Σάββατο, 6 Μαρτίου 2010

Alain Badiou, "Η (επι)στροφή της φιλοσοφίας αυτής καθαυτής" (δεύτερο μέρος)

Θέση 3. Υπάρχει ένας ορισμός της φιλοσοφίας

Θα πρέπει να προσθέσω ότι κατά την άποψή μου αυτός ο ορισμός είναι ιστορική αμετάβλητη. Δεν είναι ορισμός με την έννοια ότι είναι αποτέλεσμα ή παράγωγο μιας απώλειας νοήματος [sens]· Ο ορισμός αυτός είναι εμμενής και μας επιτρέπει να διαχωρίσουμε την φιλοσοφία από αυτό που δεν είναι φιλοσοφία, αλλά που της μοιάζει, της μοιάζει πολύ, και το οποίο από τον καιρό του Πλάτωνα ονομάζουμε σοφιστεία.

Το ζήτημα της σοφιστείας είναι πολύ σημαντικό. Εξ αρχής, ο σοφιστής υπήρξε ο αδερφο-εχθρός της φιλοσοφίας, ο αδίρητός της δίδυμος. Βαθιά μέσα στην ιστορική της δυσανεξία, η φιλοσοφία σήμερα είναι πολύ αδύναμη απέναντι στους σύγχρονους σοφιστές. Μάλιστα είναι πολύ συχνό οι μεγάλοι μας σοφιστές --γιατί υπάρχουν μεγάλοι σοφιστές-- να θεωρούνται μεγάλοι φιλόσοφοι. Είναι ακριβώς σαν να θεωρούσαμε ότι οι μεγάλοι φιλόσοφοι της αρχαιότητας δεν ήταν ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης αλλά ο Γοργίας και ο Πρωταγόρας. Και αυτή είναι πράγματι η θέση που οι σύγχρονοι ιστοριογράφοι της αρχαιότητας υπερασπίζονται όλο και περισσσότερο, και συχνά με λαμπρή ευφυία.

Ποιοι είναι οι σύγχρονοι σοφιστές; Οι σύγχρονοι σοφιστές είναι αυτοί που ισχυρίζονται, κατά το πρότυπο του μεγάλου Βίτγκενσταϊν, ότι η σκέψη είναι παγιδευμένη στο ακόλουθο δίλημμα: είτε αποτελείται από συνέπειες του λόγου, γλωσσικά παίγνια, είτε συνίσταται στην σιωπηλή ένδειξη, στο καθαρό "δείχνειν" αυτού που αφαιρείται από το άγγιγμα της γλώσσας. Οι σοφιστές είναι για τους οποίους η βασική αντίφαση δεν είναι μεταξύ αλήθειας και σφάλματος, ή πλάνης, αλλά μεταξύ ομιλίας και σιωπής, δηλαδή μεταξύ σε αυτό το οποίο μπορεί να ειπωθεί και σε αυτό το οποίο είναι αδύνατο να πούμε. Ή πάλι: ανάμεσα σε προτάσεις με νόημα και προτάσεις δίχως νόημα. 

Από πολλές απόψεις, αυτό το οποίο παρουσιάζεται ως πιο σύγχρονο στη φιλοσοφία είναι μια ισχυρή σοφιστεία. Η σοφιστεία επικυρώνει την τελική πρόταση του Tractatus--"Για αυτό που κάποιος δεν μπορεί να μιλήσει, για αυτό πρέπει να παραμένει σιωπηλός"· η φιλοσοφία όμως υπάρχει μόνο εφόσον επιμένει ακριβώς ότι προσπαθεί να πει αυτό που δεν μπορεί να ειπωθεί.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι θα τεθεί η αντίρρηση πως, σε ό,τι αφορά τη βασική του κίνηση, ο σύγχρονος λόγος ισχυρίζεται επίσης ότι έρχεται σε ρήξη με τον ιστορικισμό, τουλάχιστον στις ουμανιστικές και μαρξιστικές του εκφάνσεις· ότι αντιπαρέρχεται τις ιδέες της προόδου και της πρωτοπορίας· και ότι, με τον Λυοτάρ, ανακηρύττει το τέλος της εποχής των μεγάλων αφηγημάτων. Βεβαίως. Παρ' όλα αυτά, το μόνο αποτέλεσμα της "μεταμοντέρνας" πρόκλησης αυτού του λόγου είναι ένα είδος γενικής ισομέρειας λόγων, ένας κανόνας δεξιοτεχνείας και χρήσης της πλαγίας οδού. Προσπαθεί να εκθέσει την ιδέα της αλήθειας δια της παρακμής των ιστορικών αφηγημάτων. Η κριτική της στον Χέγκελ ουσιαστικά συνιστά κριτική της ίδιας της φιλοσοφίας, κριτικής που διεξάγεται στο όνομα της τέχνης, ή του Δίκαιου, ή ενός αρχέγονου και άρρητου Νόμου. Πρέπει συνεπώς να πούμε ότι αυτός ο λόγος, στο βαθμό που δεν κάνει άλλο από το ρυθμίζει απλώς την πολλαπλότητα επιπέδων νοήματος σε συνάφεια με κάποιο σιωπηλό σχετιζόμενο μέγεθος, δεν είναι ουσιαστικά παρά σύγχρονη σοφιστεία. Το ότι ένας λόγος κατά τα άλλα ενάρετος και παραγωγικός συγχέεται με τη φιλοσοφία αναδεικνύει την ανικανότητα του φιλοσόφου να επιβάλλει μια αυστηρή, θεμελιακή διάκριση ανάμεσα στονε αυτό του και τον σοφιστή.

Ο σύγχρονος σοφιστής προσπαθεί να αντικαταστήσει την ιδέα της αλήθειας με αυτή του κανόνα. Αυτό είναι το βαθύτερο νόημα του κατά τα άλλα ευφυούς εγχειρήματος του Βίτγκενσταϊν. Ο Βίτγκενσταϊν είναι ο Γοργίας μας, και τον σεβόμαστε ως τέτοιο. Ο αρχαίος σοφιστής ήδη αντικατέστησε την αλήθεια με ένα μείγμα ισχύος και συμβάσεων. Ο σύγχρονος σοφιστής προσπαθεί να αντιπαραβάλλει την ισχύ του κανόνα, και γενικότερα, τις τροπικότητες της αυθεντίας της γλώσσας του Νόμου, με την αποκάλυψη ή την παραγωγή του αληθούς. 

Μια σύγχρονη ενσάρκωση αυτής της επιθυμίας είναι το αίτημα για την επιστροφή στα πάτρια του εβραϊκού έπους. Κατά την διάρκεια των τελευταίων ετών, το έπος αυτό έχει εξελιχθεί σε παραδειγματικό, και οι συνέπειές του εκτείντονται πολύ πέρα από την πολιτική σφαίρα, ώστε σήμερα να πρέπει να το αναλογιστούμε ως γνήσιο φιλοσόφημα.

Δεν είναι ξεκάθαρο το γιατί το μεγαλείο και η τραγωδία αυτού του έπους το καθιστούν κατάλληλο για τους στόχους του λόγου που επιδιώκει η σύγχρονη σοφιστεία. Αλλά αυτό που κάνουν "οι Εβραίοι", θέλοντας και μη [nolens volens]  είναι να δανείσουν στον σύγχρονο λόγο κάτι που θα του έλειπε χωρίς αυτούς, κάτι που λείπει από κάθε αποσπασματική σοφιστεία: ιστορικό βάθος. Έχοντας εγκαταλείψει την έπαρση του λόγου περί προόδου, τον οποίο έλλογα βλέπει ως συνένοχο της θεματικής της λύτρωσης, η μετανεωτερικότητα έχει την τάση να αντιπαραθέτει μια εβραϊκή περιπλάνηση ως προς την πρωταρχική αυθεντία του νόμου και ένα χριστιανισμό για τον οποίο η αλήθεια έχει στην πραγματικότητα ήδη έλθει. Ο εβραϊκός νοηματικός μηχανισμός, υποτίθεται --με τρόπο που λαμβάνει ως δεδομένη μάλλον επικίνδυνα την παραδοσιακά ειλημμένη του μορφή-- ότι συνδυάζει τον νόμο με την ερμηνεία, και άρα ότι βρίσκεται σε αντίθεση με το χριστιανικό πλαίσιο στο οποίο συνευρίσκονται η πίστη και η αποκάλυψη.

Δεν νομίζω πως αυτού του είδους ο στοχασμός για το χάσμα ανάμεσα στον ιουδαϊσμό και τον χριστιανισμό έχει γερές βάσεις. Πρώτον, επειδή η οικουμενική σηματοδότηση του σημαίνοντος "Εβραίος" δεν προσφέρεται για αναπαράσταση σε θρησκευτικά αφηγήματα, ακόμα και όταν περνά στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο αφαίρεσης. Δεύτερον, επειδή η σκέψη του Εβραίου Παύλου βρίσκεται στο ακριβές σημείο όπου πρέπει να καθοριστεί και να πολυπλοκοποιηθεί η συναρμογή  μεταξύ πίστης και νόμου. Μάλλον, αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο στο παράδειγμα αυτό είναι η στρατηγική την οποία ακολουθεί η σύγχρονη σοφιστεία: κολλάει στην ανάλυση της γλώσσας ένα ιστορικό και κατά προτίμηση παράδοξο Υποκείμενο, το οποίο παρ' όλα αυτά καθιστά εφικτό για τούτη τη σοφιστική άρνηση της φιλοσοφίας να δρέψει κάτι από το σύγχρονο πρεστίζ του ιστορικισμού. Αυτή η λειτουργία, πρέπει να δεχθούμε, αποδίδει στον σύγχρονο λόγο τις συσσωρευμένες δυνάμεις μιας υπερ-κριτικής μορφών και ενός μεγαλείου πεπρωμένου.

Η μεταμοντέρνα προσαρμοστικότητα της σοφιστείας υπαγορεύει μια υποχρέωση στη φιλοσοφία. Και αυτό γιατί η αποκατάσταση της φιλοσοφίας στον εαυτό της μέσω της λήθης της ιστορίας της συνεπάγεται απαραίτητα ότι προσφέρουμε στον εαυτό μας τη δυνατότητα να διακρίνουμε ξεκάθαρα ανάμεσα στον φιλόσοφο και τον σοφιστή. Αυτό θα το εκφράσω με τη μορφή μιας τέταρτης θέσης.

Εικόνα:  Πίνακας του Mark Rothko
unkategorized.wordpress.com


7 σχόλια:

Γκιωνης είπε...

Καλησπέρα !
. Το θέμα δεν είναι για πολλά λόγιαΜού δίνεις σε παρακαλώ την άδεια να το δημοσιεύσω αυτούσιο ; Και ποιός να γράψω οτι είναι ο ποιητής ;

Αντωνης είπε...

Ποιος ποιητής; Μήπως το σχόλιο ήταν για άλλη ανάρτηση;

Γκιωνης είπε...

συγνώμην γα την βιασύνη μου ! αναφερόμουν στο Multitudo !

Αντωνης είπε...

Ναι, φυσικά. Συγγραφέας: Radical Desire.

arai είπε...

Ο Levinas δεν είχε γράψει οτι η φιλοσοφία στη διαχρονικότητά της αποτελεί τη διάλυση της συνείδησης? (μπορούμε να αντιστρέψουμε άραγε το ερώτημα λέγοντας οτι από ένα ιστορικό σημείο και μετά η συνείδηση αποτελεί τη διάλυση της φιλοσοφίας? ίσως, αν και φαίνεται παιγνιώδες)

κάτι που μου ήρθε στο μυαλό σχετικό με wittge
http://www.bopsecrets.org/SI/debord.films/separation.htm

btw περίεργο που δεν είδα debord στα tags δεξιά και λείπει και το Ubuweb .. εξαιρετικά ενδιαφέρουσα βιβλιοθήκη. θα έδινα το link αλλά το site είναι πεσμένο προσωρινά. Στα προσεχώς!

RDAntonis είπε...

Ναι, δεν έχει τύχει να γράψουμε κάτι για τον Ντεμπόρ ως τώρα, αν και σκεφτόμουν κάτι για το derivé ίσως στο μέλλον.

arai είπε...

πολύ εύστοχη η σκέψη για το derive