Τρίτη, 25 Μαΐου 2010

ΣΥΝΟΙΚΙΑ ΤΟ ΟΝΕΙΡΟ..( η λαϊκή ουτοπία) Πρόλογος στην κινηματογραφική ταινία(Συνοικία το όνειρο,1961) του Αλ.Αλεξανδράκη



H "Συνοικία το όνειρο" λογοκρίθηκε και ένας αστυνομικός διευθυντής, που σταμάτησε την προβολή της, μας είχε πει: "Τι πράγματα είναι αυτά που δείχνετε; Στην Ελλάδα δεν υπάρχουν πεινασμένοι ούτε τρελοί που να κυκλοφορούν ελεύθεροι. Κάνετε κομμουνιστική προπαγάνδα". Ευτυχώς που διαμαρτυρήθηκε η Ελένη Βλάχου κι επετράπη τελικά η προβολή της ταινίας, έστω και πετσοκομμένης» Αλέκος Αλεξανδράκης.

1. Ο χρόνος

Η χρονιά που γυρίζεται η ταινία , είναι η χρονιά των εκλογών της ΄΄βίας και νοθείας΄΄, το απόγειο της μετεμφυλιακής δεξιάς , είναι η χρονιά που μπαίνει σε εφαρμογή το σχέδιο Περικλής, το σχέδιο περιθωριοποίησης και εξαφάνισης της ΕΔΑ μετά το εκπληκτικό 24,4% των εκλογών του ’58. Στις εκλογές αυτές η ΕΔΑ έλαβε μέρος ως Πανδημοκρατικό Αγροτικό Μέτωπο Ελλάδας-ΠΑΜΕ. Κατά την προεκλογική περίοδο τα μέλη και οι οπαδοί της έγιναν αντικείμενο διώξεων από στρατιωτικούς, χωροφύλακες και υποκινούμενους πολίτες. Σημειώθηκαν κατ'επανάληψιν βίαια επεισόδια με νεκρούς, ενώ αντικείμενα επιθέσεων και διώξεων έγιναν και οι υποψήφιοι βουλευτές της. Το 1961 σηματοδοτεί την αρχή του τέλους της ΕΔΑ , αφήνοντας χώρο πρωτοβουλιών για την ηγεμονία της αντιπολίτευσης στην Ένωση Κέντρου, είναι η περίοδος του ΄΄ανένδοτου αγώνα΄΄. Παρά την εξαιρετική ριζοσπαστική κατάσταση που μπαίνει η χώρα με τα Ιουλιανά, το μεγαλύτερο κόμμα στην ιστορία της Αριστεράς, γίνεται ουραγός των εξελίξεων και αφήνει ανεκμετάλλευτο το τεράστιο κοινωνικό και πολιτικό κεφάλαιο που συγκεντρώθηκε γύρω του , τις ελπίδες και τους αγώνες χιλιάδων αριστερών για την αναγέννηση του αριστερού λαικού κινήματος μετά την ήττα του εμφυλίου και την τρομοκρατία που ακολούθησε.

Σε αυτή την πολυτάραχη και εξαιρετική σε σημασία περίοδο , ο ελληνικός λαός στενάζει από την πολιτική τρομοκρατία αλλά και την κοινωνική εξαθλίωση που βαραίνει όλη την χώρα. Μελέτες της περιόδου μιλάνε για αριθμό απόρων που πλησίαζε τα 4 εκατομμύρια πολίτες, το 31% των νοικοκυριών να είναι σε κατάσταση ακραίας φτώχειας,η ανεργία να ξεπερνά τους 300.000-νούμερο τρομαχτικό αναλογικά με τον πληθυσμό της χώρας την εποχή εκείνη. Οι συνθηκές διαβίωσης του λαού ήταν απελπιστικές, με ανύπαρκτο κοινωνικό κράτος,το 1961 μόνο το 50% των κατοικιών σε όλη την Ελλάδα διέθετε ηλεκτρικό ρεύμα. Ο μέσος όρος κατοίκων σε κάθε οίκημα έφτανε τα 6 άτομα, με 60.000 κατοικίες (σύμφωνα με τον Οικονομικό Ταχυδρόμο) να χαρακτηρίζονται σαν «τρύπες». Το ποσοστό των αναλφάβητων εκείνη την χρονιά έφτανε το 42%. Να μην μιλήσουμε για την κουρελιασμένη ύπαιθρο της χώρας, ερειπωμένη από τον εμφύλιο , τα ίχνη παραγωγής είναι ελάχιστα και ήδη τα κύματα μετανάστευσης εκτός Ελλάδας είναι σαρωτικά από αυτές τις περιοχές.

Αυτή είναι η Ελλάδα του 1961, μια χώρα που σίγουρα αναζητούσε ένα όνειρο…

2. Ο τόπος




«Για να μην απομακρυνθώ πολύ από τη γειτονιά μου, παρακαλάω τον αναγνώστη, αν έχει καιρό, να κάμει έναν περίπατο ως τη γωνία της λεωφόρου Ιλισού και της οδού Παπαδιαμαντοπούλου. θα αντικρίσει εκεί, μέσα σ' ότι απομένει από την κοίτη του Ιλισού, έναν απερίγραπτο οικισμό από τρώγλες, που αποτελεί αληθινό όνειδος για το κράτος μας, το δήμο και την κοινωνία, μιαν ομαδική προσβολή σε κάθε έννοια ανθρωπιάς. Τριγύρω θα δει ολοκαίνουριες πολυκατοικίες, φρέσκες και γελαστές, πλούσια περίπτερα της μπενζίνας. μεγάλη κίνηση ιδιωτικών αυτοκινήτων. Σε λίγα λεπτά απόσταση αστράφτει το Χίλτον. Είναι μια παραστατική εικόνα της σημερινής ελληνικής πραγματικότητας, που αν αρχίσετε να τη συλλογίζεστε μπορεί να σας δώσει ένα άγχος. Μια κοινωνία που παραδέχεται τέτοιες διακρίσεις ανάμεσα στον πληθυσμό της - και μάλιστα σε κεντρικά σημεία της πρωτεύουσας της - δεν μπορεί να αισθάνεται σίγουρη για τον εαυτό της. 

Οι αριθμοί που μας δίνουν οι ειδικοί παρουσιάζουν εκατομμύρια πολίτες ως απόρους και μεγάλα πλήθη ως ανέργους και υποαπασχολούμενους. Αλλά, για να συλλάβουμε το πρόβλημα σ' όλο του το βάθος. πρέπει να ξεπεράσουμε τα αφηρημένα σχήματα των αριθμών και να νοιώσουμε ότι πρόκειται για μάζες ανθρώπινες, για πλάσματα ζεστά και πονεμένα, γεμάτα πίκρα, αποκαρδίωση. οργή. Και σ' ένα επίπεδο κάπως υψηλότερο απ' αυτόν τον κοινωνικό πυθμένα, βρίσκονται άλλες μάζες, που δεν τις αποτελούν άνεργοι και άποροι με την επίσημη έννοια, αλλά άνθρωποι που επίσης υποφέρουν και μνησικακούν γιατί πιστεύουν ότι δεν συμμετέχουν στη ζωή του τόπου με πνεύμα δικαιοσύνης, ότι τα δικαιώματα τους έχουν καταπατηθεί από τους ισχυρούς. Ένα μέρος από τα πλήθη αυτά βρίσκει μια αναγκαστική διέξοδο στη μετανάστευση» (Θεοτοκάς. 29 Σεπτεμβρίου 1965).


Η περιγραφή του Γ.Θεοτοκά, ενός σημαντικού αστού διανοούμενου, είναι ρεαλιστική και με λόγια που είναι ΄΄γροθιά στο στομάχι΄΄ για την πραγματικότητα των φτωχών, του λαικού κόσμου της εποχής. Η εξαθλίωση στις πόλεις φαίνεται και από τα παρακάτω στοιχεία για 220.000 κατοίκος συτην περιοχή της Αθήνας εκείνη την περίοδο:


KATΟΙΚΙΕΣ ΧΩΡΙΣ ΚΟΥΖΙΝΑ 28% 


ΧΩΡΙΣ ΜΠΑΝΙΟ 94% 
ΜΕ ΚΑΚΟ ΑΕΡΙΣΜΟ 11% 
ΜΕ ΚΑΚΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΩΤΙΣΜΟ 9% 
ΧΩΡΙΣ ΗΛΙΟ 15% 
ΥΓΡΕΣ 29% 
ΧΩΡΙΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ 36% 

(από Οικονομικό Ταχυδρόμο)


Η συνοικία ΄΄Ασύρματος΄΄( λόφος Φιλοπάππου στην Αθήνα, δεν υπάρχει πια), όπου και γύρισε την ταινία ο Αλέκος Αλεξανδράκης , ήταν από αυτές τις συνοικίες που στα σπίτια τους ζούσαν τρεις και τέσσερις άνθρωποι ανα δωμάτιο σε ΄΄μικρά και ανήλιαγα στενά΄΄.
Αυτός είναι ο τόπος που ξετυλίγεται η ιστορία του Ρίκου, του Νεκροφόρα, του Ασημάκη και της Στεφανίας, ο τόπος που είναι το κέντρο αδιεξόδων, εξαθλίωσης, μόχθου, ψευδαισθήσεων και ονείρων. Η συνοικία και το όνειρο , δυο διαφορετικές σημασίες που ενώνονται μέσα από τους απλούς ήρωες του Κοτζιά και του Λειβαδίτη, δυο σημασίες που την ίδια ώρα που μας παρουσιάζονται μέσω ενός ωμού ρεαλισμού, είναι φορτισμένες με ιδεολογικούς και κοινωνικο-πολιτικούς συμβολισμούς.

Α) η συνοικία

Η συνοικία είναι μια φτωχογειτονιά, είναι ο τόπος των απόκληρων, των χωρίς φωνή, των αόρατων. Η συνοικία είναι ο χώρος που μια κυρίαρχη κοινωνική κατάσταση συγκεντρώνει ανθρώπους με μια κοινή οικονομική-κοινωνική και ίσως και πολιτική μοίρα στην Ελλάδα της εποχής. Είναι ο τόπος του πληθυντικού αριθμού, αλλά και ο τόπος που στιγματίζεται από μια αλήθεια…εκεί όλοι βρίσκονται κάτω από το καθεστώς μιας ανισότητας , μιας αδικίας, μιας κατάστασης που ο καθένας θα ήθελε να μην ζει. Η συνοικία είναι λοιπόν ο χώρος της αναγκαστικής διαβίωσης αλλά και ο χώρος που συγκεντρώνει τις προσδοκίες των πολλών, τον μοναχικό δρόμο προς την απόδραση από την φτώχεια αλλά και τον συλλογικό δρόμο της αλληλεγγύης μέσα στην φτώχεια. Η συνοικία υπάρχει μακριά από την υπόλοιπη πόλη, είναι κάτω από το δρόμο μέσα στην ταινία, είναι έξω από τον τόπο της βιτρίνας, του κέντρου, του χώρου που υπάρχει η ανώτερη τάξη. Θα προσέξουμε τις εναλλαγές των σκηνών στην ταινία, η Στεφανία μεταμορφώνεται ηθικά-ψυχολογικά έξω από τον τόπο της συνοικίας, μαζί με τους πλούσιους φίλους της περνά στην αυταπάτη ότι θα τα καταφέρει να φύγει για την ΄΄μεγάλη ζωή΄΄, με πληρωμένα εισητήρια... Χορός –Μουσική –Ποτό-Καλοντυμένοι πλειμπόι της καλής κοινωνίας την παίζουν στα χαρτιά. Η συνοικία , παρά την ασχήμια της, την φτώχεια και το γκρίζο της, είναι ο μοναδικός τόπος που συντελείται κάτι ανθρώπινο. Είναι ο τόπος που ο Ρίκος και ο Νεκροφόρας σχεδιάζουν από κοινού μια μικροκομπίνα στο σπίτι κάποιας πλούσιας, είναι ο τόπος που απεικονίζεται η πίκρα και η ελπίδα του Ρίκου να τον αγαπήσει η Στεφανία, είναι ο τόπος που αυτοκτονεί ο πνιγμένος από τα χρέη Ασημάκης, είναι ο τόπος που όλοι οι κάτοικοι στηρίζουν τη χήρα του Ασημάκη αφήοντας κάτι από την φτώχεια τους στα χέρια της πονεμένης γυναίκας.


Β) Το όνειρο

Σε κάθε ήρωα αυτό που είναι χαρακτηριστικό είναι η προσπάθεια να φανταστεί κάπως αλλιώς την ζωή του , πέρα και έξω από την καθημερινότητα, να ονειρευτεί..Ο Ρίκος μετά τη φυλακή προσπαθεί να στήσει καμια δουλειά για να τα βγάλει πέρα και να πάρει μαζί του την Στεφανία. Ο Νεκροφόρας ελπίζει από την ληστεία να βοηθήσει την εξαθλιωμένη οικογένεια του.Ο Ασημάκης ελπίζει να πάρει κάτι από τα λεφτα που θα αφήσει η κομπίνα, η Στεφανία θέλει να φύγει από τη μιζέρια της συνοικίας.

Όλοι αναζητούν ένα όνειρο, μια αλλαγή, μια νέα ζωή. Όμως οι επιλογές τους δεν τους δίνουν αυτό που θέλουν, ο κάθε ένας στο τέλος καταλαβαίνει πως δεν τα κατάφερε, δεν πλούτισε, δεν έπαψε να είναι κάτοικος της συνοικίας. Αυτό που διαδραματίζεται στην ταινία είναι η ήττα των ατομικών δρόμων, που μέχρι να ηττηθούν γεννάνε αυταπάτες και ψευδαισθήσεις στους ήρωες, τεμαχίζουν το κοινό όνειρο σε όνειρα-αυταπάτες.

Το όνειρο, η ουτοπία της φτωχολογιάς διαστρέφεται, απωθείται μέσα στο ταξίδι της προσωπικής προσπάθειας…αλλά επιστρέφει, επανέρχεται ακόμα πιο δυνατό και ελπιδοφόρο, μετά την αποτυχία της ληστείας, τον εξευτελισμό της Στεφανίας από τους πλούσιους φίλους της, την αυτοκτονία του Ασημάκη. Το όνειρο είναι η κοινότητα, η συνοικία, αυτό που παρουσιάζεται την στιγμή που μία μια οι γυναίκες δίνουν το στέρημα τους στην χήρα του ασημάκη, είναι η στιγμή που Ρίκος και ο Νεκροφόρας αποφασίζουν να μην κλέψουν την πλούσια γερόντισσα αλλά να την βοηθήσουν να ζήσει, είναι η στιγμή που μαυροφορεμένη όλη η συνοικία συνοδεύει το παιδί και τη χήρα του Ασημάκη πίσω στη συνοικία μετά την κηδεία, όλοι μαζί , στην βιοπάλη που συνεχίζεται.

Η ιδεολογική και πολιτική φόρτιση της ταινίας –σταθμός του νεορεαλισμού στον ελληνικό κινηματογράφο, είναι ουσιαστικά μια επιλογή να εκφραστεί, να καταγραφεί και να παρουσιαστεί ο τόπος και οι άνθρωποι των χαμηλότερων λαικών τάξεων , αυτών που ακούμπησε η μεγάλη λαική Αριστερά μετά τον εμφύλιο, αυτών που έκαναν μεγάλη την Αριστερά μετά τον εμφύλιο, αυτών που λίγα χρόνια μετά θα τραντάξουν με τα Ιουλιανά όλη τη χώρα, αυτών που θα αφεθούν από την Αριστερά στα χέρια της Ένωσης Κέντρου, αυτών που για τα συμφέροντα τους μάτωσαν χιλιάδες έλληνες αριστεροί, κομμουνιστές, δημοκράτες στα βουνά και τα ξερονήσια.

Η συνοικία είναι το όνειρο,δηλαδή η κοινότητα των πολλών, ο δήμος του λαού. Ο Α.Αλεξανδράκης μας χαρίζει κινηματογραφικά τον τρόπο γέννησης και θανάτου της καθημερινής λαικής ουτοπίας, μια κινηματογραφική μνήμη για την Αριστερά κάθε εποχής..για να μην ξεχνάμε από ποιους ερχόμαστε, σε ποιους απευθυνόμαστε, με ποιους θέλουμε να αλλάξουμε τη χώρα ,την κοινωνία και τη ζωή μας.


RD(Godel)

6 σχόλια:

Αντωνης είπε...

Υπέροχο κείμενο, σ' ευχαριστώ και σε καλωσορίζω ως συνοδοιπόρο στο RD.

Godel είπε...

Καλό δρόμο να έχουμε και να γίνουμε περισσότεροι στη διαδρομή

exiledinberlin είπε...

Συγχαρητήρια για την ανάρτηση.

exiledinberlin είπε...

Συχαρητήρια για την ανάρτηση, godel.

Ανώνυμος είπε...

από πού είναι το κείμενο του Θεοτοκά;
εύγε σας.
λ.κ

Αντωνης είπε...

Godel, το κείμενό σου αναδημοσιεύτηκε στο "Κουτί της Πανδώρας". Βλ. εδώ: http://www.koutipandoras.gr/ArticleDetail.aspx?nodeSerial=001002017&nodeId=12&articleId=2721