Παρασκευή, 16 Απριλίου 2010

Shock therapy (feat. Slavoj Zizek)

Αν και οι κρίσεις όντως ταρακουνούν τους ανθρώπους απ' την αυταρέσκειά τους, αναγκάζοντάς τους να επερωτήσουν τις θεμελιώδεις διαστάσεις της ζωής τους, η πιο αυθόρμητη πρώτη αντίδραση είναι ο πανικός, ο οποίος οδηγεί σε μια "επιστροφή στα βασικά": οι βασικές αρχές της κυρίαρχης ιδεολογίας όχι μόνο δεν αμφισβητούνται αλλά ξαναεπικυρώνονται ακόμα πιο βίαια. Ο κίνδυνος είναι έτσι ότι η συνεχιζόμενη κατάρρευση θα χρησιμοποιηθεί με παρόμοιο τρόπο με αυτό που η Ναόμι Κλάϊν ονόμασε "δόγμα σοκ". Υπάρχει όντως κάτι απρόσμενο στις κυρίως εχθρικές αντιδράσεις προς το πρόσφατο βιβλίο της Κλάϊν: είναι πολύ περισσότερο βίαιες από ό,τι θα περίμενε κανείς· ακόμη και οι καλοπροαίρετοι αριστεροί φιλελεύθεροι που τρέφουν συμπάθεια για κάποιες από τις αναλύσεις της, παραπονούνται ότι "το παραλήρημά της συσκοτίζει την λογική της" (όπως το έθεσε ο Will Hutton στην βιβλιοκριτική του στον Observer).  Είναι ξεκάθαρο ότι η Κλάϊν έχει ακουμπήσει κάποιο πολύ ευαίσθητο νεύρο με την βασική της θέση:

Η ιστορία της σύγχρονης ελεύθερης αγοράς είναι γραμμένη με σοκ. Κάποιες από τις πιο διαβόητες παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων τα τελευταία τριανταπέντε χρόνια, οι οποίες έτειναν να ιδωθούν ως σαδιστικές πράξεις αντιδημοκρατικών καθεστώτων, διαπράχθηκαν στην πραγματικότητα είτε με τον ενσυνείδητο στόχο να τρομοκρατήσουν το κοινό αίσθημα είτε για να το χαλιναγωγήσουν ενεργά ώστε να προλειανθεί το έδαφος για την εισαγωγή δραστικών μεταρρυθμίσεων της ελεύθερης αγοράς. (Ναόμι Κλάϊν, Το δόγμα σοκ: Η άνοδος του καπιταλισμού της καταστροφής, Penguin Books, 2007, σελ. iii).

Η θέση αυτή αναπτύσσεται μέσα από μια σειρά απτών αναλύσεων, με κεντρική αυτή του πολέμου στο Ιράκ: Η αμερικανική επίθεση στο Ιράκ συντηρήθηκε από την ιδέα ότι, ακολουθώντας την στρατηγική τακτική "σοκ και δέους", θα μπορούσε να αναδιοργανωθεί η χώρα ως παράδεισος της ελεύθερης αγοράς, με το λαό της τόσο τραυματισμένο ώστε να μην θέσει αντιστάσεις...Η επιβολή μια πλήρους οικονομίας της αγοράς μπορεί έτσι να καταστεί πολύ ευκολότερη αν ο δρόμος προς αυτή προλειαίνεται από κάποιου είδους τραύμα (φυσικό, στρατιωτικό, οικονομικό) το οποίο, σαν να λέμε, εξαναγκάζει το λαό να αποτινάξει τις "παλιές του συνήθειες", μετατρέποντάς τον σε ένα ιδεολογικό tabula rasa, επιζώντα του ίδιου του του συμβολικού θανάτου, και έτοιμου να δεχτεί την νέα τάξη τώρα που όλα τα εμπόδια έχουν εξαλειφθεί. [...]

Ίσως λοιπόν η οικονομική κατάρρευση να χρησιμοποιηθεί επίσης ως "σοκ", δημιουργώντας τις ιδεολογικές συνθήκες για περαιτέρω φιλελεύθερη θεραπεία. Η ανάγκη για μια τέτοια θεραπεία με ηλεκτροσόκ προέρχεται από τον (συχνά αγνοημένο) ουτοπικό πυρήνα της νεοφιλελεύθερης οκονομολογίας. Ο τρόπος με τον οποίο οι φονταμενταλιστές της αγοράς αντιδρούν στα καταστροφικά αποτελέσματα της εφαρμογής των συνταγών τους είναι τυπικός των ουτοπικών "ολοκληρωτισμών": κατηγορούν για την αποτυχία τους τους συμβιβασμούς αυτών που υλοποίησαν τα σχέδιά τους (υπήρχε ακόμα υπερβολικά πολλή κρατική παρεμβατικότητα, κλπ), και δεν απαιτούν τίποτε λιγότερο από μια ακόμη πιο δραστική εφαρμογή των δογμάτων τους.

Συνεπώς, για να το θέσουμε με παλιομοδίτικα μαρξιστικούς όρους, το βασικό καθήκον της κυρίαρχης ιδεολογίας στην παρούσα κρίση είναι να επιβάλλει ένα αφήγημα το οποίο θα αποδώσει το φταίξιμο για την κατάρρευση όχι στο παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα ως τέτοιο, αλλά σε δευτερογενείς και ενδεχομενικές αποκλίσεις (υπερβολικά χαλαρούς φορολογικούς νόμους, διαφθορά μεγάλων οικονομικών ινστιτούτων, κλπ). Παρόμοια, στην εποχή του Υπαρκτού Σοσιαλισμού, οι κομισάριοι του σοσιαλισμού προσπάθησαν να σώσουν την ιδέα του σοσιαλισμού υποστηρίζοντας ότι η αποτυχία των "λαϊκών δημοκρατιών" ήταν αποτυχία μιας μη αυθεντικής εκδοχής του σοσιαλισμού και όχι της ίδιας της ιδέας· και έτσι τα υπάρχοντα σοσιαλιστικά καθεστώτα χρειάζονταν δραστικές μεταρρυθμίσεις και όχι ανατροπή ή κατάργηση. Δεν λείπει η ειρωνεία από την παρατήρηση ότι οι προπαγανδιστές που κάποτε κορόϊδευαν αυτή την κριτική άμυνα του σοσιαλισμού ως φενάκη, και που επέμεναν ότι θα πρέπει να αποδώσουμε το φταίξιμο στην ίδια την ιδέα (του σοσιαλισμού), τώρα προσφεύγουν στην ίδια γραμμή άμυνας: διότι δεν είναι ο καπιταλισμός ως τέτοιος που είναι χρεοκοπημένος, μόνο η παραμορφωτική του υλοποίηση...

Slavoj Zizek,  Πρώτα ως τραγωδία, ύστερα ως φάρσα, Λονδίνο, Verso 2009.
Μτφρ. Radical Desire



Δεν υπάρχουν σχόλια: