Κυριακή, 18 Απριλίου 2010

Kojin Karatani, Επανάσταση και επανάληψη (τρίτο μέρος)

Το κοινωνικό μόρφωμα από τη σκοπιά των τρόπων ανταλλαγής

Στο Κεφάλαιο, ο Μαρξ προσφέρει ένα πολύ πιο βαθύ τρόπο αντίληψης της επαναληπτικότητας της καπιταλιστικής οικονομίας από ό,τι στην 18η Μπρυμαίρ. Όμως η επαναληπτικότητα στο επίπεδο του κράτους, η οποία είχε προταθεί στην 18η Μπρυμαίρ, δεν ξανααναφέρθηκε ποτέ απ’ τον Μαρξ. Βλέπει το κράτος ως απλώς ένα εποικοδόμημα το οποίο καθορίζεται από την οικονομική δομή. Μιλώντας γενικά, οι μαρξιστές βλέπουν το κράτος ή το έθνος ως ένα πολιτικό ή ιδεολογικό εποικοδόμημα το οποίο καθορίζεται από την οικονομική υποδομή, δηλαδή τον τόπο παραγωγής. Αυτή η οπτική είναι μη εφαρμόσιμη τόσο στις προ-καπιταλιστικές όσο και στις καπιταλιστικές κοινωνίες. Είναι ξεκάθαρο ότι το κράτος ή το έθνος λειτουργούν σύμφωνα με τη δική τους λογική και ότι ότι αυτή είναι διαφορετική από του Κεφαλαίου. Στην πραγματικότητα, τα μαρξιστικά κινήματα έχουν σε μεγάλο βαθμό αγνοήσει την σημασία του κράτους και του έθνους. Περιστασιακά αποδέχονται ότι το πολιτικο-ιδεολογικό εποικοδόμημα έχει “σχετική αυτονομία” αλλά ποτέ δεν έχουν σκεφθεί διεξοδικά για το γιατί το κράτος έχει αυτονομία. Η δυσκολία αυτή δημιουργείται από την οπτική του Μαρξ, η οποία βλέπει την ιστορία μέσα από τους “τρόπους παραγωγής”. Όσο συντηρούμε αυτή την προοπτική, το κράτος και το έθνος θα παραμένουν μυστήρια.

Στο Transcritique, πρότεινα να αναλογιστούμε την ιστορία του κοινωνικού μορφώματος από την σκοπιά των τρόπων ανταλλαγής αντί για αυτή των τρόπων παραγωγής.[8] Εν συντομία, υπάρχουν τρεις βασικοί τρόποι ανταλλαγής: η αμοιβαιότητα του δώρου και της επιστροφής· το πλιάτσικο και η ανακατανομή· και η ανταλλαγή εμπορευμάτων. Κατά την άποψή μου, κάθε κοινωνικό μόρφωμα υπάρχει ως διασταύρωση μεταξύ αυτών των τρόπων ανταλλαγής, και οι διαφορές ανάμεσά τους εξαρτώνται από το ποιος είναι ο κυρίαρχος τρόπος και πώς συσχετίζονται αυτοί οι τρόποι. Στο καπιταλιστικό κοινωνικό μόρφωμα, κυρίαρχη είναι η ανταλλαγή εμπορευμάτων, αλλά οι άλλοι τρόποι ανταλλαγής και τα παρελκόμενά τους υφίστανται ακόμα, σε μεταλλαγμένες μορφές. Το κράτος γίνεται σύγχρονο κράτος και η αποσυντεθειμένη κοινότητα γίνεται έθνος ως φαντασιακή κοινότητα. Έτσι οι τρεις τρόποι ανταλλαγής μεταμορφώνονται στην τριάδα του Κεφαλαίου, του έθνους και του κράτους.[9] Από αυτή τη σκοπιά, είναι προφανές ότι το κράτος έχει μια αυτονομία που είναι εντελώς διαφορετική από την αυτονομία του Κεφαλαίου: είναι ριζωμένα σε διαφορετικές αρχές ανταλλαγής. Στο Κεφάλαιο, ο Μαρξ αφαιρεί το Κεάλαιο από το κράτος και το έθνος, βάζοντας εντός παρενθέσεως τις διαστάσεις άλλων τρόπων ανταλλαγής διότι προσπαθεί να συλλάβει το σύστημα που δημιουργεί η ανταλλαγή εμπορευμάτων στην καθαρή του μορφή. Είναι όμως καλύτερο να εξερευνήσουμε το πώς κάθε ένας από τους άλλους τρόπους ανταλλαγής δημιουργεί ένα σύστημα (όπως κάνει ο Μαρξ σχετικά με το σύστημα της καπιταλστικής οικονομίας), παρά να παραπονιόμαστε ότι ο ίδιος δεν ασχολείται με το έθνος και το κράτος. Οι ανθρωπολόγοι όπως ο Mauss και ο Levi-Strauss, για παράδειγμα, αποπειράθηκαν να περιγράψουν την αμοιβαία σύνθεση της κοινωνίας. Θα πρέπει να αρχίσουμε την ίδια εργασία σε ό,τι αφορά το κράτος.

Όπως γράφω πιο πάνω, η περιοδική κρίση δεν λαμβάνει χώρα μέχρι η κοινωνία να έχει πλήρως επαναδιοργανωθεί μέσα από τους τρόπους ανταλλαγής εμπορευμάτων και μέσα από την πραγμοποίηση της εργασίας. Για να το θέσω διαφορετικά, είναι μόνο όταν η καπιταλιστική οικονομία αποκτά την εμπειρία της περιοδικής κρίσης που μπορεί να επιδείξει την αυτονομία της. Το ίδιο ισχύει για την αυτονομία του κράτους: μόνο η επανάληψη που προσιδιάζει σ’ αυτό μπορεί να μαρτυρήσει για την αυτονομία του κράτους.

Τα ιστορικά στάδια του καπιταλισμού

Η ιστορία των κοινωνικών μορφωμάτων πρέπει να ειδωθεί λαμβάνοντας υπόψη τη σχέση ανάμεσα σε δύο υποκείμενα: το κράτος και το Κεφάλαιο. Η επαναληπτικότητα του κράτους και αυτή του Κεφαλαίου πρέπει να εξεταστούν ταυτόχρονα. Το κράτος και το Κεφάλαιο συμπληρώνουν το ένα το άλλο ακόμα και όταν ανταγωνίζονται το ένα το άλλο. Κανένα από τα δύο δεν μπορεί να αναχθεί στο άλλο. Στο Κεφάλαιο, ο Μαρξ βάζει το κράτος σε παρένθεση· είναι ξεκάθαρο ότι αυτή η παρενθετοποίηση καθιστά τον καπιταλισμό στο στάδιο του ιμπεριαλισμού μυστήριο. Στο στάδιο της βαριάς βιομηχανίας, η παρέμβαση του κράτους στην οικονομία ενισχύεται. Οι βαριές βιομηχανίες απαιτούν μεγάλα ποσά επενδύσεων από το κράτος και όχι από τις εταιρείες. Λόγω της απουσίας κρατικών παρεμβάσεων, η Βρετανία βρέθηκε πίσω από τη γερμανία στην βαριά βιομηχανοποίηση. Αυτό το φαινόμενο, για να μην αναφερθούμε στο κεϋνσειανό κράτο πρόνοιας, δεν μπορεί να γίνει κατανοητό αν το κράτος παρενθετοποιηθεί. Αντιμέτωποι με αυτές τις νέες καταστάσεις, οι μαρξιστές οικονομολόγοι εξαναγκάστηκαν να αναθεωρήσουν και να αναπτύξουν τις αρχές του Κεφαλαίου. Αυτή η αναθεώρηση και ανάπτυξη ουσιαστικά αποκηρύσσουν το Κεφάλαιο.

Σε ό,τι αφορά αυτό το χάσμα ανάμεσα στο Κεφάλαιο και την πραγματική πολιτική οικονομία, θα ήθελα και πάλι να αναφερθώ στον Uno, ο οποίος προσπαθεί να επιλύσει αυτό το πρόβλημα με τον δικό του, ιδιαίτερο τρόπο. Ο Uno πιστεύει ότι αυτό που συλλαμβάνει ο Μαρξ είναι ο “καθαρός καπιταλισμός”, οι αρχές της καπιταλιστικής οικονομίας και οι λειτουργίες της όταν η ανταλλαγή εμπορευμάτων είναι ευρέως κυρίαρχη. Όμως δεν υπάρχει καθαρός καπιταλισμός. Η Βρετανία τον καιρό της παραμονής του Μαρξ εκεί μπορεί να προσέγγισε περισσότερο σ’ αυτόν, αλλά το Κεφάλαιο δεν περιορίζεται στην οικονομία ενός κράτους, ακόμα και αν παίρνει την Βρετανία ως μοντέλο ανάλυσης. Το Κεφάλαιο ασχολείται με τον παγκόσμιο καπιταλισμό, και επομένως παρακάμπτει το πρόβλημα της “φορολογίας” (στο οποίο ο Ricardo έδινε ιδιαίτερη έμφαση), βάζοντας το κράτος σε παρένθεση. Ο Uno επιμένει ότι στα πραγματικά κοινωνικά μορφώματα, το κράτος παρεμβαίνει στην οικονομία και ότι αυτή η παρέμβαση εμφανίζεται ως “οικονομική πολιτική” η οποία σχηματίζει τα ιστορικά στάδια του καπιταλισμού. Τα στάδια τα οποία προτείνει ο Uno είναι ο μερκαντιλισμός, ο φιλελευθερισμός, και ο ιμπεριαλισμός. Επιπλέον, ο Uno διαχωρίζει το στάδιο μετά την Ρωσική Επανάσταση από τον ιμπεριαλισμό. Τα καπιταλιστικά κράτη υιοθέτησαν οικονομικές πολιτικές, όπως ο κεϋνσιανισμός και ο φασισμός. Ο καπιταλισμός μετά το 1930 γενικώς αποκαλείται ύστερος καπιταλισμός, αλλά μπορεί επίσης να καλείται φορντισμός ή καπιταλισμός του κράτους πρόνοιας. O Robert Albritton, ακολουθώντας τη θεωρία του Uno, ονομάζει αυτό το στάδιο καταναλωτισμό.

Κατά τη δική μου άποψη, αυτά τα στάδια μπορούν επίσης να χαρακτηριστούν μέσα από τις αλλαγές που επήλθαν στο παγκόσμια κυρίαρχο εμπόρευμα. Το στάδιο του μερκαντιλισμού χαρακτηρίζεται από τη βιομηχανία μαλλιού, αυτό του φιλελευθερισμού από τη βιομηχανία μαμβακιού, αυτό του ιμπεριαλισμού από τη βαριά βιομηχανία, και ο ύστερος καπιταλισμός από τα ανθεκτικά καταναλωτικά προϊόντα, όπως τα αυτοκίνητα και οι ηλεκτρικές συσκευές. Ένα νέο στάδιο του καπιταλισμού άρχισε τη δεκαετία του 1980, όταν η πληροφορία έγινε το παγκόσμια κυρίαρχο εμπόρευμα. 



 Εικόνα: teacherlink.org

5 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

demos
Προς συζήτηση:

«Λόγω της απουσίας κρατικών παρεμβάσεων, η Βρετανία βρέθηκε πίσω από τη Γερμανία στην βαριά βιομηχανοποίηση. Αυτό το φαινόμενο, για να μην αναφερθούμε στο κεϋνσειανό κράτος πρόνοιας, δεν μπορεί να γίνει κατανοητό αν το κράτος παρενθετοποιηθεί»

«Όμως δεν υπάρχει καθαρός καπιταλισμός. Η Βρετανία τον καιρό της παραμονής του Μαρξ εκεί μπορεί να προσέγγισε περισσότερο σ’ αυτόν, αλλά το Κεφάλαιο δεν περιορίζεται στην οικονομία ενός κράτους, ακόμα και αν παίρνει την Βρετανία ως μοντέλο ανάλυσης». [?]



Σκέψεις:
Απλά να σημειώσω ότι ο Βρετανικός καπιταλισμός δεν ήταν κατά κύριο λόγο βιομηχανικός: ήταν εξαρχής παρασιτικός-χρηματοοικονομικός (από τις απαρχές της περιπέτειας στην Ινδία) (πβ. Suleri για τον Burke (με επιφυλάξεις), επίσης τα δημοσιογραφικά κείμενα τού Μαρξ για Ινδία/Κίνα). --- Υπάρχει και το πρόβλημα της διάκρισης φιλελευθερισμός/ιμπεριαλισμός, η οποία είναι αδύνατη [Θα'πρεπε να δοθεί «πολιτικό» περιεχόμενο στους όρους, «οικονομικό», «ανθρωπολογικό»; Και σε ποιο ακριβώς χρονικό σημείο μετάβασης αναφέρεται ο Uno; Μετά το 1857? Γιατί παραλείπει να αναφέρει ότι για δυο περίπου χρόνια από το 57 η Ινδία ήταν εκτός ελέγχου; Και γιατί οι οικονομολόγοι να μην μπορούν τάχα [μου] να λάβουν υπόψη τον παράγοντα της αντι-αποικιακής αντίστασης (χαμηλής ή υψηλότερης έντασης σε όλη τη διάρκεια του 19 αιώνα). Ίσως να μην ακριβολογήσω γράφοντας το ακόλουθο, αλλά η σώρευση πλούτου δεν ήταν αποτέλεσμα ανταγωνισμού, ανοίγματος αγορών, «επενδύσεων» κεφαλαίων (όπιο, λουλάκι, ζάχαρη) [ή «συμβολικής» αντικατάστασης/μετασχηματισμού στο όλο σύστημα σημείων/αξιών (the signs "cars/bridges/toasters" replace "textiles")]; ήταν και είναι αποτέλεσμα καθαρής ληστείας, μαζικών εκκαθαρίσεων, εκτοπίσεων πληθυσμών και σκληρής εκμετάλλευσης. --- Ο φασισμός γεννήθηκε στις αποικίες/περιφέρεια πριν να επανεισαχθεί με «προστιθεμένη αξία» στην μητρόπολη .

Αντωνης είπε...

Καλημέρα Δήμο.

Σημαντικές πολύ οι κριτικές σου παρατηρήσεις. Είναι γνωστό το ότι η ιστορία τόσο του ίδιου του βρετανικού καπιταλισμού όσο και της φιλελεύθερης ιδεολογίας του Μιλ, κλπ, φαίνεται πολύ διαφορετική από την σκοπιά, π.χ της Ινδίας από ότι φαίνεται από την σκοπιά του Λονδίνου. Σημαντικές εδώ οι μελέτες των μαρξιστο-κεντρικών ιστορικών της υποτέλειας (subaltern studies), οι οποίο και αμφισβήτησαν έντονα την "κανονικότητα" του αγγλικού βιομηχανικού καπιταλισμού στον 19ο αιώνα. Και βέβαια, για να αναφερθώ στο τελευταίο σου σχόλιου, συχνά ξεχνάμε ότι το μοντέλο της ίδιας της γενοκτονίας πρωτοεφαρμόστηκε στις αποικίες (π.χ Βελγικό Κονγκό) πριν επιστρέψει στην Ευρώπη.

Δημήτρης είπε...

Η θέση που διατυπώνει για το κράτος δεν τεκμηριώνεται. Ενώ κάνει κριτική στους μαρξιστές για το γεγονός πως έχουν αποτύχει να διατυπώσουν μία συνεκτική θεωρία για το κράτος εξηγόντας το περίπου ως ένα επιφαινόμενο της βάσης - οικονομίας (η διάκριση βάσης - εποικοδομήματος) που οδηγεί σε οικονομισμό, ο ίδιος καταλήγει σε μία εξίσου reductionist προσέγγιση, αναλύοντας το κράτος με βάση τους 3 διαφορετικούς τρόπους ανταλλαγής (sic) και τη μεταξύ τους διασυνδεση, οι οποίοι μάλιστα εμφανίζονται καθ' όλη τη διάρκεια της ιστορίας, αλλά με διαφορετική ιεράρχηση. Υποπίπτει και ο ίδιος στο αμάρτημα του οικονομισμού που προσπαθεί να αποφύγει, αφού ανάγει ένα σύνθετο πολιτικό, ιδεολογικό (και οικονομικό) μηχανισμό, στην πράξη της ανταλλαγής προϊόντων.

Το λάθος που γίνεται νομίζω σε όλες αυτές τις προσεγγίσεις είναι πως κάνουν μία αστήρικτη αφαίρεση, προσπαθώντας να αναλύσουν ένα τρόπο παραγωγής ή έναν κοινωνικό σχηματισμό, επικεντρώνοντας μόνο στο "καθαρά" οικονομικό στοιχείο του. Ωστόσο κανένας τρόπος παραγωγής ή κοινωνικός σχηματισμός δεν μπορεί να υπάρξει κατ' αυτόν τον τρόπο. Το πολιτικό και ιδεολογικό στοιχείο (το κράτος) είναι δομικά, αναπόσπαστα στοιχεία του, κανένα απο τα οποία δεν μπορεί να αναχθεί μηχανικά στο άλλο, απλά αλλάζει η μεταξύ τους σχέση, ο δομικός υπερκαθορισμός κάθε φορά. Έτσι μπορεί να υπάρξει καπιταλισμός χωρίς την ιδεολογία των ανεξάρτητων ατόμων, φορέων ανθρώπινων δικαιωμάτων τα οποία τα εξασφαλίζει το κυρίαρχο κράτος; Το οποίο με τη σειρά του οφείλει τη συνεχή και νομιμοποίση του στην εθνική ιδεολογία;

Επίσης αν αποσπάσεις την ανταλλαγή από την παραγωγή, τότε στη βάση ποιών αιτιοτήτων αναλύεις της εξέλιξη των μορφών ανταλλαγής στην ιστορία;

Αντωνης είπε...

@ Δημήτρης: Συμφωνώ, αλλά με μια βασική επιφύλαξη. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην "εργαστηριακή" απομόνωση για χάρη της θεωρητικής ανάλυσης ενός σύνθετα παρουσιαζόμενου μορφώματος (κάτι για το οποίο ο Karatani ΔΕΝ κριτικάρει τον Μαρξ και δεν θεωρώ σωστό να κριτικάρω τον Karatani) και την μετατροπή αυτής της παροδικής στιγμής απομόνωσης ενός στοιχείου σε θεωρητική ορθοδοξία ή δόγμα. Σε αντίθεση με τις χημικές ενώσεις, οι διαστάσεις της συλλογικής ζωής δεν μπορούν να μελετηθούν σε απομόνωση και οποιαδήποτε τέτοια κίνηση έχει αξία μόνο ως διερευνητική, ποτέ ως τελικό συμπέρασμα για τη φύση του μελετώμενου φαινομένου.

Παρ' όλα αυτά, με ιντριγκάρει το επιχείρημα του Karatani ότι η επαναληπτικότητα δεν είναι απλώς ένα αποδείξιμο φαινόμενο στη σφαίρα της πολιτικής και της οικονομίας, αλλά η βάση της αμοιβαίας και σχετικής αυτονομίας των σφαιρών αυτών. Είναι ένα πρωτότυπο επιχείρημα και έχει ένα θεωρητικό ενδιαφέρον. Δεν ξέρω αν ευσταθεί βέβαια και πόσο αντέχει σε εμπειρική κριτική ανάλυση. Υποπτεύομαι όχι πολύ.

Ανώνυμος είπε...

demos
Αντώνη,
έχω την εντύπωση (επιφυλάσσομαι μέχρι να αναρτήσεις το τελευταίο μέρος) ότι η προσέγγισή τού Karatani είναι δομική/σημειολογική-ανθρωπολογική. Στοχεύει σε κάτι που μοιάζει με καλειδοσκοπικό μετασχηματισμό/επανάληψη ενός «πρωτόγονου» πρισματικού μηχανισμού ανταλλαγής prestige (Νέα Γουϊνέα/Μελανησία; cargo cults) --- Εκτός αν είναι καφέδες και έχω παραισθήσεις ;-).