage the proletariat is without access to the means of subsistence and thus subject to death. That this is so can be seen by surveying the history of the proletariat, “written in the annal of mankind in letters of blood and fire.” (Capital v1, 875.)

Επίσης παραπέμπω στο ποστ που είχα δημοσιεύσει από το blog του Lucifugo: http://radicaldesire.blogspot.com/2010/03/la-belle-indifference.html

Ο Μαρξ εδράζεται στις ανάγκες στα αδημοσίευτα Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα του 1844: http://www.marxists.org/archive/marx/works/1844/manuscripts/needs.htm

Βλ. επίσης το κείμενο ενός φίλου εδώ : http://runners.ritsumei.ac.jp/cgi-bin/swets/hold-query?mode=0&key=&idxno=13744129

Lucifugo είπε...

φιλε RDdemos:

Ο Λακάν καταβαραθρώνει το υποκείμενο, δεν αναζητεί την αλήθεια του στην πραγματική του ζωή και πως η ζωή του αντανακλάται στη γλώσσα, στη συνείδησή του και στις επιθυμίες του αφού αυτά τα θεωρεί εξωτερικεύσεις του Ασυνείδητου. Παίρνει το Ασυνείδητο ως πρωταρχικό και όχι το κοινωνικό Είναι. Και αυτό το Είναι, δεν μπορεί να είναι τίποτα άλλο από την πραγματική διαδικασία της ζωής του υποκειμένου. Η συνείδηση δεν είναι «ον», αλλά σχέση κάποιου με μια υλική πραγματικότητα έξω από αυτόν. Ο Λακάν δεν βλέπει τη συγκεκριμένη συνείδηση, συγκεκριμένων ανθρώπων ως ζητούμενο της ψυχολογίας. Οι άνθρωποι αυτοί πρέπει να «κάνουν πίσω» και να αφήσουν το Ασυνείδητό τους να μιλήσει αφού αυτό είναι η πραγματική φωνή τους και στα «τέτοια μας» οι αντιφάσεις της κοινωνικής ζωής. Για αυτό άλλωστε θεωρεί και τη γλώσσα με τις έννοιές τις «υλική».

Υπάρχει και ένας άλλος φιλόσοφος που πήγαινε από τις επιθυμίες και τις υποκειμενικές αισθήσεις στην αντικειμενική πραγματικότητα. Ήταν παππάς και λεγόταν Berkley.

Η γλώσσα είναι πρακτική συνείδηση και αμέσως κοινωνικό προϊόν, με τη γλώσσα (σε ενότητα με την πρακτική κτλ) ο κοινωνικός άνθρωπος γνωρίζει την αντικειμενική πραγματικότητα που είναι ΕΞΩ από αυτόν και αντικειμενοποιείται και ο ίδιος ως υποκείμενο που γνωρίζει συνειδητά. Δεν μπορούμε να λέμε λοιπόν πως «είναι μεγάλη ιστορία τη είναι Ιστορία» αφού είναι η Ιστορία (και μετά η βιογραφία) που μετατρέπει το ασυνείδητο σε συνειδητό, όχι καταργώντας το ασυνείδητο αλλά αναπαράγοντας ex novo σε άλλο επίπεδο.

Δεν έχω την παραμικρή ιδέα ποιοι ήταν οι Giddens, R. Bhaskar, Λατούρ και δεν έχω σκοπό να κάνω καριέρα ως «μαρξιστής», δεν μου το επιτρέπει άλλωστε και ο καταμερισμός της εργασίας και η θέση μου στην υλική-πνευματική παραγωγή ως φοιτητής ιατρικής στην αλλοδαπή.

Με εκτίμηση,
Lucifugo

Αντωνης είπε...

@Lucifugo:

Μεταφέρω με τη σειρά μου τη βασική ιδέα του δικού μου τελευταίου σχολίου στο blog σου:

Όταν ο Δήμος λέει ότι το είναι ιστορία είναι μια πολύπλοκη υπόθεση, μια από τις διαστάσεις της πολυπλοκότητας της υπόθεσης αυτής είναι ακριβώς η αντιστοίχιση της "ιστορίας" με δύο τουλάχιστον πράγματα:

α) μια σειρά αναπαραστάσεων (αρχειακών αναπαραστάσεων, κειμενικών αναπαραστάσεων των αρχειακών αναπαραστάσεων) του "τι συνέβει".

β) μια δομή, υπερατομική, πέρα από κάθε ιδιοποίηση από την αναπαράσταση.

Στην πρώτη περίπτωση, η ιστορία αφορά την "πραγματικότητα". Η πραγματικότητα όμως, με τη σειρά της, δεν αφορά παρά αυτό που ο Badiou ονομάζει "state of the situation", μια αδιάφορη πολλαπλότητα

Στη δεύτερη, αφορά το Πραγματικό, αυτό ακριβώς που ανθίσταται στην συμβολοποίηση και την "εξοικείωση", αν μπορώ να χρησιμοποιήσω τη λέξη από την αναπαράσταση.

Από αριστερή λακανική σκοπιά, θα μπορούσε να πει κανείς ότι η "πραγματικότητα" είναι συνώνυμη της "ιδεολογίας", αφορά δηλαδή μια φαντασιακή σχέση με τις πραγματικές συνθήκες της θέσης μας στον τρόπο παραγωγής.

Αντίθετα, το Πραγματικό είναι ο χώρος όπου η ιδεολογική φαντασίωση και οι συμβολικές της κωδικοποιήσεις καταρρέουν, και συνεπώς όπου η "ιστορία" σταματά να είναι αναπαράσταση και γίνεται προϋπόθεση μετασχηματιστικής πράξης.

Δημήτρης είπε...

Είναι λάθος η άποψη που θέλει στον καπιταλισμό, η κυρίαρχη τάση αναφορικά με τους μισθούς να είναι αυτή της συμπίεσης στα όρια της επιβίωσης. Ο Μαρξ συγρούστηκε έντονα με αυτή την άποψη, κυριως στην αντιπαράθεση του με τον Λασάλ και τον μαλθουσιανής εμπενεύσεώς του "Σιδερένιο Νόμο των Μισθών". Όπως έδειξε ο Μαρξ στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου (στο κεφάλαιο που καταπιάνεται με τη συσσώρευση του κεφαλαίου), οι μισθοί είναι μία πολύ ελαστική παράμετρος. Υπάρχει η τάση συμπίεσης στο επίπεδο επιβίωσης, αλλά υπάρχουν μία σειρά αντεπιδραστικοί παράγοντες σε αυτή την τάση.

Σε κάθε περίπτωση στον ώριμο καπιταλισμό, όπου οι μισθοί αποτελούν σημαντικό τμήμα της ζήτησης από το οποίο εξαρτάται η παραγματοποίηση της υπεραξιας, εμφανίζεται έντονα μία άλλη τάση (διαμέσου των sales effort), αύξησης του εργατικού εισοδήματος προκειμένου να μπορεί να καταναλωνεί τα μισθιακά προϊόντα. Έτσι μεταπολεμικά δημιουργήθηκε ένα ολόκληρο μοντέλο συσσώρευσης πάνω σε αυτή την κατάσταση. Δεύτερον, από τη στιγμή που η εργασία, σε μεγάλο βαθμό έπαψε να είναι, ο κύριος όγκος της τουλάχιστον, η απλή ανειδίκευτη, χειρωνακτική εργασία, η παραγωγή και αναπαραγωγή της έπαψε να αφορά μόνο την καθαρή φυσική επιβίωση αυτών που την ενσαρκώνου. Άρχισε να ενσωματώνει την ανάγκη ύπαρξης αρκετού ελεύθερου χρόνου, αλλά και μίας σειράς δραστηριοτήτων psychic and mental recreation. Tέλος αυτή η υψηλής παραγωγικότητας εργασία, έπρεπε να προστατευτεί από τις κυκλικές διακυμανσεις του καπιταλισμού. Έτσι ο συλλογικός καπιταλιστής, η έκφραση του συνολικου κοινωνικού κεφαλαίου, το κράτος δημιούργησε το περιβόητο κοινωνικό κράτος. Βέβαια αυτό ήταν και αποτέλεσμα της πολιτικής πίεσης του εγατικού κινήματος, αλλά δεν πρέπει να παραγνωρίζεται καη η "καθαρή" οικονομική του λειτουργία στον σύγχρονο καπιταλισμό. Γι αυτό παρά τις συστηματικές προσπάθειες συμπίεσης του την νεοφιλελεύθερη περίοδο, ο πυρήνας του παραμένει ακόμη.

Θα ήταν πιο λειτουργικό να μιλήσουμε για τάση συμπίεσης των μισθών στο ελάχιστο κάθε φορά κοινωνικά και ιστορικά προσδιορισμένο επίπεδο τους, το οποίο όμως δεν ταυτίζεται με αυτό της φυσικής επιβίωσης. Στον δυτικό καπιταλισμό οι μισθοί είναι αρκετά πάνω από το επίπεδο επιβίωσης παραπάνω από έναν αιώνα...

Lucifugo είπε...

Αντώνη,
Δεν συμφωνώ καθόλου με αυτές τις διαπιστώσεις. Είμαι, μάλλον, διαμετρικά αντίθετος ως προς αυτές.
Αυτός ο διαχωρισμός της πραγματικότητας από το Πραγματικό με «Π» κεφαλαίο βρίθει από μυστικισμό, αφού μάλιστα αυτό το τελευταίο δεν είναι γνώσιμο και μη «συμβολοποιήσιμο» ή μη «εξοικειώσιμο» (κακές αφαιρέσεις αυτές οι λέξεις για να περιγράψουν τη γνωστική διαδικασία που έχει ως εξής: από τη ζωντανή εποπτεία, στην αφηρημένη σκέψη και από εδώ στην Πράξη, όπως και για τη σχέση μεταξύ σχετικής και απόλυτης αλήθειας, μια σχέση που είναι η ίδια σχετική αφού το ένα μετατρέπεται απείρως στο άλλο – Λένιν, Φιλοσοφικά Τετράδια & Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός), το Πραγματικό καταλήγει να είναι μια αφαίρεση της σκέψης που κάνει αφαιρέσεις, ένα αυτοαναφορικό «πράγμα καθεαυτό» που υπάρχει σε κάποιο μετα-ιστορικό υπερπέραν.
Σφάλουμε δεινά όταν ταυτίζουμε την πραγματικότητα με την ιδεολογία. Αυτό έκανε και ο τραγικός Althusser. Η ιδεολογία δεν είναι απλώς και σχολαστικά «ψευδής συνείδηση» μα αντεστραμμένη συνείδηση, ακριβώς όπως το είδωλο του αντικειμένου στην retina του ματιού είναι αναποδογυρισμένο, αλλά εμείς το βλέπουμε παρόλο αυτά ως έχει(Μαρξ, Γερμανική Ιδεολογία). Η «ψευδής συνείδηση» αντλεί τη νοηματοδότησή της από την Ιστορία και απορρέει από τις πραγματικές, υλικές αντιφάσεις του ιστορικού τρόπου παραγωγής και έχει αντικειμενικό, φυσικό περιεχόμενο. Η φαντασιακή σχέση με τις σχέσεις παραγωγής έχει υλικές αναγκαίες προϋποθέσεις, είναι δηλωτική της ταξικής σχέσης, σύμπτωμά του ανταγωνιστικού αποχωρισμού της πνευματικής από τη χειρωνακτική εργασία και, σαφώς, όχι αιτία τους. Η πραγματικότητα δεν υπάρχει γενικά και αόριστα ως ιδεολογία, είναι πάντα μια ιστορικά συγκεκριμένη πραγματικότητα με τους δικούς της εσωτερικούς νόμους κίνησης και τους δικούς της ιδεολογικούς μηχανισμούς. Δεν έχει κανένα νόημα η κομμουνιστική Επανάσταση σε μια δουλοκτητική ή φεουδαλική κοινωνία.
Η Επιστήμη της Ιστορίας, λοιπόν, (Μαρξ) δεν είναι καθόλου μια αφηρημένη ιστοριογραφία.
Όλα αυτά τα θεωρητική σχήματα, ταπεινή μου άποψη, αντλούν τη δύναμή τους από μια «δομική» ανάγνωση του Μαρξ με πρώτο και καλύτερο τον Althusser που έκανε το τραγικό σφάλμα να υποθέσει πως οι παραγωγικές σχέσεις έχουν την πρωτοκαθεδρία, πως η Ιστορία είναι ξερές παραγωγικές σχέσεις (δομισμός) και οι παραγωγικές δυνάμεις υποταγμένες σε αυτές. Λάθος, λάθος, λάθος. Αυτό που έθεσε σε κίνηση την Ιστορία είναι η εσωτερική αντίφαση μεταξύ παραγωγικών σχέσεων και παραγωγικών δυνάμεων, η αντίφαση είναι κίνηση εσωτερική μέσα στην ιστορία και όχι εξωτερική ως προς αυτήν, δηλαδή προς ένα ανιστορικό και χωρίς καμία υλική προϋπόθεση «Πραγματικό». Με αυτό το θεωρητικό σχήμα στο μυαλό έχει «νόημα» η ταύτιση της πραγματικότητας με την ιδεολογία που σε φιλοσοφική γλώσσα προϋποθέτει την ταύτιση της νόησης με το Είναι, έχουμε «φύγει» προς ιδεαλισμό μεριά.
Το «συμβάν» του Βadiou, είναι άποψή μου βέβαια, εκφράζει σε μια ιδεολογική βάση την ύφεση της διεθνούς ταξικής πάλης και προσφέρει μια ρομαντική ανακούφιση και τίποτα άλλο, γαλουχεί μια καρδία χωρίς το σώμα της και ας αυτοφωτίζεται όσο θέλει μέσα από το φωτάκι της «πράξης» που δημιουργεί προϋποθέσεις, αφού κάνει αφαίρεση της αναγκαίας προϋπόθεσης, της πολιτικής μάχης του προλεταριάτου και της ταξικής του δικτατορίας.
Συντροφικα,
Lucifugo

Αντωνης είπε...

"Θα ήταν πιο λειτουργικό να μιλήσουμε για τάση συμπίεσης των μισθών στο ελάχιστο κάθε φορά κοινωνικά και ιστορικά προσδιορισμένο επίπεδο τους, το οποίο όμως δεν ταυτίζεται με αυτό της φυσικής επιβίωσης. Στον δυτικό καπιταλισμό οι μισθοί είναι αρκετά πάνω από το επίπεδο επιβίωσης παραπάνω από έναν αιώνα..."

Συμφωνώ Δημήτρη (και ευχαριστώ για την πολύ ενδελεχή παρέμβαση), αλλά δεν νομίζω ότι αυτό αναιρεί την πρόταση Χέλερ ότι "οι ανάγκες της εργασίας αντιμετωπίζονται ως όρια στον πλουτισμό". Προφανώς, δεν είναι τα μοναδικά όρια, και τα μέσα συσσώρευσης είναι δυναμικά, υπό περιστάσεις όμως, η αντίφαση εργατικών αναγκών και συσσώρευσης είναι ικανή να καταστεί, για να αναφερθούμε στον Μάο, "ανταγωνιστική."

Αντωνης είπε...

Φίλε Lucifugo,

Σε κανένα σημείο ο Αλτουσέρ δεν βλέπει την ιδεολογία ως "ψευδή συνείδηση." Εϊναι γνωστή η επιμονή του ότι ακόμα και μια σοσιαλιστική κοινωνία χρειάζεται ιδεολογία, θέση που απορρέει από την αντίληψη για το ανεξάλειπτο του φαντασιακού (το οποίο, με τη σειρά του, δεν είναι παρά συστατική παραμόρφωση, παραμόρφωση χωρίς την οποία δεν μπορείς να αναπαραστήσεις την πραγματικότητα).

Συνεπώς, νομίζω ότι η διαφωνία σου, και αυτό φαίνεται να προκύπτει παρακάτω, εστιάζεται στην μη αποδοχή του φαντασιακού χαρακτήρα της σχέσης μας με το κοινωνικό. Πιστεύεις δηλαδή ότι είναι εφικτή μια "πραγματική σύλληψη της πραγματικότητας".

Όμως το ίδιο αυτό πράγμα που λέγεται τρόπος παραγωγής (mode of production) είναι ένα δυναμικό, ασύλληπτης πολυπλοκότητας και πολυεπίπεδο σύνολο κοινωνικών και ταξικών σχέσεων (περιλαμβανομένων των σχέσεων φύλου ή οικογένειας), τεχνικών παραγωγής, τεχνολογικών εφαρμογών, υποδομών, κλπ). Κανείς, του Μαρξ συμπεριλαμβανομένου, δεν έχει πραγματική εικόνα της πραγματικότητας του "τρόπου παραγωγής". Έχει μια συνοπτική, κωδικοποιημένη, συμβολοποιημένη εικόνα, και την έχει αναπόφευκτα, γιατί δεν γίνεται να έχει άλλη. Αυτό δεν καθιστά την εικόνα αυτή ψευδή γιατί δεν υπάρχει εικόνα που να είναι αληθής. Κάθε εικόνα, κάθε αναπαράσταση περιλαμβάνει ένα ελάχιστο παραμόρφωσης, φαντασιακής επένδυσης (το να λες "δομή" για παράδειγμα, είναι το να αποδίδεις ένα χαρακτηριστικό σε κάτι, να το καλουπώνεις με βάση μια φαντασιακή εννοιολόγηση που αποδίδει τα χ ή ψ χαρακτηριστικά στις "δομές").

Για μένα, τα παραπάνω δεν σημαίνουν ότι η λακανική αριστερά δεν έχει τα δικά της όρια, όπως κάθε άλλη εκδοχή μαρξισμού, αλλά πιστεύω ότι σε ό,τι αφορά τα παραπάνω ιδιαίτερα, έχει ένα αρκετά γερό επιστημολογικό χαρτί σε ό,τι αφορά τις παραδοσιακότερες αντιλήψεις περί "ιστορίας".

Τέλος, αν θυμηθούμε την διαμάχη E.P Thompson, Althusser, νομίζω ότι θα δούμε ότι κάποιος μπορεί να προσφέρει τα μέγιστα ως ιστορικός κινούμενος μέσα στα όρια αυτού που κάποιους άλλος εξακολουθεί να βλέπει ως φαντασιακή, ιδεολογικά επικαθορισμένη εκδοχή της ιστορίας. Προσωπικά, θεωρώ τον Τόμπσον ιστορικά ανεκτίμητο, χωρίς όμως να του δίνω το θεωρητικό δίκαιο στη λυσσαλέα του επίθεση κατά Αλτουσέρ στο The Poverty of Theory.

Δημήτρης είπε...

"η αντίφαση εργατικών αναγκών και συσσώρευσης είναι ικανή να καταστεί, για να αναφερθούμε στον Μάο, "ανταγωνιστική." Αντώνη συμφωνώ, απλά ήθελα να επισημάνω πως αυτος ο ανταγωνισμός δεν έγκειται σε κάποια τάση του καπιταλισμού να συμπιέζει τους μισθούς στο όριο φυσικής επιβίωσης. Νομίζω πως εκεί κάνει λάθος η Χέλερ αφού δε στηριζει την ανάλυση της στα ώριμα οικονομικά έργα του Μαρξ αλλά στα οικονομικά και φιλοσοσφικά χειρόγραφα, στα οποία ο Μαρξ κινούνταν στα πλαίσια της κλασικής πολιτικής οικονομίας.

Υπάρχει μία τάση να επιχειρέιται η απονομιμοποίηση του καπιταλισμού στη βάση μίας κάποιας τάσης του να σπρώχνει τους ανθρώπους στην απόλυτη ένδεια. Νομίζω όμως πως αυτό δεν τεκμηριώνεται ούτε θεωρητικά ουτε εμπειρικά, γεγονός που έχει αξιοποιηθεί τα μέγιαστα από τους απολογητές του συστήματος. Θεωρώ πως η έμφαση από τη μεριά μας πρέπει να δίνεται στις σχέσεις εκμετάλλευσης και στην περιοδική καταστροφή που είναι απαραίτητη για την επαναφορά του καπιταλισμού σε ισορροπία και όχι στην προσπάθεια να τεκμηριωθεί πως ο καπιταλισμός γενικά "δεν δουλεύει".

Α, καλή τύχη στην προσπάθεια σου να πείσεις πως δεν υπάρχει "γενικό καλό" στο άλλο ποστ. Δύσκολη υπόθεση και η δυσκολία έγκειται στο γεγονός πως η μετατροπή του καπιταλιστικού συμφέροντος σε "καθολικό συμφέρον" όλης της κοινωνιας, δεν έχει μόνο ιδεολογική διάσταση, αλλά και πολύ υλική διάσταση και συνέπειες, οπότε η κινητοποίηση ενός τμήματος των εργατών μπορεί κάλλιστα να πλήττει τα συμφέροντα ενός άλλου τμήματος, ειδομένα πάντα μέσα στο στενό καπιταλιστικό πλαίσιο. Αλλά αυτό είναι το μόνο που υπάρχει, στο βαθμό που η κοινωνία οργανώνεται καπιταλιστικά και δεν υπάρχει μία άλλη δομή (κόμμα) που να ενσαρκώνει ένα διαφορετικό καθολικό συμφέρον...

Αντωνης είπε...

"Α, καλή τύχη στην προσπάθεια σου να πείσεις πως δεν υπάρχει "γενικό καλό" στο άλλο ποστ. Δύσκολη υπόθεση και η δυσκολία έγκειται στο γεγονός πως η μετατροπή του καπιταλιστικού συμφέροντος σε "καθολικό συμφέρον" όλης της κοινωνιας, δεν έχει μόνο ιδεολογική διάσταση, αλλά και πολύ υλική διάσταση και συνέπειες, οπότε η κινητοποίηση ενός τμήματος των εργατών μπορεί κάλλιστα να πλήττει τα συμφέροντα ενός άλλου τμήματος, ειδομένα πάντα μέσα στο στενό καπιταλιστικό πλαίσιο."

Φυσικά και μπορεί να τα πλήττει. Η ανταγωνιστική κοινωνία δεν λέγεται ανταγωνιστική κοινωνία για πλάκα. Όμως υπάρχει ένα πρόβλημα. Δεν είναι μόνο ότι η πραγματικότητα του ανταγωνισμού όλων εναντίον όλων μετατρέπεται σε ταμπού στο επίπεδο της σκέψης, την ίδια στιγμή που αποτελεί καθημερινή εμπειρία στο πεδίο της πράξης. Είναι και το γεγονός ότι είναι ακριβώς στα σημεία που οι υλικές απολαβές από το ιδεολόγημα του καπιταλισμού ως "καθολικού συμφέροντος" εκλείπουν, τα σημεία εκρηκτικής αναντιστοιχίας του με την κοινωνική πραγματικότητα (να η ρωγμή μέσα από την οποία εμφανίζεται το Πραγματικό που συζητάμε) που η εμμονή με την ιδέα του καπιταλισμού ως "καθολικού συμφέροντος" θεριεύει.

Και εκεί νομίζω ότι παίζει σημαντικό ρόλο η αγωνία με την κατάρρευση του συμβολικού κώδικα, το anxiety.

Lucifugo είπε...

θα πω κάτι απλό: Ο μαρξισμός είναι οι επιστημονικές του αφαιρέσεις. Αυτές οι επιστημονικές αφαιρέσεις (όπως σε κάθε Επιστήμη) δοκιμάζονται, γεμίζουν "σάρκα και αίμα" γυρίζοντας πίσω, κατά κάποιο τρόπο, στην πραγματική κίνηση που υπάρχει έξω από τη συνείδηση και από τις οποίες αποσπάστηκαν. Είναι κατάλοιπο νεοκαντιανισμού ή δεν ξέρω τι άλλο το να λέμε πως η αναπαράσταση περί του πραγματικού δεν είναι αληθής. Είναι και δεν είναι ταυτόχρονα γιατί αυτή η αναπαράσταση ιστορικά εμπλουτίζει το περιεχόμενό της, γιατί η ίδια η σχέση μεταξύ απόλυτης και σχετικής αλήθειας είναι σχετική, γιατί το ίδιο το πραγματικό είναι αντιφατικό και αυτό που στην πρώτη άρνηση (Διάνοια) φαίνεται επουσιώδες και τυχαίο, στη δεύτερη άρνηση,στο διαλεκτικό Λόγο, το επουσιώδες γίνεται ουσιώδες και το τυχαίο αναγκαίο. Γνωρίζω το αντικείμενό μου, έτσι, στο βαθμό που το μετασχηματίζω και σε εξάρτηση με το βαθμό ανάπτυξής του υπερτερεί πότε η πρώτη, πότε η δεύτερη άρνηση. Η οποιαδήποτε απολυτοποίηση κάποιας πλευράς από αυτή την αντιφατική διαδικασία γνώσης οδηγεί στο εκφυλισμό της ίδιας της διαδικασίας της γνώσης και σε ιδεολογία.

Το ότι ο σκύλος έχει τέσσερα πόδια και όχι δέκα είναι μια αντικειμενική αλήθεια όσο περιορισμένη και αν είναι.

Ας μην γράψουμε πάλι όλο το Antiduring ή τον Εμπειριοκριτικισμό όμως...

Αυτά του Althusser περί σοσιαλισμού με ιδεολογία ανήκουν όπου και αυτός: στην τραγική μοίρα του και στην απέχθεια που είχε για τη διαλεκτική.

Αντωνης είπε...

Παρεμπιπτόντως, θεωρώ την κουβέντα που άνοιξε κάτω από αυτή την ανάρτηση ίσως την σπουδαιότερη που έχει ως τώρα γίνει στο blog.

Τόσα κεντρικής σημασίας ιστοριογραφικά και θεωρητικά ζητήματα στριμωγμένα! Νομίζω ότι δεν είναι τυχαίο. Υπάρχει διογκούμενη ανάγκη να ξαναμπούν τα πράγματα κάτω, οι ορισμοί, οι έννοιες. Υπάρχει ανάγκη για ξεσκαρτάρισμα μέσα στο μυαλό μας και μέσα στη ζωή μας. Μακάρι να φανούμε άξιοι των περιστάσεων, στον βαθμό που μπορούμε!

Δημήτρης είπε...

"Και εκεί νομίζω ότι παίζει σημαντικό ρόλο η αγωνία με την κατάρρευση του συμβολικού κώδικα, το anxiety"
Άψογο. Τη στιγμή εκείνη όμως αναλαμβάνουν δράση τα φετίχ...

Αντωνης είπε...

Δυστυχώς, φίλε Lucifugo, η απολυτοποίηση μιας ανεξάλειπτα φαντασιακής αναπαράστασης, το forcing της αλήθειας, produce mostruos που λεγε και ο Goya.

Είμαι της άποψης ότι το πρόβλημα του σταλινισμού δεν έγκειται στο θεωρητικό του ψεύδος αλλά στην άρνησή του να αποδεχθεί το ανεξάλειπτο χάσμα ανάμεσα στη φαντασιακή ενότητα και την επιμονή των ανταγωνισμών. Και νομίζω ότι και ο Αλτουσέρ από αυτή τη βάση κινήθηκε στην κατεύθυνση που κινήθηκε.

Το πρόβλημα εάν είναι η ίδια η διαλεκτική που είναι υπεύθυνη, εάν πρέπει να καταργήσουμε τη διαλεκτική την ίδια ως μοντέλο σκέψης, είναι πολύ πολύ δύσκολο για μένα. Έχω κριτικά προβλήματα τόσο με την παράδοση Λουκάτς όσο και με τον αντιδιαλεκτισμό των επιγόνων του Αλτουσέρ (κυρίως δε με Ντελέζ και Νέγκρι).

Αντωνης είπε...

@Δημήτρης:

Ω, ναι.

Αντωνης είπε...

Δημήτρη, το "Πείραμα" της πρώτης ανάρτησης πώς το βλέπεις στα πλαίσια ιδεολογικής ψυχοθεραπείας;

Δημήτρης είπε...

Αν αναφέρεσαι σε αυτή που έγινε, η απάντηση είναι αυτή που έδωσε ο Τσου Εν Λάι (κατα ορισμένους κακόβουλους Chew And Lie)το 1953 αναφορικά με την άποψη του για τη Γαλλική Επανάσταση: "είναι πολύ νωρίς για να αποφανθούμε"
Αν πάλι αναφέρεσαι σε αυτή που θα γίνει, τότε η απάντηση (με τη βοήθεια και του Ντεριντά) είναι: "το νόημα έρχεται μετά"...

Lucifugo είπε...

"Υπάρχει ανάγκη για ξεσκαρτάρισμα μέσα στο μυαλό μας και μέσα στη ζωή μας"

και λίγα λες...

Το "πρόβλημα" με το σταλινισμό ήταν ο κρατικός καπιταλισμός. Η "φαντασιακή ενότητα" έκρυβε πίσω της πραγματικούς, ταξικούς ανταγωνισμούς, το θεωρητικό του ψεύδος με τη "Διαλεκτική ως Επιστήμη των Επιστημών" αυτές τις ταξικές,πραγματικές και αντικειμενικές αντιφάσεις αντανακλά. Δεν υπάρχει ποτέ και πουθενά διαλεκτική με "Δ" κεφαλαίο.

(Για τον Negri δες και εδώ:http://www.u-topia.gr/issues/71/27)

Αντωνης είπε...

@Δημήτρης: Lol! Σωστός!

@Lucifugo: Δεν υπάρχει διαφωνία σ' αυτό, μιλούμε για το ίδιο πράγμα με διαφορετικούς όρους. Το ζήτημα είναι βέβαια ότι η εξαφάνιση των ταξικών ανταγωνισμών δεν είναι καθόλου εύκολο πράγμα. Στην πραγματικότητα, δεν έχουμε ΚΑΝΕΝΑ ιστορικό παράδειγμα όπου πραγματοποιήθηκε κάτι τέτοιο. Έχουμε όμως ΠΟΛΛΑ όπου απολυτοποιήθηκε η ιδέα της "σωστής", μη φαντασιακής, μη παραμορφωτικής αντίληψης της πραγματικότητας, δηλαδή όπου κατεστάλη το πραγματικό του ανταγωνισμού (που είναι για την λακανική αριστερά, στη βάση του ανεξάλειπτου της παραμόρφωσης).

Ούτε εγώ δέχομαι ότι υπάρχει Διαλεκτική με Δ κεφαλαίο, ούτε καν ότι είναι τελειωμένη υπόθεση η διαλεκτική (και εδώ κρατάω αποστάσεις από όλη την αντιδιαλεκτική αριστερά).

Δεν έχω όμως το διανοητικό μέγεθος να επιλύσω μόνος μου τα αδιαμφισβήτητα προβλήματα που έθεσε η λακανική αριστερά στις κυρίαρχες αντιλήψεις της διαλεκτικής που προηγήθηκαν.

Lucifugo είπε...

Ένα πρόβλημα υπάρχει ως πρόβλημα όταν μαζί με αυτό εμφανίζονται οι αναγκαίες προϋποθέσεις της λύσης του.
Το "ανεξάλειπτο της παραμόρφωσης" δεν μπορεί λόγω της εσωτερικής λογικής του να δει αυτό το αναγκαίο και άρα ούτε το τυχαίο αφού αυτά τα δυο υπάρχουν στην αλληλοδιείσδυσή τους.

Η ελευθερία της επιστημονικής υπόθεσης θα προσπαθήσει, τουλάχιστον, να αντιμετωπίσει το πρόβλημα: http://www.prospettivamarxista.org/Traduzione/ENG/The_freedom_of_scientific_hypothesis.pdf

Συντροφικούς χαιρετισμούς,
L.