Πέμπτη, 15 Απριλίου 2010

Kojin Karatani, Επανάσταση και επανάληψη (πρώτο μέρος)

Kojin Karatani
Επανάσταση και επανάληψη

Πηγή: Umbr(a):  A Journal of the Unconscious, 2008
Μτφρ.: Radical Desire

Η επανάληψη στο κράτος

Οι ιστορικοί λένε συχνά ότι αν κάποιος αγνοεί την ιστορία κινδυνεύει να την επαναλάβει. Αν όμως γνωρίζουμε την ιστορία, μπορούμε έτσι να αποφύγουμε την επανάληψή της; Και υπάρχει καν επανάληψη της ιστορίας; Αυτού του είδους το πρόβλημα δεν έχει ποτέ εξερευνηθεί πλήρως. Οι ιστορικοί, οι οποίοι υποτίθεται ότι είναι επιστημονικοί στην προσέγγισή τους, δεν έχουν ποτέ καταπιαστεί μ’ αυτό, ακόμα και αν το αναγνωρίζουν διαισθητικά. Εγώ θεωρώ ότι υπάρχει επανάληψη της ιστορίας, και ότι είναι εφικτό να την συζητήσει κανείς επιστημονικά. Αυτό το οποίο επαναλαμβάνεται, βέβαια, δεν είναι ένα περιστατικό, αλλά μια επαναληπτική δομή. Περιέργως όμως, όταν επαναλαμβάνεται μια δομή, το περιστατικό μοιάζει συχνά να επαναλαμβάνεται και αυτό. Όμως είναι μόνο η δομή της επανάληψης που μπορεί να επαναληφθεί.

Ο Μαρξ είναι ο στοχαστής που προσπάθησε να διαλευκάνει αυτή την επαναληπτική δομή. Η αντίληψη του Μαρξ για την ιστορία θεωρείται γενικώς ότι βασίζεται στην ανάπτυξη σταδίων μάλλον παρά στην επανάληψη. Όμως στοχάστηκε αναλυτικά πάνω στο πρόβλημα της επανάληψης σε ένα από τα πρώιμά του έργα, την 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη. Οι αρχικές προτάσεις του κειμένου αναφέρονται ακριβώς στην επανάληψη της ιστορίας: “Ο Χεγκελ κάνει κάπου την παρατήρηση πως όλα τα μεγάλα κοσμοϊστορικά γεγονότα και πρόσωπα παρουσιάζονται, σαν να να πούμε, δυο φορές. Ξέχασε να προσθέσει, τη μια φορά σαν τραγωδία, την άλλη σαν φάρσα.”[1] Εδώ ο Μαρξ υπογραμμίζει το γεγονός ότι αυτό που συνέβει ανάμεσα στη Γαλλική Επανάσταση του 1789 και την ενθρόνιση του Ναπολέοντα επαναλήφθηκε εξήντα χρόνια αργότερα με την επανάσταση του 1848 που είχε ως αποτέλεσμα την ενθρόνιση του Λουδοβίκου Βοναπάρτη. Υπάρχουν όμως περισσότερες επαναλήψεις. Πρώτον, η ιστορία της πρώτης Γαλλικής Επανάστασης ακολούθησε το πλάνο της ιστορίας της αρχαίας Ρώμης· αυτές ήταν επαναλήψεις ως μορφές ανα-παράστασης. Αλλά οι επαναλήψεις δεν συνέβησαν επειδή ακολουθήθηκε το πλάνο του παρελθόντος. Η αναπαράσταση γίνεται πράγματι επανάληψη μόνο όταν υπάρχει μια δομική ομοιότητα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, δηλαδή, μόνο όταν υπάρχει μια επαναληπτική δομή που είναι εμμενής στο έθνος και που υπερβαίνει την συνείδηση κάθε ατόμου.

Ο Χέγκελ μάλλον έγραψε ατό στο οποίο αναφέρεται ο Μαρξ στη Φιλοσοφία της Ιστορίας: “Δια της επανάληψης, αυτό το οποίο πρωτοεμφανίστηκε απλώς ως ζήτημα τύχης και ενδεχομενικότητας γίνεται αληθής και επικυρωμένη ύπαρξη.”[2] Ο Χέγκελ αναφέρεται στο περιστατικό της αναγόρευσης του Οκτάβιου στον πρώτο ρωμαίο αυτοκράτορα μετά την δολοφονία του θετού του πατέρα Καίσαρα. Ο Καίσαρας προσπάθησε να γίνει αυτοκράτορας όταν η πόλη της Ρώμης δεν μπορούσε πλέον να διατηρήσει δημοκρατικές αρχές στην επέκτασή της, και δολοφονήθηκε από αυτούς που επέλεξαν να υπερασπιστούν τη δημοκρατία. Ήταν όμως μόνο μετά τη δολοφονία του Καίσαρα που ο λαός της Ρώμης δέχθηκε την αυτοκρατορία και τον αυτοκράτορα ως αναπόφευκτες πραγματικότητες. Ο Καίσαρας δεν έγινε ποτέ αυτοκράτορας, αλλά το όνομά του έγινε γενικό ουσιαστικό που σημαίνει αυτοκράτορας (τσάρος, Κάϊζερ). Ο Μαρξ μπορεί να είχε ξεχάσει αυτά τα συμφραζόμενα όταν έγραψε “Ο Χέγκελ παρατηρεί κάπου”. Παρ’ όλα αυτά, στην 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη, ο Μαρξ εντοπίζει την επανάληψη στην ανάδυση της αυτοκρατορίας μέσα από την δημοκρατία που πραγματοποιήθηκε από τη Γαλλική Επανάσταση. Στην Επανάσταση του 1789, ο βασιλιάς εκτελέστηκε και ο αυτοκράτορας αναδύθηκε από την κατοπινή δημοκρατία έχοντας λαϊκή στήριξη. Αυτό είναι που ο Φρόυντ ονομάζει “επιστροφή του κατεσταλμένου.” Ο αυτοκράτορας είναι η επιστροφή του δολοφονημένου βασιλιά αλλά δεν είναι πλέον ο ίδιος ο βασιλιάς. Ο αυτοκράτορας αντιπροσωπεύει μια Αυτοκρατορία που υπερβαίνει τα όρια της πόλης ή του έθνους-κράτους. Εξαιτίας αυτής της δομής, το περιστατικό του Καίσαρα φαίνεται να επαναλαμβάνεται σε άλλους τόπους και χρόνους. Για παράδειγμα ο Ναπολέων, που απέκτησε εξουσία μέσα απ' την Γαλλική Επανάσταση και τους πολέμους που την ακολούθησαν, προσπάθησε να να αντιμετωπίσει τον βρετανικό βιομηχανικό καπιταλισμό θεμελιώνοντας μια Ευρωπαϊκή ένωση: Ο Ναπολέων αυτοχρίστηκε αυτοκράτορας και θεμελίωσε μια Αυτοκρατορία όχι γιατί τον ενδιέφερε το παρελθόν αλλά εξαιτίας της πολιτικο-οικονομικής κατάστασης του καιρού του. Πράγματι, η ιδέα του Ναπολέοντα θα μπορούσε να αποκληθεί το μοντέλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά σ’ αυτό το σημείο στην ιστορία, το σχέδιό του θα μπορούσε με μεγαλύτερη ακρίβεια να ειδωθεί ως προπομπός του χιτλερικού Τρίτου Ράιχ: κατάκτηση της Ευρώπης. Αναφορικά με αυτό το σημείο, η Χάνα Άρεντ γράφει τα ακόλουθα:

Η εσωτερική αντίφαση ανάμεσα στο πολιτικό σώμα του έθνους και την κατάκτηση ως πολιτικό μέσο έχει καταστεί προφανής από τον καιρό της αποτυχίας του ναπολεόντιου ονείρου […] Η αποτυχία του Ναπολέοντα να ενώσει την Ευρώπη κάτω απ’ τη γαλλική σημαία ήταν μια ξεκάθαρη ένδειξη του γεγονότος ότι η κατάκτηση από ένα έθνος οδηγούσε είτε στην πλήρη αφύπνιση της εθνικής συνείδησης των κατακτημένων λαών, και συνεπώς στην εξέγερση ενάντια στον κατακτητή, είτε στην τυραννία. Και αν και η τυραννία, επειδή δεν χρειάζεται συναίνεση, μπορεί να ασκήσει επιτυχώς εξουσία πάνω σε ξένους λαούς, μπορεί να διατηρήσει την εξουσία μόνο εφόσον πρώτα καταστρέψει όλους τους εθνικούς θεσμούς του δικού της λαού.[3]

Ο κατακτητικός πόλεμος του Ναπολέοντα μπορεί να αποκληθεί το πρώτο παράδειγμα ιμπεριαλιστικής επέκτασης ενός έθνους-κράτους που έχει αποτέλεσμα ένα άλλο έθνος-κράτος. Στον εικοστό αιώνα, ο ιμπεριαλισμός παρήγαγε έτσι έθνη-κράτη σε ολόκληρο τον κόσμο. Μιλώντας γενικά, τα σύγχρονα κράτη δημιουργήθηκαν αποσπώντας τον εαυτό τους από τις αυτοκρατορίες του παλιού κόσμου. Τα κράτη που έχουν την απαρχή τους στην ίδια παγκόσμια αυτοκρατορία μοιράζονται ένα κοινό πολιτισμικό και θρησκευτικό υπόβαθρο ακόμα και όταν ανταγωνίζονται το ένα το άλλο. Αν απειλούνταν από ένα κράτος το οποίο έχει την απαρχή του σε μια άλλη παγκόσμια αυτοκρατορία, θα ενωνόντουσαν, βασιζόμενα στην κοινή ταυτότητα της αυτοκρατορίας του παλιού κόσμου. Με άλλα λόγια, θα επέστρεφαν στην Αυτοκρατορία. Αλλά αν ένα έθνος-κράτος επεκτείνεται και προσπαθεί να γίνει Αυτοκρατορία, δεν μπορεί να αποφύγει να γίνει ιμπεριαλιστικό. Έτσι το σύγχρονο έθνος-κράτος, από τη μία πλευρά, παραμένει μια μορφή αντίδρασης απέναντι στην Αυτοκρατορία, αλλά από την άλλη, έχει την τάση να καταργεί τον εαυτό του και να επιστρέφει στην Αυτοκρατορία. Αυτή η παράδοξη δομή προκαλεί την επανάληψη που είναι εμμενής στο κράτος.

Εικόνα: farm1.static.flickr.com

Δεν υπάρχουν σχόλια: