Δευτέρα, 19 Απριλίου 2010

Καλό θύμα είναι το βουβό θύμα

"Είδατε πώς ένας άνθρωπος έγινε δούλος. Τώρα θα δείτε πώς ο δούλος έγινε άνθρωπος." Frederick Douglass, Αφήγημα για τη ζωή του Frederick Douglass, ενός αμερικανού δούλου.
"Το άδικο είναι μια μορφή ζημίας που συνοδεύεται από την απώλεια του τρόπου να αποδείξεις ότι διαπράχθηκε καν ζημία." Jean Francois Lyotard, The Differend.

Από μια άλλη σκοπιά, το θέμα το διαπραγματεύτηκα ήδη προ καιρού σε μια ανάρτηση με τίτλο "Τι θέλουν όσοι δεν θέλουν ψευτοαριστερούς"; Ένα όμως σχόλιο που διάβασα σε φιλικό ιστολόγιο μου θύμισε ότι υπάρχει και άλλη διάσταση στην απάρνηση της γνησιότητας της κομμουνιστικής στράτευσης: αυτή η οποία προβάλλει το αστικό ταξικό στάτους του ίδιου του Μαρξ (και γιατί όχι, του Έγκελς, και πριν, σοσιαλιστών όπως ο Όουεν, κλπ) ως "απόδειξη" του ότι ο μαρξισμός είναι, σε τελική ανάλυση, μια αστική ιδεολογία. Πρόκειται για μια γραμμή αντεπίθεσης η οποία ποντάρει όχι στη λογική αλλά στη δημιουργία ανακλαστικής ενοχής: εφόσον, λέει αυτή η γραμμή, ο συνομιλητής μου έχει καλές πιθανότητες να προέρχεται από την αστική τάξη, η αναφορά στο αστικό ταξικό υπόβαθρο του Μαρξ αποτελεί μια εξαιρετικά αποτελεσματική αν και υπόρρητη ενεργοποίηση ταξικών ενοχών. Όπως και στην περίπτωση της ρητορικής περί "ψευτοαριστερών", το αποτέλεσμα επιτυγχάνεται μέσω μιας δήθεν αναζήτησης της "πραγματικής", veritable, real Mackoy κομμουνιστικής αριστεράς, η οποία υποκρίνεται πως απογοητεύεται σφόδρα όταν δεν την βρίσκει πουθενά στην υπαρκτή κοινωνική πραγματικότητα. 

Τούτη η επιχειρηματολογική τακτική ξεχνάει βέβαια το βασικό πρόβλημα που λέγεται "καταμερισμός εργασίας" στην καπιταλιστική κοινωνία. Ξεχνάει ότι μέρος της ιστορικής διάγνωσης των συνέπειών του στον δέκατο ένατο αιώνα, η οποία αποκορυφώνεται στον Τεϊλορισμό στον πρώιμο εικοστό, είναι η διαπίστωση μιας εξαιρετικά βίαιης διαδικασίας διαχωρισμού προλεταριακών σωμάτων και αστικών εγκεφάλων, με τα πρώτα να αποτελούν απλώς μηχανικά εκτελεστικά όργανα των εντολών των δεύτερων. Ξεχνάει, συνεπώς, ότι είναι ακριβώς η μαρξική διάγνωση του τι συμβαίνει υπό συνθήκες βιομηχανικής καπιταλιστικής παραγωγής που ήδη προδιαγράφει το σχεδόν απίθανο της θεωρητικής αυτο-οργάνωσης της εργατικής τάξης. Με απλά λόγια: οι εργάτες που δουλεύουν από πολύ μικρή ηλικία για 15 ώρες τη μέρα σε εργοστάσιο δεν έχουν την δυνατότητα να μελετήσουν τον Χέγκελ, την παγκόσμια ιστορία και την πολιτική οικονομία. Και αυτό δεν είναι ατύχημα αλλά βασικό μέρος της λογικής του καπιταλιστικού συστήματος παραγωγής, τουλάχιστον μέχρι την εξασθένηση του Τεϊλορισμού

Για να παραμείνουν χρήσιμοι εργάτες υπό το καθεστώς πειθαρχίας που απαιτούσε η βιομηχανία, οι άνθρωποι έπρεπε να στερηθούν από τα μέσα κατανόησης της δύναμής τους να είναι κάτι άλλο από εργάτες --δηλαδή άνθρωποι. Και συνεπώς, χωρίς την απόσχιση κομματιού της αστικής τάξης από την κυρίαρχη ιδεολογία, χωρίς την διοχέτευση της κριτικής γνώσης σε ένα κομμάτι του πληθυσμού που κανονικά προοριζόταν να μην την αποκτήσει ποτέ, το εργατικό κίνημα στην Ευρώπη θα είχε καθυστερήσει να εμφανιστεί για δεκαετίες, αν τα κατάφερνε ποτέ. Και αυτό βέβαια θα βόλευε πολλούς. Διότι η βασική συνταγή που χάλασε ο "αστός" Μαρξ ήταν η παραγωγή θυμάτων εκμετάλλευσης που να μην μπορούν να μιλήσουν για την κατάστασή τους χωρίς να κινδυνεύουν να χαρακτηριστούν εξ ορισμού ψευδομάρτυρες. Όπως ο δούλος που καταφέρνει να γράψει για την εμπειρία της δουλείας έχει ήδη πάψει να είναι δούλος (γιατί ο δούλος είναι πράγμα και τα πράγματα δεν γράφουν αυτοβιογραφίες), έτσι και ο εργάτης δεν μπορεί να ελπίζει να γίνει διανοούμενος χωρίς να πάψει, με ένα ουσιώδη τρόπο, να μπορεί να λογιστεί ως εργάτης. Και άρα οι αυθεντικοί εργάτες, σύμφωνα με την άμεμπτη λογική της αντίδρασης, είναι αυτοί που δεν έχουν ταξική συνείδηση, όπως οι αυθεντικοί δούλοι είναι αυτοί που δεν κατανοούν καν τη δουλεία τους.  

Σε αντίθεση με αυτού του είδους την κυνική υποστασιοποίηση της ταυτοτικής "αυθεντικότητας", ο Μαρξ δεν φετιχοποίησε ποτέ το "πραγματικό" προλετάριο. Ο μαρξισμός όχι μόνο δεν συνίσταται στο face control ταξικού ανήκειν αλλά απαιτεί την τελική εξάλειψη των τάξεων ως τέτοιων. Αντί να είναι άλλη μια εκδοχή της ταυτοτικής κλάψας δια της οποίας προτάσσεται επιμελώς το στάτους του θύματος ως βάση διεκδίκησης προνομίων απ' τους θύτες, ο κομμουνισμός ήταν (και είναι) εξέγερση απέναντι στις ίδιες τις συνθήκες που τον έκαναν απαραίτητο και εφικτό, απέναντι δηλαδή στην ίδια την διαίρεση των ανθρώπων σε νου και σώμα, διανοητική και χειρωνακτική εργασία.

Υπό καπιταλιστικές συνθήκες παραγωγής φυσικά, ο μαρξισμός δεν έχει την παραμικρή πολυτέλεια να περιμένει να αντλήσει τους διανοούμενούς του από την εργατική τάξη: ακόμα και αν ένας τύχει να προέρχεται από οικογένεια εργατών, η συμμετοχή του στην ανώτατη παιδεία τον αποξενώνει αναπόφευκτα από τις ταξικές του ρίζες. Δεν υπάρχει αστική παιδεία που να μην καλλιεργεί σε αυτόν που την δέχεται έξεις, προδιαθέσεις, αντιλήψεις ή συνήθειες ασύμβατες με αυτές μιας τάξης που είναι αυτό που είναι στο βαθμό που στερείται παιδείας. Το Κεφάλαιο δεν είναι φεουδαρχία: δεν κάνει διακρίσεις επίσημα βάσει καταγωγής, αλλά αναγνωρίζει τυπικά στον καθένα το δικαίωμα της κοινωνικής ανέλιξης, φτάνει να υιοθετήσει και να αναπαράξει τις βασικές αρχές της δικής του ιδεολογίας, φτάνει να περιβληθεί, αν τύχει να προέρχεται από κατώτερα κοινωνικά στρώματα, από ντροπή ταυτόχρονα για αυτό που ήταν πριν γίνει αστός και για αυτό που είναι ως αστός.

Αυτά βέβαια μέχρι το τελευταίο τέταρτο του εικοστού αιώνα, όταν και άρχισε μια διαδικασία αντίστροφη από αυτή που κυρίαρχησε κατά τα προηγούμενα στάδια του καπιταλισμού: αντί να προκύπτουν σημαντικά κομμάτια της εργατικής τάξης που αποσπώνται από αυτή μέσω της μόρφωσης και της κοινωνικής ανέλιξης, προκύπτουν κομμάτια αυτού που λογιζόταν ως αστική τάξη, σε σημαντικό βαθμό λόγω πρόσβασης στην ανώτατη εκπαίδευση, που κατρακυλούν σε ημι-προλεταριακό στάτους. Στην Ελλάδα, άλλωστε --μια χώρα όπου η συντριπτική πλειοψηφία των μελών της "αστικής τάξης" μετράει χρονική απόσταση λιγότερη του μισού αιώνα από παππούδες και γιαγιάδες χειρώνακτες και αγράμματους, και όπου τα εδραιωμένα "τζάκια" δεν διακρίθηκαν ποτέ για φιλοδοξίες ανανέωσης της άρχουσας τάξης μέσω εγκόλπωσης των "αρίστων"-- η σχέση σημαντικού μέρους των διανοουμένων με το αστικό προλεταριάτο και τις μάζες των αγροτών δεν διακρίθηκε ποτέ από μεγάλες αποστάσεις ασφάλειας. 

Όσο και αν επιθυμούν ορισμένοι συνεπώς να παίξουν το παλιό καλό χαρτί της ταξικής ενοχής για να διατηρήσουν το χάσμα ανάμεσα σε μια υπερκαταρτισμένη νεολαία και στην τάξη αυτών που ζουν από την μίσθωση της ικανότητάς τους για εργασία, είναι πλέον γνωστό ότι η τράπουλα δεν είναι μόνο σημαδεμένη αλλά και με πολλά κενά συμβόλων χαρτιά. Τα υλικά ανταλλάγματα που προσφέρονται σε όσους γίνονται δεκτοί στους κόλπους της ανώτατης παιδείας στην Ελλάδα είναι όλο και πιο αστεία, και δεν μπορούν πλέον να κουκουλώσουν την πλήρη χρεωκοπία του εγχειρήματος της κοινωνικοποίησης των πολλών στην αστική ιδεολογία (το οποίο εν Ελλάδι εξαντλήθηκε, ούτως ή άλλως, στην μιμητική μύηση στον καταναλωτισμό). 

Φυσικά, η ριζοσπαστικοποίηση κομματιού της αστικής τάξης είχε και έχει συχνά δυσβάσταχτο κόστος-- προσωπικό, κοινωνικό, ψυχολογικό. Δημιουργούνται όμως κάποιες φορές συνθήκες απονομιμοποίησης των κυρίαρχων ιδεολογικών αφηγημάτων τέτοιες ώστε το κόστος αυτό να φαντάζει προτιμότερο από αυτό της συνεχιζόμενης αποδοχής των υποσχέσεων ότι η εις το διηνηκές υποτέλεια σε μια οχυρωμένη θεσμικά ελίτ θα ανταμειφθεί πλουσιοπάροχα στο μέλλον. Και τέτοιες είναι οι σημερινές συνθήκες, εφόσον έχει κανείς το θάρρος (και συνάμα, την απελπισία) να τις αντικρίσει  κατάματα.


Εικόνα: www.hsp.org

7 σχόλια:

Disdaimona είπε...

Εξαιρετο άρθρο Αντώνη, εύγε!

Αντωνης είπε...

Να σαι καλά Δεισδαιμόνα.

osr είπε...

πολύ καλό κείμενο αντώνη!!

με λίγα λόγια ο μισθωτός σκλάβος/δούλος ως τέτοιος υπάρχει όσο και αν χλευάζεται αυτός ο όρος από τους βολεμένους καπιτάλες μεγαλοαστούς οι οποίοι διατείνονται ότι έχουμε φτάσει στο τέρμα των ιδεολογιών

ο μισθωτός σκλάβος ακριβώς όπως γράφεις είναι

"οι εργάτες που δουλεύουν από πολύ μικρή ηλικία για 15 ώρες τη μέρα σε εργοστάσιο δεν έχουν την δυνατότητα να μελετήσουν τον Χέγκελ, την παγκόσμια ιστορία και την πολιτική οικονομία. Και αυτό δεν είναι ατύχημα αλλά βασικό μέρος της λογικής του καπιταλιστικού συστήματος παραγωγής, τουλάχιστον μέχρι την εξασθένηση του "

ένας άνθρωπος ο οποίος δουλεύει μέχρι τις 7.30 το βράδυ και πάει κουρασμένος στο καταχρεωμένο κλουβί τι θα κάνει; θα κάτσει να κάνει έρευνα πολιτικοοικονομική για τον ρόλο των τραπεζών και την ιστορία του ΔΝΤ κλπ κλπ;

απλά θα απλώσει στον καναπέ και θα ρουφήξει την προπαγάνδα που θα του σερβίρουν οι δημοσιοκάφροι πρετεντέρηδες και θα αναφωνήσει κι όλας ότι εμείς φταίμε που φάγαμε τα λεφτά

αυτό το "εμείς" είναι φυσικά η αυτοχειρία της ταξικής συνείδης και άρα ο εκ των προτέρων θάνατος της ταξικής πάλης

αφού ο προλετάριος βάζει τον εαυτό του στο ίδιο τσουβάλι με τα λαμόγια τους πολιτικάντηδες που απλα και μόνο επειδή ψηφίζει κάθε 3 ή 4 χρόνια νομίζει ότι " έχουμε" δημοκρατία άρα φταίμε και "εμείς" που τους ψηφίζουμε

αγνοώντας απίστευτες παραμέτρους φυσικά περί κατασκευής συναινεσης από τα μμεξαπάτησης κλπ κλπ κλπ

και δόξα τω αλλάχ τω βουδώ και τω χριστώ εδώ έρχονται τα blog ως μια όαση εναλλακτικής ενημέρωσης όπως το δικό σου!

exiledinberlin είπε...

Εξαιρετικό το άρθρο σου, φίλε Αντώνη. Δείχνει συνάμα όμως και την ανυπαρξία της Αριστεράς να φτιάξει έναν πραγματικά μεγάλο προπαγανδιστικό πομπό. Έστω μία σελίδα τύπου democracynow, όπως υπάρχει στην Αμερική και έναν ραδιοφωνικό σταθμό (δεν θέλει πολλά λεφτά). Μεράκι και χρόνο θέλει και το σύστημα μας τον κλέβει. Είμαστε λίγοι για τις περιστάσεις. Δεν χρειάζεται μόνο να περιγράφουμε τον κόσμο πίσω από το γραφείο μας.

Αντωνης είπε...

@osr: Να σαι καλά φίλε, και να συνεχίσεις δυνατά στο ιστολόγιό σου.
@Exiled: Νομίζω ότι το youpayyourcisis κάνει καλή δουλειά, αν και βέβαια περιορίζεται σε ένα --εξαιρετικά σημαντικό φυσικά-- θέμα. Από κει και πέρα, η κομματικοποίηση στην Ελλάδα έχει ριζώσει πολύ βαθιά, με αποτέλεσμα το να μην μπορούν εύκολα να εμπιστευτούν ο ένας τον άλλο και να συνεργαστούν διαφορετικοί (και ανώνυμοι) άνθρωποι. Παρ' όλα αυτά, θεωρώ ότι στο παρόν, υπάρχει στο διαδίκτυο μια πολύ αξιοπρεπής προσπάθεια, έστω κατατμημένη, να αρθρωθεί ένας άλλος λόγος για την κοινωνία. Φυσικά, πολλοί μπορούν να επιμείνουν στις πρακτικές αδυναμίες της πολιτικής αυτή τη στιγμή. Για μένα, δεν πρέπει να μείνουμε στις αρνητικές διαπιστώσεις. Πρέπει να εμπιστευτούμε την ικανότητα των πολλών να αποκτήσουν ξανά τις βάσεις πολιτικής υποκειμενοποίησης μετά από μια σταδιακή και μακροπρόθεσμη διαδικασία αποπολιτικοποίησης --από την οποία, ειρήσθω εν παρόδω, πέρασα σε όλη τη δεκαετία του 90, άκων εκών, και εγώ.

celin είπε...

εγω παντως ακουω ολο κ περισσοτερους γνωστους μου να λενε οτι κατευθυνονται προς το ΚΚΕ
κ φιλε Αντωνη κανεις απο αυτους δεν ειχε-μεταξυ αυτων κ εγω-σχεση ως τωρα με κομμουνιστικα προταγματα

περιττο να σου λεω καθε φορα ποσο εξαιρετικη δουλεια κανεις κ τι μαθηματα προσφερεις με τις αναρτησεις σου
ριζοσπαστικοποιειται ο κοσμος
για να ειμαι ειλικρινης,νομιζω οχι λογω του οτι πειθεται απο την Αριστερα αλλα λογω του οτι αρχιζει να αποστρεφεται οχι μονο το δικομματισμο,οχι μονο τον καταναλωτισμο αλλα μεχρι κ την ελευθερη οικονομια,τον καπιταλισμο τον ιδιο
Μακαρι ολοι να δουν τη νεα ταινια του Μαικλ Μουρ,Καπιταλισμος μια ιστορια αγαπης

Ολοενα κ περισσοτεροι αντιλαμβανονται οτι ο μοναδικος στοχος του Καπιταλισμου ειναι να αρπαζουν οι λιγοι τα λεφτα των πολλων,υποσχομενοι σε αυτους ενα κομματι απο τη τουρτα
Αλλα η τουρτα ηταν ηδη φαγωμενη

Κ οπως γραφεις καπου αλλου,δεν ειναι μονο οι "κακοι ξενοι"που βυσσοδομουν εναντιον μας αλλα κ το ντοπιο Κεφαλαιο που ειναι σε στενη συνεργασια μαζι τους κ τα συμφεροντα του πασχιζουν να εξασφαλισουν οι Ελληνικες Κυβερνησεις

Ολα αυτα γινονται αντιληπτα,νομιζω οτι ο λαος εχει απορριψει ηδη το καπιταλιστικο συστημα κ στηνει αυτι προς το ΚΚΕ,διχως ακομα να πειθεται απο αυτο
Ομως,ειναι μια αρχη κ αυτη
Κ εγω ακομα το σκεφτομαι
Μονη βεβαιοτητα μου οτι το ΠΑΣΟΚ κ η Ν.Δ δε πρεπει να ξαναψηφιστουν απο κανεναν,ποτε

Αντωνης είπε...

Φίλε celin, επιχειρώ να απαντήσω --με τον δικό μου τρόπο-- σε όσα θέτεις ως σκέψεις και όσα εκφράζεις ως αγωνίες στην τελευταία μου ανάρτηση. Σ' ευχαριστώ για την έμπνευση.