Τετάρτη, 21 Απριλίου 2010

Μικρό σημείωμα για την άρνηση και την κατάφαση

(Με αφορμή ένα σχόλιο του Celin, μια ανταλλαγή με τον philalethe00 και μερικές συζητήσεις στο ιστολόγιο του Left Liberal Synthesis).

Στην προηγούμενή μου ανάρτηση, έκανα λόγο για την "λάσπη της ιστορίας." Η φιλοσοφία, στον βαθμό που είναι διατεθειμένη να αποκυρήξει την κυριαρχική της κληρονομιά-- για την οποία σκοπεύω να μιλήσω αναλυτικά μέσα από την αναδημοσίευση ακαδημαϊκού μου κειμένου στο μέλλον-- αποδέχεται επίσης και την έκθεσή της σ' αυτή τη λάσπη. Αυτό σημαίνει ότι κατανοεί ότι το ερώτημα "κατάφαση ή άρνηση;" δεν μπορεί να απαντηθεί αφηρημένα, σαν να ήταν ανεξάρτητο από την μορφή της ιστορικής συγκυρίας. Με απλά λόγια, το ερώτημα αυτό δεν έχει νόημα αν δεν συμπληρωθεί από ένα δεύτερο: κατάφαση σε ποιο πράγμα, άρνηση σε ποιο πράγμα;

Αυτό που μπορεί η φιλοσοφία να αναδείξει είναι ότι μια σκέψη που περιορίζεται στην άρνηση (και τέτοια, όπως έδειξε το Ηθική του Μπαντιού, είναι η συνολική παράδοση της Ηθικής στη δύση), μια σκέψη η οποία εγκλωβίζεται στο "μην..." ή το "ποτέ ξανά!", δεν έχει την δυνατότητα να παράξει τις συνθήκες τις ανανέωσης της κοινωνικής ζωής. Για αυτό τον λόγο, ο αντικομμουνισμός, αυτή η ηθικιστική άρνηση ενός μορφώματος που είχε πάντοτε ένα καταφατικό πυρήνα (πέρασμα από την αναγκαιότητα στην ελευθερία, αυτοπραγμάτωση, ισότητα), δεν θα μπορούσε ποτέ να αποτελέσει τον τελικό ορίζοντα της ανθρώπινης σκέψης, όπως πολύ ήθελαν να μας πείσουν οι θεματοφύλακες μιας ψευδεπίγραφης μετριοπάθειας ("ας μην είμαστε εξτρεμιστές!") που τώρα αποκαλύπτει στην ίδια τη δύση (και όχι απλώς στους ξεχασμένους της γης) την δική της, κενόδοξη αμετροέπεια ("είναι εφικτό να συντηρηθεί ταυτόχρονα η χωρίς όρια συσσώρευση κέρδους και η οικουμενική ευμάρεια").

Μετά το 1989, η κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού, και η ανάδειξη του θεμελιώδους διπλού προβλήματος στην καρδιά του κομμουνιστικού εγχειρήματος --συνοπτικά, του πολιτικού προβλήματος της δικτατορίας του προλεταριάτου και του οικονομικού προβλήματος του "σοσιαλισμού σε μια χώρα" με όλα τα παρελκόμενά του για την υποπαραγωγικότητα και την οικονομική δυσανεξία-- οδήγησε όχι απλώς σε ένα "όχι" απέναντι στις ελπίδες που το εγχείρημα αυτό έφερε στις αρχές του 20ου αιώνα, αλλά και σε μια χωρίς προηγούμενο κατάφαση για τον χωρίς όρια επικοισμό όλου του πλανήτη και κάθε πλευράς της ατομικής ζωής από την κεφαλαιοκρατική λογική της συσσώρευσης.

Είκοσι χρόνια μετά, αυτό που φτάνει στο τέλος του είναι όχι βέβαια το Κεφάλαιο το ίδιο, αλλά η αντίληψη ότι η ιστορία θα μπορούσε να κλείσει με ένα απλό "όχι" στον κομμουνισμό και ένα χωρίς όρια "ναι" στον φιλελεύθερο καπιταλισμό. Αν γράφουμε όλο αυτόν τον καιρό, αν προσπαθούμε να διασπείρουμε ψήγματα γνώσης και τρόπους αντίληψης, δεν είναι γιατί επιθυμούμε να αντιστρέψουμε απλώς την ιστορική αλληλουχία, λέγοντας τώρα ένα "όχι" στον φιλελεύθερο καπιταλισμό και ένα "ναι" στον ιστορικό κομμουνισμό. Δεν έχουμε υποστεί αμνησία για τα καίρια και ως τώρα ανεπίλυτα προβλήματα που ανέδειξε η απόπειρα εφαρμογής και η κατάρρευση του κομμουνιστικού εγχειρήματος. Αυτό το οποίο μας καίει είναι ότι το "όχι" και το "ναι" του 1989-90 ήταν υπεραπλουστευτικά, βιαστικά, σχηματικά και αστόχαστα, ότι παγιοποίησαν διαχωρισμούς που αντίθετα θα έπρεπε να είχαν υποβληθεί σε επανεξέταση, ότι απαρνούμενα αυτό που στο κομμουνιστικό εγχείρημα είχε τις διαστάσεις κατάφασης, αποδέχτηκαν αυτομάτως και αυτό που στον καπιταλισμό παραμένει μηδενιστικά αρνητικό (την άρνηση του οικουμενικού δικαιώματος στην ζωή, την αξιοπρέπεια, την αυτοπραγμάτωση, την απελευθέρωση από το άχθος της επιβίωσης, την ισότητα με τους άλλους ανθρώπους, την ελευθερία επιλογής ως κάτι άλλο από καταναλωτικό προνόμιο).

Αυτό που θέλουμε σήμερα, στο κατόπι της κατάρρευσης του "ναι" και του "όχι" που κυρίαρχησαν μετά το 1989-90, είναι το δικαίωμα να αναδιαπραγματευτούμε, ως κοινωνίες, το "όχι" και το "ναι" σε ό,τι αφορά τις βασικές και θεμελιώδεις διαστάσεις της ύπαρξής μας. Αν, για παράδειγμα, συμφωνούμε ότι η υψηλή παραγωγικότητα και η ευρωστία της οικονομίας είναι απόλυτες αναγκαιότητες για την αξιοπρεπή διαβίωση του παγκόσμιου πληθυσμού, ποια είναι τα όρια μέσα στα οποία θα πρέπει να κινηθεί αυτή; Τι συνιστά βιωσιμότητα στην οικονομία; Η απλή ευρωστία των δεικτών ή οι πραγματικές συνθήκες της ζωής των ανθρώπων σε παγκόσμια κλίμακα; Ή: Είναι η ελευθερία της γνώμης όπως την καθορίζουν οι συνθήκες της αντιπροσωπευτικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας συνώνυμη της ελευθερίας ως τέτοιας; Μπορεί να υπάρξει ελευθερία στην βάση μιας ουσιαστικής δικτατορίας του οικονομισμού; Αποτελεί η άμυνα απέναντι στις εξουσιαστικές βλέψεις των οικονομικά ισχυρών καταπάτηση της ελευθερίας, και πώς μπορεί μια τέτοια άμυνα να αρθρωθεί χωρίς να κάνει χρήση του κρατικού μηχανισμού ως μηχανισμού καταστολής; Συμφιλιώνεται η εξουσία με την δικαιοσύνη και με ποιές προϋποθέσεις; Είναι ο ανταγωνισμός και η ανταγωνιστικότητα οι πραγματικές βάσεις της κοινωνικής ανάπτυξης και της προόδου; Μπορεί να συμφιλιωθεί η παιδεία ή η υγεία με τη λογική του κέρδους χωρίς να υποστεί δραματικές μεταλλάξεις νοήματος και περιεχομένου;

Τα ερωτήματα αυτά είναι βέβαια θεωρητικά, είναι όμως ερωτήματα τα οποία οι κοινωνίες οι ίδιες είναι πλέον πρακτικά αναγκασμένες να αντιμετωπίσουν εξ αρχής. Αυτό στο οποίο θα επιλέξουν να πουν "ναι" και αυτό στο οποίο θα επιλέξουν να πουν "όχι" θα έχουν πραγματικές, θετικές ή καταστροφικές, συνέπειες για το μέλλον τους. Το ότι η ιστορία είναι --επιτέλους!-- και πάλι ανοιχτή σημαίνει ότι δεν υπάρχουν εκ των προτέρων βεβαιότητες για το ποια "ναι" και ποια "όχι" χρειαζόμαστε. Αυτό το οποίο είναι βέβαιο είναι ότι δεν μπορεί να υπάρξει μέλλον, δηλαδή χρόνος ανοιχτός στο καινούργιο, αν τα "ναι" και τα "όχι" του παρελθόντος μείνουν ασάλευτα και αδιαπραγμάτευτα. Η τρομακτική κληρονομιά της γενιάς που έρχεται είναι ότι πρέπει να μάθει να λέει "ναι" και "όχι" διαφορετικά από ό,τι οι γενιές που καθόρισαν τον 20ο αιώνα. Οι αποφάσεις της αφορούν σε ένα τοπίο όπου τα "ναι" και τα "όχι" των προηγούμενων γενιών έχουν εξαντλήσει τις λογικές συνέπειές τους, έχουν συμπληρώσει τον κύκλο τους. 

Γι αυτό και το καθήκον της σκέψης, σε ό,τι αφορά στη διαλεκτική κατάφασης και άρνησης, είναι να πει ένα μεγάλο "ναι" στο δικαίωμα αναδιαπραγμάτευσης των πάντων από μηδενική βάση, και ένα μεγάλο "όχι" σε ό,τι επιχειρεί να περιστείλει αυτό το δικαίωμα στο όνομα του φόβου για το χειρότερο ή της νοσταλγίας για τις "παλιές, καλές μέρες". Και προφανώς, να διευκρινήσει ότι το ζητούμενο δεν είναι μια (αναπόφευκτα τερατώδης) σύνθεση του υπαρκτού σοσιαλισμού και του φιλελεύθερου καπιταλισμού --η συγκόλληση συντριμμιών επάνω σε συντρίμμια-- αλλά η χρήση τους, εφικτή για πρώτη φορά για τους πολλούς, ως εργαλεία αμοιβαίας κριτικής, ως μέσα πραγματικής εξάλειψης αυτού που μπλοκάρει την ανανέωση της σκέψης για τη συλλογική και ατομική ζωή.

Επιστρέφουμε έτσι, και δεν υπάρχει κανένας λόγος να το κρύψουμε, στην Ουτοπία, με τον μόνο τρόπο που η Ουτοπία έχει αξία: ως σκέψη που αναδύεται όταν οι αυτοματικές βεβαιότητες για το εφικτό καταρρέουν. Αυτό ήταν άλλωστε το νόημα του περίφημου συνθήματος του Μάη του 68 ("soyons réalistes, demandons l' impossible"): έρχονται φορές που μόνο το φαινομενικά αδύνατο είναι πλέον πραγματικά ρεαλιστικό.

Εικόνα:apanyangku.files.wordpress.com

6 σχόλια:

Σύλβια φον Τάδε είπε...

κι ένα παράδειγμα, με αφορμή, αυτή τη φορά, το πράσινο...

premise 1: "All frogs are green"
premise 2: "Kermit is a frog"
therefore, "Kermit is green"

...η φιλοσοφία λογικής μας λέει πως δεν μπορεί να ισχύει το συμπέρασμα εάν δεν ισχύουν και τα προηγούμενα. επειδή είναι αυταπόδεικτο ότι ο Κερμιτ είναι πράσινος, και άρα το συμπέρασμα ισχύει, τότε και τα επιχειρήματα είναι αληθή. ας αντιληφθούμε επιτέλους πόσο στραβός και σαθρός είναι αυτός ο κυρίαρχος τρόπος σκέψης που διέπει το δυαδικό σύστημα αντίληψής μας.

LEFT LIBERAL SYNTHESIS είπε...

Μα ΝΑΙ ΝΑΙ ΝΑΙ αδελφέ μου αυτό είναι όπως το λες εδώ
"Αυτό το οποίο είναι βέβαιο είναι ότι δεν μπορεί να υπάρξει μέλλον, δηλαδή χρόνος ανοιχτός στο καινούργιο, αν τα "ναι" και τα "όχι" του παρελθόντος μείνουν ασάλευτα και αδιαπραγμάτευτα. Η τρομακτική κληρονομιά της γενιάς που έρχεται είναι ότι πρέπει να μάθει να λέει "ναι" και "όχι" διαφορετικά από ό,τι οι γενιές που καθόρισαν τον 20ο αιώνα. Οι αποφάσεις της αφορούν σε ένα τοπίο όπου τα "ναι" και τα "όχι" των προηγούμενων γενιών έχουν εξαντλήσει τις λογικές συνέπειές τους, έχουν συμπληρώσει τον κύκλο τους"
Αν το αναπτύξω θα το χαλάσω.Αλλά εγω ΑΣΦΥΚΤΙΩ σε μια εγκλειστική ιδεοκίνηση του παρελθόντος.

celin είπε...

Σε ευχαριστω που λες οσα θελω να πω αλλα δε μπορω[θα εξακολουθησω ομως να το παλευω!]
Αν μου το επιτρεπεις,θα ηθελα κ να το αναδημοσιευσω στο μπλογκ μου,εννοειται αναφεροντας μπλογκ,link,τα παντα

Αντωνης είπε...

Ναι, φυσικά φίλε celin, όπως αγαπάς.

celin είπε...

Aντωνη,το αναδημοσιευσα
Εγραψα κ ενα σχολιο μου απο κατω,αν θες μπορεις να το διαβασεις[με μια μικρη λογοκρισια σε βωμολοχιες!!]

Γιατι αναδημοσιευσα το κειμενο του Αντωνη?Διοτι λεει οσα θελω να πω εγω αλλα δε μπορω λογω ελλιπους θεωρητικης καταρτισης.
Επιτρεψτε μου ενα ακομα COPY PASTE
Απο τον Καβαφη αυτη τη φορα,το ποιημα λεγεται "ΜΟΝΟΤΟΝΙΑ"[με την ορθογραφια του]

Τη μια μονοτονην ημεραν αλλη
μονοτονη,απαραλλακτη ακολουθει.Θα γινουν
τα ιδια πραγματα,θα ξαναγινουν παλι-
η ομοιες στιγμες μας βρισκουν κ μας αφινουν

Μηνας περνα και φερνει αλλον μηνα.
Αυτα που ερχονται κανεις ευκολα τα εικαζει
ειναι τα χθεσινα τα βαρετα εκεινα.
Και καταντα το αυριο πια σαν αυριο να μη μοιαζει

Απο το πρωι ως το βραδυ βομμβαρδιζομαστε οχι μονο απο καταστροφολογικα μηνυματα[που αποστολη τους εχουν να σπειρουν το φοβο κ την ανασφαλεια]αλλα κ απο ενα-οχι κ τοσο υπογειο-μηνυμα,του οποιου η αποστολη ειναι να ενσπειρει την εσωτερικη αποσταθεροποιηση,να φθειρει την αυτοεκτιμηση μας
να μας ταπεινωσει
Κ το μηνυμα ειναι το εξης "ΕΛΛΗΝΑ ΕΙΣΑΙ ΤΟ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΛΑΜΟΓΙΟ ΠΟΥ ΕΧΕΙ ΠΑΤΗΣΕΙ ΠΟΤΕ ΤΟ ΠΟΔΙ ΤΟΥ ΣΤΟΝ ΠΛΑΝΗΤΗ
ΕΛΛΗΝΑ,ΕΙΣΑΙ ΣΥΝΕΝΟΧΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ,ΟΥΝΑ ΦΑΤΣΑ ΟΥΝΑ ΡΑΤΣΑ ΜΕ ΑΥΤΟΥΣ ΠΟΥ ΨΗΦΙΣΕΣ
ΣΚΑΣΕ Κ ΠΛΗΡΩΝΕ ΤΩΡΑ ΓΙΑ ΝΑ ΜΗΝ ΕΡΘΟΥΝ ΤΑ ΧΕΙΡΟΤΕΡΑ"
Μαλιστα.Εμεις φταιμε λοιπον που οι πολιτικοι του δικομματισμου απεδειχθησαν ειτε απατεωνες ειτε ανικανοι.Εμεις πρεπει να επωμιστουμε την ευθυνη για την απληστη φυση τους,την εθνικα προδοτικη συμπεριφορα τους.
Οκ,ας πληρωσουμε.Οι πραγματικοι κλεφτες γιατι δε πληρωνουν?Με ποια ηθικη νομιμοποιηση ερχεται το Πασοκ να μας ζητησει να πληρωσουμε τα σπασμενα απο τη στιγμη που δε σαπιζει στη φυλακη κανενας απο αυτους?Τι μας εξασφαλιζει οτι ολα αυτα που πληρωνουμε δε θα ξαναγινουν δεξιωσεις κ γαμοι στο 4 seasons η ευγενικη χορηγια του λαου στα λαμογια της μετεπειτα αντιπολιτευσης για να κανουν ταξιδια σε ολο τον πλανητη,οπως κανουν οι προηγουμενοι κλεφτες τωρα?

Τιποτα.Η απαντηση ειναι τιποτα.Ο καπιταλισμος ειναι ενας φαυλος κυκλος,αυτος που μας ηπιε το αιμα χθες,θα ερθει να μας ξαναπιει το αιμα αυριο,αυτος η καποιος που του μοιαζει
Ειναι η μονοτονια του Καβαφικου ποιηματος,ειναι η αρνηση κ η καταφαση που περιγραφει τοσο εξοχα ο Αντωνης
Ειναι ολο αυτο που ζουμε,η απωθηση της μεγαλης αληθειας,μια συνειδητη απωθηση,γιατι γνωριζουμε πολυ καλα αυτη την αληθεια,γνωριζουμε οτι στα πλαισια του υπαρχοντος καπιταλιστικου συστηματος τιποτα δε προκειται να αλλαξει κι ομως,ανταλλασσουμε το φοβο του Αγνωστου,του Καινουριου,με τον ιδιο,παλιο μας φοβο
Το φοβο που σπερνουν τα ΜΜΕ,τον φοβο οτι σαν ελληνικη Φυλη ειμαστε απατεωνες κ εχουμε τους πολιτικους που μας αξιζουν

Εγω θεωρω οτι ηρθε η στιγμη να αλλαξουμε τους φοβους μας,ηρθε η στιγμη για εναν νεο "φοβο",δημιουργικο,ενωτικο,εναν γοητευτικο φοβο που στην ουσια δεν ειναι καν φοβος
Αλλα προκληση
Προκληση να ξαναπιστεψουμε σε κατι,σε μια ελπιδα,σε μια ιδεα που θα μας ενωσει,σε μια ιδεα που μπορει μεν στο παρελθον να απετυχε αλλα το οτι κατι απετυχε,δε προδιαγραφει οτι θα αποτυχαινει παντοτε
Κ αυτη την ιδεα αυτη προφανως κ δε κομιζουν τα κομματα του δικομματισμου

"ΠΙΣΤΕΥΩ,ΔΙΟΤΙ ΕΙΝΑΙ ΠΑΡΑΛΟΓΟ" ελεγε ο Τερτυλλιανος.
Γιατι οχι?Αλλωστε που οδηγησε η πιστη μας στο "ΛΟΓΙΚΟ"περα απο την ανεργια,τη φτωχεια,την ανισοτητα κ την ανισοκατανομη του πλουτου?
Σκεφτειτε.Κ εγω ο ιδιος που τα γραφω,αυτο κανω.Σκεφτομαι

http://celinathens.blogspot.com/2010/04/httpradicaldesireblogspotcom.html

Αντωνης είπε...

Celin, με γεμίζεις ελπίδα. Για την γενιά σου, το βασικότερο. Για την δυνατότητά της να απεγκλωβιστεί. Σου εύχομαι με την σειρά σου να εμπνεύσεις άλλους, και αυτοί άλλους, ώσπου να δημιουργηθεί η κριτική μάζα που θα αρπάξει την πολιτική στα χέρια της.

Έως τότε, καλή δύναμη σε όλους μας. Ευστροφία, ενεργητικότητα, θάρρος, παρρησία, φιλαλήθεια.