Σάββατο, 27 Μαρτίου 2010

Για τον ρόλο των διανοουμένων σήμερα


(Για τον Δημήτρη)

Από τις αρχές του 19ου αιώνα, όταν, στις πιο αναπτυγμένες καπιταλιστικές κοινωνίες, προέκυψαν συνθήκες αποκόλλησης των διανοουμένων από συγκεκριμένα παλαιοκομματικά και στατικώς εννοούμενα ταξικά συμφέροντα, όταν δημιουργήθηκαν δηλαδή οι συνθήκες απογαλακτισμού των διανοουμένων από τις κατά τόπους μορφές ιστορικού συμβιβασμού ανάμεσα στην αριστοκρατία και στην αστική τάξη (εδραιωμένες σε Αγγλία και Πρωσία, ανανήψασες στη Γαλλία), ο κοινωνικός και ιδεολογικός ρόλος των διανοουμένων απέκτησε τον χαρακτήρα καίριου κοινωνικού προβλήματος. Στην πορεία, προέκυψαν μια σειρά τρόπων σύλληψης και ενσάρκωσης αυτού του ρόλου, οι οποίοι θα ήταν καλό να καταγραφούν εν συντομία.

α) Ο ηρωϊκός διανοούμενος. 
Ο ρόλος αυτός προαπαιτεί την εξαιρετική πολιτισμική αίγλη και το πρεστίζ ενός διανοουμένου που στέκεται ουσιαστικά μόνος του, χωρίς να έχει την ανάγκη συναίνεσης από την κοινωνία. Ο ηρωϊκός διανοούμενος, προεξέχον και ευγενικό προϊόν του πολιτικού ρομαντισμού, κατακεραυνώνει τις κοινωνικές πρακτικές από έναν ολύμπιο θώκο, στον οποίο τον τοποθετεί η ίδια η κοινωνία, δεχόμενη το εξαιρετικό στάτους του. Είναι έτσι θεματοφύλακας αξιών και ενσαρκωτής της συνείδησης της κοινωνίας. Η στάση του Βίκτωρος Ουγκό απέναντι στην Παρισινή Κομούνα (της οποίας το μεγαλείο εξήρε, ενώ απελάθηκε από τις Βρυξέλες γιατί έδωσε στέγη σε ηττημένους κομμουνάρους), του Εμίλ Ζολά απέναντι στην υπόθεση Ντρέιφους, ή του Μπέρτραντ Ράσελ απέναντι στον Α' Π.Π, αποτελούν αντιπροσωπευτικά δείγματα του ρόλου αυτού, ο οποίος βέβαια προαπαιτούσε την αντίληψη του διανοούμενου ως ουσιαστικά αυτόνομου από οποιοδήποτε επιμέρους ταξικό συμφέρον.

β) Ο κλασικός διανοούμενος.
Ο ρόλος αυτός προαπαιτεί τον διαχωρισμό διανοητικού έργου και πολιτικής συνείδησης. Ο κλασικός διανοούμενος μπορεί βέβαια να έχει πολιτικές απόψεις ή προτιμήσεις, και η σκέψη του μπορεί να έχει πολιτικές αποχρώσεις, αλλά δεν τις θεωρεί στοιχεία τα οποία αφορούν ζωτικά το αληθινό έργο του. Νιώθει ιδιαίτερα άβολα όταν κάποια άποψη που έχει διατυπώσει γίνεται κτήμα των πολλών και των μη επαϊόντων, μια και για αυτόν η ευρεία πολιτικοποίηση της σκέψης είναι αναπόφευκτα στρέβλωσή της. Φιγούρες όπως του Γκαίτε στην Γερμανία οριοθετούν, θεωρώ, τα πλαίσια μέσα στα οποία κινείται ο κλασικός διανοούμενος. Στα καθ' ημάς, ο Γιώργος Σεφέρης μου φαίνεται αντιπροσωπευτικό δείγμα απόπειρας ενσάρκωσης αυτού του ρόλου.

γ) Ο μικροαστός διανοούμενος.
Ο μικροαστός διανοούμενος προδίδεται από μια σαφώς λιγότερο νηφάλια σχέση με τις κυρίαρχες ιδεολογίες, μια και αυτό που τον καθοδηγεί είναι μια διαρκής ανασφάλεια για την ταξική του θέση και το κοινωνικό του πρεστίζ. Είναι αυτός που έχει διαρκή ανάγκη τον θόρυβο στην δημόσια σφαίρα, μια και με τον τρόπο αυτό μπορεί να δημιουργήσει τις συνθήκες αναρρίχησής του και να ενισχύσει την ορατότητά του. Για αυτό και έχει πρωταγωνιστικό ρόλο σε οτιδήποτε επαρκώς αμφιλεγόμενο--ενίοτε και πολιτικά ριζοσπαστικό--για το οποίο όμως δεν έχει καμμία πραγματική και μακροχρόνια επένδυση, αφού αυτό που κυρίως τον κινητοποιεί είναι η επιμελής καλλιέργεια ενός "cult of personality" γύρω απ' τον εαυτό του. Το είδος αφθονεί σε κοινωνίες όπου το μικροαστικό στοιχείο είναι κοινωνικά ευρύ: Γαλλία, Ιταλία και Ελλάδα παρέχουν άφθονα παραδείγματα μικροαστών διανοουμένων, κυρίως προσκολλημένων στον ημερήσιο τύπο και, πιο πρόσφατα, στα τηλεοπτικά μέσα. 

δ) Ο στρατευμένος διανοούμενος.
Ο πρωταγωνιστικός ρόλος του Καρλ Μαρξ γύρω από την πρώτη, εμβρυακή μορφή του κομμουνιστικού κόμματος (αρχικά της Κομμουνιστικής Λίγκας το 1848 και μετέπειτα, της Διεθνούς Εργατικής Ένωσης το 1864) τον καθιστούν τον πρώτο ευρέως γνωστό στρατευμένο διανοούμενο, ένα διανοούμενο δηλαδή που επιθυμεί άμεση σχέση με την συγκρότηση, τον συντονισμό και την καθοδήγηση ενός κοινωνικού και πολιτικού κινήματος. Θα ήταν όμως μάλλον άδικο να παραγνωριστεί ο στρατευμένος χαρακτήρας της διανοητικής εργασίας προγόνων του Μαρξ όπως ο Όουεν, αλλά και μορφών της στρατευμένης διανόησης πριν τον 19ο αιώνα, όπως ο Γουϊστάνλει ή οι Εξισωτές (Levellers)  της δεκαετίας του 1640, ή ο Σεν Ζυστ και ο Ροβεσπιέρος στη Γαλλική επανάσταση.

ε) Ο κομματικός διανοούμενος.
Με τον Λένιν, ο στρατευμένος διανοούμενος φτάνει σε ένα οριακό σημείο, εφόσον η στράτευσή του οδηγεί στην επιτυχημένη δημιουργία μιας σταθερής κομματικής δομής που εκφράζει μια αναδυόμενη τάξη και κοινωνική ιδεολογία. Ο Λένιν δημιουργεί τις προοπτικές ένταξης διανοουμένων μέσα στον κομματικό μηχανισμό. Η καριέρα των Γκιόργκ Λουκάτς και Αντόνιο Γκράμσι ή, μετά τον Β' παγκόσμιο, του Ερνστ Μπλοχ, ενσαρκώνει τις βασικές διαστάσεις του κομματικού διανοούμενου, που είναι η δέσμευση, η αυτοπειθάρχηση του ατομικού στοιχείου, η ταυτόχρονη προσπάθεια διαμόρφωσης της κομματικής ιδεολογίας και ευθυγραμμισμού με αυτή--μια διαλεκτική που αποδείχθηκε πολλές φορές ευάλωτη και επισφαλής, όπως προδίδει η μοίρα κομματικών διανοουμένων που είτε διαγράφηκαν είτε αποκηρύχθηκαν από το κόμμα, με συχνά μοιραίες συνέπειες για τη ζωή τους. Με τον Γκράμσι, η εμπειρία της κομματικής στράτευσης οδηγεί στην θεωρητικοποίηση ενός διπολικού σχήματος, της γνωστής αντίστιξης ανάμεσα σε "παραδοσιακούς" και "οργανικούς" διανοουμένους, με τους δεύτερους να χαρακτηρίζονται ως αυτοί οι οποίοι δεν ανήκουν σε στενή επαγγελματική κάστα αλλά έχουν ξεκάθαρη συνείδηση των δεσμών που τους δένουν με μια συγκεκριμένη τάξη και με τις προσπάθειές της να κατακτήσει ηγεμονία.

στ) Ο ανένταχτος-ριζοσπάστης διανοούμενος.
Η προβληματική και ταραχώδης σχέση του Σαρτρ με το Κομμουνιστικό Κόμμα Γαλλίας παρέχει τις βάσεις δημιουργίας ενός προτύπου διανοουμένου που μπορεί να θεωρηθεί ως το βασικό αντιπαράδειγμα, μέσα στους κόλπους της αριστεράς, στην λενινιστική μορφή στράτευσης. Στην ουσία, παρά την θυελλώδη κριτική που άσκησαν εναντίον του, τόσο ο Μισέλ Φουκώ όσο και η στρατιά γάλλων αντισαρτρικών που ακολούθησε τον Μάη του 68 παρέμειναν στον σαρτρικό αστερισμό σε ό,τι αφορά την ταυτόχρονη έμφασή τους στην διανοητική στράτευση στο πολιτικό πεδίο και στην ανεξαρτησία από τους κομματικούς μηχανισμούς. Το πρότυπο του ανένταχτου διανοουμένου, απαλλαγμένου από τα βάρη της κομματικής πειθαρχίας, άφοβου απέναντι στην εξουσία, παθιασμένου υπερασπιστή της κοινωνικής δικαιοσύνης, κυριάρχησε στις δυτικές χώρες μέσα στα πλαίσια μιας πολυμορφικής, ετερογενούς, απειθάρχητης αριστεράς, υπήρξε όμως ταυτόχρονα μια στροφή μακριά από το εργατικό κίνημα και σηματοδότησε μια περίοδο αμοιβαίας όσο και μάλλον απαρατήρητης από τους ίδιους τους διανοούμενους αποδυνάμωσης. Οι εμφάσεις του Φουκώ στις τοπικές και όχι στις καθολικές παρεμβάσεις, στους "μικροαγώνες", στις διαρκείς παρεμβατικές μετατοπίσεις του διανοούμενου μέσα στα πολυεπίπεδα πλέγματα μέσα από τα οποία λειτουργεί η εξουσία, θαυμάστηκαν απεριόριστα ως η τελευταία λέξη του ριζοσπαστισμού· σε μαζικό πολιτικό επίπεδο όμως, τα αποτελέσματά τους ήταν τόσο πενιχρά ώστε οι δυτικές κοινωνίες να φτάσουν να παραδοθούν αμαχητί στον νεοφιλελευθερισμό που πρέσβευσαν οι κεντροδεξιές και οι κεντροαριστερές κυβερνήσεις Ευρώπης και Η.Π.Α στην δεκατία του 80. Παρά την τεράστια εκλέπτυνσή του, ο μετά το Μάη του 68 αριστερός-ριζοσπαστικός διανοούμενος, περιορίστηκε είτε στη διακήρυξη του αυτεπαρκούς των επαναστάσεων επί χάρτου (χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Αντι-Οιδίποδας και τα Χίλια Πλατώ των Ντελέζ-Γκαταρί) είτε στην διακήρυξη συμπαράστασης για τις μαζικές επαναστάσεις άλλων (όπως έκανε ο Φουκώ με την ιρανική επανάσταση).

Σήμερα
Η διαφαινόμενη κατάρρευση του πολλές φορές αδιόρατα συναινετικού διανοητικού κλίματος που συνόδευσε τον νεοφιλελεύθερο θρίαμβο της περιόδου 1984-2008 ανέδειξε τα αδιέξοδα στα οποία είχε εδώ και καιρό οδηγηθεί το μοντέλο του "ανένταχτου-ριζοσπάστη" διανοούμενου: την πολιτική του ανεπάρκεια, την εξάρτησή του ουσιαστικά από την αδιαμφισβήτητη πραγματική κυριαρχία μιας τάξης πραγμάτων στην οποία ο ανένταχτος διανοουμένος μπορεί να ασκεί κριτική από απόσταση ασφαλείας, με δεδομένη την άρρητα κυνική γνώση ότι "τίποτε δεν πρόκειται να αλλάξει." Ταυτόχρονα, η μακρά πορεία παρακμής της έννοιας του επαναστατικού κόμματος και των μαζικών πολιτικών κινημάτων στερεί τους σημερινούς διανοουμένους από την πρόσβαση στο λενινιστικό-κομματικοκεντρικό μοντέλο απέναντι στο οποίο ορθώθηκε το σχεδόν αποκλειστικά δυτικό, μεταπολεμικό μοντέλο του "ανένταχτου-ριζοσπάστη" διανοούμενου. Έχουμε λοιπόν να κάνουμε με ένα διπλό αδιέξοδο: ούτε είναι εφικτή πλέον η παρήγορη για καιρό ιδέα ότι μπορεί κανείς να συνδυάσει την ατομική ανεξαρτησία και την ριζοσπαστική πολιτική αποτελεσματικότητα, ούτε μπορεί να αποδεχθεί κανείς στην περίοδο υποχώρησης και κατακερματισμού της εργατικής τάξης την εξίσου ελκυστική εναλλακτική λύση της αποδοχής της πειθαρχίας και της υποταγής στα συλλογικά συμφέροντα και οράματα που ενσαρκώνει το επαναστατικό κόμμα. 

Ταυτόχρονα, παλαιότεροι ρόλοι, όπως αυτός του ηρωϊκού διανοουμένου, έχουν καταστεί ανεπιστρεπτί παρωχημένοι στις δυτικές κοινωνίες, μιας και η ραγδαία ανάπτυξη του διανοητικού επιπέδου και της εξειδικευμένης κατάρτισης στις κοινωνίες αυτές καταργεί τις προϋποθέσεις μοναδικότητας και εξαιρετικότητας στις οποίες βασίστηκε η ιδέα του στοχαστή που ορθώνει ένα γιγαντιαίο συμβολικό ανάστημα απέναντι στην κοινωνική αδικία. Ούτε, εδώ και αρκετά χρόνια, είναι πλέον εφικτός ο ρόλος του κλασικού διανοουμένου, δεδομένου ότι στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες όπου η απόσταση που χωρίζει τον διανοούμενο από τις μηντιακές τριβές με την καθημερινότητα έχει εξαφανιστεί, και η όποια αίγλη της απόστασης και της ζηλόφθονα προστατευμένης αυτονομίας του διανοούμενου από την κοινωνία του έχει εκπέσει σε τεράστιο βαθμό (βλ. την πρόσφατη υπόθεση Άγρα για ένα ενδεικτικό παράδειγμα των ιλαροτραγικών προεκτάσεων της προσπάθειας να ποζάρεις σήμερα ως κλασικός διανοούμενος).

Οι ρόλοι που μένουν όρθιοι αυτή τη στιγμή, κατά την εκτίμηση του γράφοντος, είναι δύο: αυτοί του μικροαστού διανοουμένου, που συνεχίζει να πασχίζει να εξαργυρώσει αναγνώριση, επιδραστικότητα και κύρος στο σύμπαν των επιφυλλίδων και των τηλεοπτικών παρεμβάσεων· και του στρατευμένου διανοούμενου, που βρίσκεται σαφώς κοντύτερα στον Μαρξ από ό,τι στον Λένιν, δηλαδή που απέχει αρκετά από το να μπορεί επαρκώς να συγκροτήσει, στη βάση της σκέψης του, τις δομικές προϋποθέσεις του ανήκειν σε έναν μακροπρόθεσμο κομματικό σχηματισμό. Ο Λένιν έφτιαξε το κόμμα στο οποίο ανήκε ως διανοούμενος· ο Μαρξ το φαντάστηκε, αλλά μη έχοντας ποτέ κατορθώσει να κυριαρχήσει έμπρακτα επί των ανταγωνιστών του για ιδεολογική ηγεμονία στο εργατικό κίνημα. Φυσικά, ο Μαρξ αντιπροσωπεύει επίσης μια γενική παιδεία και ένα επίπεδο διαπειθαρχικής κινητικότητας το οποίο είναι σχεδόν εντελώς ανέφικτο στην δική μας υπερεξειδικευμένη εποχή, και το οποίο του προσδίδει αναδρομικά ένα διανοητικό στάτους που είναι τρομερά δυσκολοκατάκτητο στις μέρες μας.

Τι μέλλει γενέσθαι;
Σε πρώτο στάδιο, αυτό που διαμορφώνεται στο πεδίο της διανόησης είναι οι συνθήκες σύγκρουσης μεταξύ διανοητικής στράτευσης (με τα αδιέξοδα όμως που περιέγραψα πιο πάνω) και μικροαστικού διανοουμενισμού· και μαζί, μια διαδικασία αποσαφήνισης των ορίων μεταξύ τους. Το τι πρόκειται να συμβεί μετά από αυτό το στάδιο είναι εξαιρετικά δύσκολο να προβλεφθεί αυτή τη στιγμή. Αυτό που μοιάζει πιο εφικτό είναι να περιγραφούν ορισμένα βασικά συστατικά της διαφοροποίησης του στρατευμένου διανοουμένου από την προηγούμενη μορφή που πήρε αυτός ο ρόλος ιστορικά--και ίσως να χρειαζόμαστε έναν νέο όρο για να περιγράψουμε την μετάλλαξη που προκύπτει· ο όρος "ενσωματωμένος διανοούμενος" του Δημήτρη ίσως να είναι μια ορολογική αρχή.

α) Ο σημερινός στρατευμένος διανοούμενος δεν μπορεί να λειτουργήσει ως ηγέτης, ούτε να φανταστεί τον εαυτό του ως τέτοιο. Αποτελεί παράγωγο μαζικής παιδείας σε μια κοινωνία μαζικής γνώσης και μαζικών συνηθειών, διαλέγεται καθημερινά με ανθρώπους που έχουν επίσης πολλές και εξιδεικευμένες γνώσεις, και συνεπώς στερείται της αίσθησης μιας ιστορικής αποστολής που τον αφορά στενά, ως ένα από τους λίγους που μπορούν να την εκπληρώσουν. Η διεθνοποίηση της παιδείας (μέσα από την μαζικοποίηση των σπουδών στο εξωτερικό, την επαφή με ξένες γλώσσες και εγγράμματες παραδόσεις, κλπ) υπονομεύει ακόμη περισσότερο την αίσθηση εθνικής μοναδικότητας και συγκριτικού ύψους, ενισχύει όμως αυτό της οριζόντιας διάδρασης με άλλους, πέρα από τα όρια του έθνους.

β) Η από καιρό διαφαινόμενη και ολοένα και πιο εντατικοποιήσιμη διαδικασία προλεταριοποίησης της διάνοιας σημαίνει πρακτικά ότι ο σημερινός στρατευμένος διανοούμενος δεν χρειάζεται να φανταστεί αφηρημένα ή ηθικολογικά τους δεσμούς του με την εργατική τάξη αλλά μπορεί να βιώσει στο πετσί του την σύνδεση της μοίρας του με τη δική της. Η "ενσωμάτωση" συνεπώς δεν έχει να κάνει με την αποδοχή της ηθικής της πειθαρχίας απέναντι στο γενικό καλό όπως είχε να κάνει για ένα Σεν Ζυστ ή ένα Ροβεσπιέρο, αλλά με το μοίρασμα της αίσθησης της πολτοποίησης και της συντριβής. Ο νεαρός μεταφραστής ή διδάκτορας κοινωνικής θεωρίας που ζει με τα ψίχουλα των εκδοτικών οίκων και με δουλειές του ποδαριού δεν χρειάζεται να πείσει τον εαυτό του για την ηθική ανωτερότητα της εργατικής τάξης· βιώνει τον ουσιαστικό εξοβελισμό του στους κόλπους της, κόλπους που έχουν σιγά-σιγά μεταμορφωθεί σε κέντρα συλλογής "περιττών" για την κοινωνική αναπαραγωγή διανοιών και όχι απλώς ανειδίκευτων κορμιών. 

γ) Η εφικτή διανοητική στράτευση σήμερα αφορά συνεπώς πολυσυλλεκτικές συσπειρώσεις οι οποίες θα λειτουργούν ταυτόχρονα στο επίπεδο της διανοητικής συνεργασίας με άλλους (σε διεθνές επίπεδο) και σε αυτό της συμμετοχής στους κοινωνικούς αγώνες που γίνονται εφικτοί μέσα από την συλλογική θέληση όπως αυτή εκφράζεται τοπικά. Και στις δύο περιπτώσεις, αυτό το οποίο συγκροτεί την από κοινού στράτευση είναι μια βιωμένη εμπειρία ισότητας, τόσο ανάμεσα σε μια νέα γενιά διανοουμένων απαλλαγμένη από την φενάκη της ανταγωνιστικής πρόσβασης σε πληθωριστικό πρεστίζ (που δεν διατίθεται πλέον εδώ και καιρό στους διανοουμένους και που μόνο οι πιο ακραιφνώς μικροαστοί διανοούμενοι θεωρούν φρόνιμο να συνεχίζουν να διεκδικούν με ζηλόφθονη λύσσα), όσο και ανάμεσα, για να μιλήσουμε απτά, στον συμβασιούχο και αναλώσιμο διδάκτορα, τον υπο-απασχολούμενο και απλήρωτο μεταπτυχιακό φοιτητή, τον πτυχιούχο ΑΕΙ που δουλεύει σε σουπερμάρκετ ή βιοτεχνίες άσχετες με το αντικείμενο σπουδών του, τον αυτοεκπαιδευόμενο αναρχικό που παράτησε την εκπαίδευση στα 18 αλλά διαβάζει κριτικά και ενημερώνεται τακτικά, τον καλλιτέχνη που δουλεύει χωρίς καμμία πρόσβαση στην αγορά και καμμία κατανόηση των μηχανισμών αποκλεισμού του από τις συμβολικο-οικονομικές αξίες της "τέχνης", τον πεπειραμένο, μεγαλύτερο σε ηλικία ακτιβιστή ή συνδικαλιστή, τον επιζήσαντα παλαιότερων εποχών κομμουνιστικής ή αναρχικής στράτευσης και ακτιβισμού. 

Το τι θα μπορέσει να παράξει αυτός ο ετερογενής σχηματισμός, το πόσες δυνατότητες έχει να καινοτομήσει θεωρητικά αλλά και να ξεπεράσει παγιωμένα αδιέξοδα που αφορούν στη σχέση διανόησης και εργατικού κινήματος στις δυτικές κοινωνίες, είναι ένα από τα βασικά διακυβεύματα της εποχής της δραστικής συρρίκνωσης ευκαιριών για κοινωνική ανέλιξη μέσω της εκπαίδευσης στις κοινωνίες αυτές.

Εικόνα: www.whitworth.edu

14 σχόλια:

ΠΛΑΝΗΤΑΣ είπε...

Γενικά ο θεσμός του διανοούμενου δεν περνάει κρίση;
Προσωπικά νομίζω ότι όλες οι υποκατηγορίες που αναφέρθηκαν εύστοχα, αντιμετωπίζουν θέμα επιβίωσης.
Ο διανοούμενος μπορεί να είναι διακριτός ατομικά, λόγω των ενδιαφερόντων του και του εκπαιδευτικού υποβάθρου, αλλά κοινωνικά είναι άφαντος.
Κι αυτό νομίζω ότι έχει πολλές αιτίες, όπως π.χ. η πρωτοκαθεδρία της τηλεόρασης ως μέσου (ενώ π.χ. παλαιότερα οι εφημερίδες είχαν μία αδιαμφισβήτητη πρωτοκαθεδρία και ο γραπτός λόγος είχε μεγαλύτερη σημασία στον τομέα της ενημέρωσης και της πολιτικής συνειδητοποίησης)
ή ακόμη και την εγκατάλειψη της ηρωϊκής εποχής, όπου κάποιος θα μας πει κάτι σημαντικό που δεν το σκεφτήκαμε εμείς, ή κάποιος θα μας "σώσει".
Τις περισσότερες φορές λοιπόν οδηγείται η κοινωνία στην απαξίωση αυτού του τύπου ανθρώπου, ως αποκομμένου από τα πράγματα, ως "ψώνιου" που έχει μοναδικό σκοπό να εντυπωσιάσει μέσω των γλωσσικών του επιλογών κλπ.

Ίσως μία λύση σε όλο αυτό το θέμα να ήταν η γονιδιακή μετεξέλιξη του διανοούμενου, η εμφάνιση ενός νέου προτύπου. Χωρίς να μπορούμε να το σχεδιάσουμε ή να το προκαθορίσουμε βέβαια.

pasανάκατά είπε...

Εξαιρετικό κείμενο!
Θα περιοριστώ σ αυτό το κομπλιμέντο, αφήνοντας τα σχόλια ίσως για κάποια άλλη φορά... μετά τη χώνεψη...

LEFT LIBERAL SYNTHESIS είπε...

Εξαιρετικό!!!!
Βαδιζει ακουσίως για αναδημοσίευση στο ημετερο ιστολόγιο
Και τώρα η δόλια κακία
"Το τι θα μπορέσει να παράξει αυτός ο ετερογενής σχηματισμός, το πόσες δυνατότητες έχει να καινοτομήσει θεωρητικά αλλά και να ξεπεράσει παγιωμένα αδιέξοδα που αφορούν στη σχέση διανόησης και εργατικού κινήματος στις δυτικές κοινωνίες, είναι ένα από τα βασικά διακυβεύματα της εποχής της δραστικής συρρίκνωσης ευκαιριών για κοινωνική ανέλιξη μέσω της εκπαίδευσης στις κοινωνίες αυτές"
Καλώς ορίσαμε ,από την πίσω πόρτα, στην προβληματική των ad hoc,ρευστών ανομοιογεννών σχηματισμών που στοχεύουν κάπου (λέγε με Multitude,Negri)Τέλος κακίας...
Χαιρετώ

Αντωνης είπε...

Μα δεν είναι δόλια ούτε κακία!! Για αυτόν τον λόγο μας ενδιαφέρει ο Νέγκρι, σε αυτό το σημείο και για αυτούς τους λόγους. Επίσης ως θεωρητικός της potenza του πλήθους. Όχι όμως ως αναλυτής των ιστορικών τάσεων του κεφαλαίου και της κυρίαρχης οργάνωσης της εργασίας στην ύστερη νεωτερική εποχή. Εκεί "μπάζει"--και πολύ.

Ελπίζω τώρα να είναι πιο ξεκάθαρο γιατί ο "εναγκαλισμός" με τη μάζα στον οποίο αναφέρθηκα σε ανάρτηση για την οποία εξέφρασες αντιρρήσεις δεν είναι αντιδιανοουμενισμός ούτε σημείο παραίτησης, αλλά δομική συνέπεια της δραστικής μετάλλαξης του όποιου εναπομείναντος της διανόησης υπό συνθήκες οικονομικής συρρίκνωσης.

Καλό Πάσχα! Δεν ξέρω αν θα τα ξαναπούμε αυτό το διάστημα, αλλά να περάσεις καλά.

Αντωνης είπε...

Παρεμπιπτόντως, για τις πασχαλινές μου γιορτές, πακέταρα το καινούργιο Hardt-Negri Commonwealth προς ανάγνωσιν. Πέρσι ήταν το Insurgencies. Πρόπερσι το Time for Revolution. Θα αναφέρω ευπειθώς πώς βρήκα το βιβλίο.

Δημήτρης είπε...

Θαυμάσια ανάλυση. Περιεκτική ιστορική αναδρομή και σοβαρές προτάσεις. Δυστυχώς δεν μπορώ να τοποθετηθώ όπως θα ήθελα αυτή τη στιγμή γι αυτό καταθέτω μόνο κάποιες σκόρπιες σκέψεις.

Ο Μαρξ ενσαρκώνει πράγματι το πρότυπο του στρατευμένου διανοούμενου. Ωστόσο αποτελούσε την άκρα αριστερά ένος ευρύτερου χώρου διανοουμένων που διεκδικούσαν με όρους την καθοδήγηση ενός μαζικού αστικού - δημοκρατικού κινήματος και ενός μειοψηφικού άλλα ιδιαίτερα δυναμικού εργατικού κινήματος. Ήταν η περίοδος όπου η αστική τάξη διεκδίκησε και κέρδισε την μάχη της ιδεολογικής ηγεμονίας στους ιδεολογικούς μηχανισμούς του κράτους, κυρίως στα πανεπιστήμια, ενώ εξαπέλυσε μία μακρά επίθεση για την κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας (επαναστάσεις του 1848 πχ). Υπήρχαν δηλαδή οι κοινωνικές και πολιτικές προϋποθέσεις διαμόρφωσης αυτού του τύπου διανοούμενου. Με οργανική σχέση με το κίνημα, αφού αν και δεν ήταν πάντοτε οι φυσικοί του ηγέτες ήταν ωστόσο η ιδεολογική του καθοδήγηση και αυτό τους τροφοδοτούσε με ένα υψηλό αίσθημα ιστορικής ευθύνης, ενώ η δραστηριότητά του απολάμβανε μεγάλου κύρους.

Σήμερα δυστυχώς αυτές οι συνθήκες εκλίππουν. Οι στοιχειώδεις όροι διαμόρφωσης και λειτουργίας διανοουμένων (με τα σημερινά κριτήρια: επαγγελματισμός, πειθαρχία, πρόσβαση σε πληροφορία και γνώση, συστηματοποίηση και καθοδήγηση, περιβάλλον αναγνώρισης και υποστήριξης) υπάρχουν μόνο στον ευρύτερο χώρο της εκπαίδευσης και της αγοράς πολιτισμού. Ο χώρος αυτός ό οποίος διευρύνθηκε και μαζικοποιήθηκε μετά το β παγκόσμιο πόλεμο, με τη διεύρυνση αυτών που αποκαλούνται μεσαία στρώματα, της σχετικής οικονομικής ευμάρειας, είναι σχεδόν αποκομμένος από τον ευρύτερο κόσμο της εργασίας και τα πλατειά λαϊκά στρώματα. Ανέδειξε στο παρελθόν το πρότυπο του ανένταχτου - ριζοσπάστη διανοούμενου, με τα όρια και τις αδυναμίες τις οποίες εύστοχα περιγράφεις. Ήταν όμως όρια που προδιαγράφονταν όχι τόσο από τις προσωπικές επιλογές ή χαρακτηριστικά των μεμονομένων διανοούμενων (πχ Φουκό), αλλά από τους κοινωνικούς όρους ανάδειξης αυτού του τύπου. Η προσπάθεια ουκ ολίγων φοιτητικών ομάδων να ξεπεράσουν έμπρακτα αυτά τα όρια στην προσπάθειά τους να συνδεθούν με το εργατικό κίνημα κατέληξε σε αποτυχία για διάφορους λόγους. Ένας από αυτούς ήταν η αποτελεσματική περιφρούρηση αυτού του κινήματος από τα ΚΚ και ΣΚ και τις συνδυκαλιστικές παραφυάδες. Ένας άλλος ήταν οι όροι συγκρότησης αυτών των ομάδων που μικρή σχέση είχαν με την πραγματικότητα της των εργατών.

συνέχεια

Δημήτρης είπε...

Σήμερα το κίνημα και η αριστερά, η αναρχία δεν μπορεί να προσφέρει εσωτερικά τους όρους μίας εσωτερικής παραγωγής και ανάπτυξης διανοουμένων. όσοι επιλέγουν την αυτή πολιτική τοποθέτηση υφίστανται έναν δυισμό. Από τη μία η επαγγελματική τους ενασχόληση, με του δικούς της ρυθμούς και αναγκαιότητεςς. Από την άλλη η πολιτική τους δραστηριοποίηση. Τι συνέπειες έχει το πρώτο πάνω στο δεύτερο; Πόσο μπορούν αυτοί οι διανοόυμενοι να έχουν μία οργανική σχέση με το κίνημα και να παραμένουν διανοούμενοι; Τη στιγμή μάλιστα που το κίνημα σήμερα δεν πάσχει από "λανθασμενη" ηγεσία όπως εθεωρείτο για το 60 και το 70, όταν υπήρχε ένα ισχυρό και πολύ οργανωνμένο εργατικό (και άλλα κινήματα) τα οποία όμως καθοδηγούνταν από τα ΚΚ και τα ΣΚ. Σήμερα αντίθετα χρειάζεται να γίνει δουλεία πρωταρχικής οικοδόμησης και συσσώρευσης. Η συνεισφορά των διανοούμενων λοιπόν πρέπει να υποστηρίξει και να διευκολύνει αυτού του τύπου την παρέμβαση.

Τέλος η λογική του μικροαστικού διανοουμενισμόυ που αναλύεις έχει δυστυχώς εισχωρήσει σε πολύ μεγάλο βαθμό και στην αριστερά και στα όποια κινήματα. Η μεταροπή της πολιτικής στον νεοφιλελευθερισμό, σε ένα ακόμη πεδίο ατομικής επιβεβαίωσης και ηδονισμού, σε ένα ακόμη χώρο ανάδειξης ταυτοτικών διαφορών με στόχο την προσωπική προβολή, έχει οδηγήσει σε γενικευμένα φαινόμενα πολλαπλασιασμού μικροηγεσιών, ελιτισμού, αναπαραγωγής στο μέγιστο βαθμό του διαχωρισμού διανοητικής και χειρωνακτικής εργασίας με σαφή υποβάθμιση της δεύτερης (λειτουργία με έντονα έμφυλα χαρακτηριστικά αλλά αυτό είναι άλλη συζήτηση). Η συνέπεια όλων αυτών είναι να αναπράγεται μεν ένας σχετικά μεγάλος χώρος της αριστεράς και της αναρχίας (Εξάρχεια πχ), αλλά περίκλειστος, αυτοαναφορικός, με τίμημα το σεχταρισμό και τον ελιτισμό. Θυμίζει λίγο μία ακόμη αγορά (πιάτσα με λαϊκούς όρους), στα πλαίσια των πολλών που υπάρχουν στον καπιταλισμό για να έχουν οι καταναλωτές δυνατότητες επιλογών. Απέχει πολύ όμως από την αναμέτρηση με την τεράστια ανγκαιότητα της διαμόρφωσης ένος ανταγωνιστικού στον καπιταλιστικό οδοστρωτήρα, κινήματος.

Αυτά και συγνώμη για την έλλειψη συνοχής. Καλές γιορτές.

Ανώνυμος είπε...

demos
@LLS/αντώνης
Λίγο εκτός θέματος, αλλά σχετίζεται κάπως με τη θεματική τού «λαϊκού»:

re:potenza, διόρθωσε με αν σφάλλω (το Νέγκρι τον παράτησα μετά το Empire), αλλά (αν θυμάμαι καλά) ο Νέγκρι μεταφράσει τη σπινοζική έννοια (potentia) λίγο πολύ σε «συντακτική» συγκροτημένη (επαναστατική) εξουσία [carrying μεταπολιτευτικό coal to Newcastle, με άλλα λόγια]. [Δες την κριτική του Σπινοζισμού από Μπαντιού στο Είναι και Συμβάν και Ντελέζ]. Οι καστοριαδικές ανοησίες περί αυτο-νομίας δε νομίζω ότι μπορούν να πιάσουν πλέον τόπο. - Επιπλέον, υπάρχει και ο κίνδυνος να μεταφράσεις τα πλήθη του σε ANT δίκτυα. Δεν υπάρχει πιο (κρυπτο)αντιδραστικό, inmho, θεωρητικό ρεύμα από τις μαλθουσιανές ανοησίες του Λατούρ [πρέπει να δεις τι έγραψε το 2007, νομίζω, για τα «εγκλήματα» που θα κληθούμε να πράξουμε για την επιβίωση των res-publica (και κάτι πυραμίδες διανοητών, με Σμιτ στην κορφή) κτλ.]

LEFT LIBERAL SYNTHESIS είπε...

Αντώνη
Χρόνια Πολλά!!
Με αναγνωστικές και παντός είδους απολαύσεις...
Θα δεις ίσως ένα ακόμη πιο ποιητικό Negri.

LEFT LIBERAL SYNTHESIS είπε...

Demos
Προφανως οχι σαν αρμόδιος αλλα ως αναγνωστης του Negri,θα τον αδικούσαμε κατάφωρα αν μιλάγαμε για μεταφράσεις του.Στην πραγματικότητα δομεί ένα νέο σχηματισμό εννοιών με βάση τον Σπινόζα.Ετσι διακρίνει την "συνταγματική" από την "συνταγματοποιούσα" δύναμη.Λυπάμαι δεν μπορω να επεκταθω τώρα.Ακόμη δηλώνω σχετικά ανήμπορος να σχολιάσω τα περι Latour

Ανώνυμος είπε...

demos
@LSL

Συγγνώμη στον αντώνη για την μάλλον ανάρμοστη παρέκβαση που ακολουθεί, αλλά πιστεύω ότι ίσως βοηθήσει να διευκρινισθούν ορισμένα σημεία:

Παραπέμπω στη βιβλιοκριτική τού Αντώνη:
http://radicaldesire.blogspot.com/2010/03/antonio-negri.html

«Αυτό που γεννιέται στο κείμενο αυτό είναι μια νέα ύπαρξη η οποία αέναα επαυξάνει το αιώνιο: «This eternal is prior to us, because it is at its edge that we create and that we augment being, that is to say, eternity-And so we are at once responsible for eternity and for producing it»[33].
Με τον τρόπο αυτό η προσπάθεια του κεφαλαίου να αντιδράσει απέναντι σε μη αντιστρέψιμες υλικές διαδικασίες, μειώνοντάς τες στο μηδέν (νεκρή εργασία) διασπάται από το κοινό, το συλλογικό. Η κοινότητα, η συλλογικότητα η οποία αρθρώνεται ως «γλωσσική ύπαρξη», «ύπαρξη η οποία παράγει μια υποκειμενικότητα» και ως «βιοπολιτική ύπαρξη», δημιουργεί τόσο το οντολογικό φάσμα όσο και την πρακτική του πλήθους: «Everything flows and everything hybridizes on the edge of time. On all sides, in the face of the void, the singularities mount assaults on the limit so as to construct in common another plenitude for life. That is what the biopolitical production of the multitude consists in: stretching itself out from fullness to emptiness so as to fill the void.[34]» »

Πρώτον, δεν αναφερόμουν σε μεταφράσεις τού Νέγκρι στα ελληνικά, δεν τον έχω διαβάσει στα ελληνικά – αναφερόμουν στο βιβλίο τής φυλακής για τον Σπινόζα. Ό,τι έχω υπογραμμίσει με bold ανωτέρω υποθέτω ότι ανταποκρίνονται σε ό,τι αναφέρεις ως «συνταγματοποιούσα» δύναμη. Είναι καθαρός ντελεζιανισμός, οπότε η κριτική τού Μπαντιού είναι εξίσου εφαρμόσιμη στην περίπτωσή του. Για τον Ντελέζ, από εργασία μου, πολύ απλά:

«However, this move [αναφέρομαι στη επεξεργασία ορισμένων εννοιών τού Ντελέζ από τους Bonta & Protevi] opens a veritable can of worms in relation to Deleuze’s doctrine concerning the ‘reality’/‘materiality’ of the entities and ‘concepts’ populating his (virtual) world. To cut a very long story short, while ‘the virtual is fully real’ and ‘inseparable from the process of [its] actualization’, Deleuze also affirms that each ‘real’ entity (image-being) ought to be seen as split into two distinct parts (virtual/actual) ‘without our being able to discern which is one and which is the other’. Thus, should we accept Badiou’s assessment, it would appear that the more Deleuze attempts to impart reality to the virtual plane, the more phantasmatic, in-consistent and irreal the ‘actual’ (the ‘world’) becomes. Further, the world of eternal becomings, of pure, incessantly imminent events to which we are beckoned by Deleuze,is one where ‘nothing ever takes place’, since everything has always already happened ‘behind our backs’, and everything is always ‘yet-to-come’ (“It’s-always-six-o’clock-now’, says the Hatter’ […]
[…]

Οι σημαντικότερες παραπομπές (τις οποίες παρέλειψα από το ανωτέρω) είναι από Badiou, Clamour 40,53,65

Με λίγα λόγια, δεν υπάρχει «μελλοντική» χρονικότητα στον Ντελέζ (οπως και στον Μπερκσόν)

Ανώνυμος είπε...

Χίλια συγγνώμη για την τετραπλή (!) ανάρτηση. Γράφω από το πρωί και κρατιέμαι ξύπνιος με γκουράνα και καφέδες (α λα Μπάρτλεμπυ :-))

the Idiot Mouflon είπε...

Ο Benjamin στη φάρμα σου λέει κάτι;

Αντωνης είπε...

Σας ευχαριστώ για τα σχόλια. Επειδή είναι ιδιαίτερα απαιτητικά και επειδή βρίσκομαι εκτός βάσης για τις επόμενες δυο βδομάδες περίπου, ίσως να χρειαστώ αρκετό χρόνο για να απαντήσω. Θα προσπαθήσω όμως.