Πέμπτη, 4 Μαρτίου 2010

Alain Badiou, "Η (επι)στροφή της φιλοσοφίας αυτής καθαυτής" (πρώτο μέρος)

Alain Badiou
Η (επι)στροφή της φιλοσοφίας αυτής καθαυτής
Μτφρ.: Radical Desire


Θα αποκαλέσω την αρχική μου πρόταση "θέση 1", προς τιμή του καταφατικού ύφους των δασκάλων μου, και κυρίως του Λουί Αλτουσέρ. Η μορφή που παίρνει, παρ' όλα αυτά, σε ό,τι αφορά την αξιολόγησή της, είναι αρνητική.

Θέση 1. Η φιλοσοφία σήμερα έχει παραλύσει εξαιτίας της σχέσης της με την δική της ιστορία

Η παράλυση αυτή είναι αποτέλεσμα του γεγονότος ότι, αφού υπέβαλλαν την ιστορία της φιλοσοφίας σε φιλοσοφική εξέταση, σχεδόν όλοι οι σύγχρονοί μας συμφωνούν ότι η ιστορία αυτή έχει εισέλθει στην --ίσως ατελείωτη-- εποχή του τέλους της. Η φιλοσοφία λοιπόν υποφέρει από δυσανεξία και από αυτό που θα ονομάσω εκτοπισμό [délocalisation]: δεν γνωρίζει πλέον αν έχει ένα σωστό τόπο. Κατά συνέπεια, είτε προσπαθεί να συγκολληθεί επάνω σε ήδη εδραιωμένες δραστηριότητες --τέχνη, ποίηση, επιστήμη, πολιτική δράση, ψυχανάλυση, και ούτω κάθε εξής-- είτε απλώς περνά στην ίδια της την ιστορία, εφόσον καθίσταται ένα μουσείο του εαυτού της. Αυτό που εννοώ με την "παράλυση" της φιλοσοφίας είναι τούτο το μπρος-πίσω ανάμεσα στην ιστοριογραφία και τον εκτοπισμό. Η παράλυση αυτή, βέβαια, συνδέεται στενά με την διαρκή και πεσιμιστική σχέση της φιλοσοφίας με το ένδοξο μεταφυσικό παρελθόν της. Η κυρίαρχη ιδέα είναι ότι η μεταφυσική έχει ιστορικά εξαντληθεί, αλλά ότι αυτό που βρίσκεται πέρα από αυτή την εξάντληση δεν είναι προσβάσιμο σε μας. Έτσι καταλαβαίνω την δήλωση του Χάϊντεγκερ, στην συνέντευξη-διαθήκη του, ότι "Μόνο ένας Θεός μπορεί να μας σώσει." Ο Χάϊντεγκερ βέβαια δεν περίμενε μια νέα θρησκεία. Εννοούσε ότι η σωτηρία της σκέψης δεν θα έρθει με το να συνεχίζουμε προηγούμενες φιλοσοφικές προσπάθειες. Κάτι πρέπει απαραίτητα να γίνει, και η λέξη "Θεός" σηματοδοτεί αυτό το ανήκουστο, απροσμέτρητο συμβάν, ένα συμβάν το οποίο θα είναι εφεξής το μόνο που μπορεί να δώσει στη σκέψη τον αρχικό της προορισμό. Έτσι, η φιλοσοφία εγκλωβίζεται ανάμεσα στην εξάντληση της ιστορικής της δυνατότητας και τον δίχως εννοιακό περιεχόμενο ερχομό μιας σωτηριακής στροφής [retournement salvateur].  Η σύγχρονη φιλοσοφία συνδυάζει της αποδόμηση του παρελθόντος της με την κενή αναμονή του μέλλοντός της. 

Η βασική μου πρόθεση είναι να έλθω σε ρήξη μ' αυτή την διάγνωση. Η δυσκολία αυτού του εγχειρήματος συνίσταται στο ότι πρέπει να αποφύγει το νεοκλασικό ύφος, το συμβατικό ύφος αυτών που ελπίζουν να γεμίσουν το χάσμα με ισχνούς στοχασμούς πάνω στην ηθική.

Θα πρέπει να αδράξουμε τα πράγματα από τη ρίζα, και η ρίζα τούτη είναι ο ανακλαστικός --σχεδόν παρασιτικός-- κόμβος ανάμεσα στη φιλοσοφία και την ιστοριογραφία. Η θέση μου συνεπώς παίρνει μια δεύτερη μορφή, την μορφή μιας ρήξης, την οποία θα ονομάσω θέση 2.

Θέση 2. Η φιλοσοφία πρέπει να έρθει σε ρήξη, μέσα στον ίδιο της τον εαυτό, με τον ιστορικισμό.

Ρήξη με τον ιστορικισμό --ποιο είναι το νόημα αυτού του προτάγματος; Σημαίνει ότι η φιλοσοφική παρουσίαση πρέπει αρχικά να καθορίσει τον εαυτό της εν τη απουσία οποιασδήποτε αναφοράς στην ιστορία της. Η φιλοσοφία πρέπει να έχει το θάρρος να παρουσιάζει τις έννοιές της χωρίς πρώτα να τις στήνει μπροστά από το ένορκο δικαστήριο της ιστορικής τους στιγμής. 

Στην ουσία, η διατύπωση του Χέγκελ βαραίνει ακόμα επάνω μας: "Η παγκόσμια ιστορία είναι ένα δικαστήριο που κρίνει." Η ιστορία της φιλοσοφίας σήμερα είναι περισσότερο παρά ποτέ το δικαστήριο του εαυτού της, και η ετυμηγορία που εκδίδεται από το δικαστήριο αυτό είναι σχεδόν πάντα η θανατική καταδίκη: μια ετυμηγορία για το τέλος ή για την απαραίτητη αποδόμηση του μεταφυσικού παρελθόντος και παρόντος.  Σ' αυτό το σημείο μπορούμε να πούμε ότι η γενεαλογική μέθοδος του Νίτσε, όπως και η ερμηνευτική μέθοδος του Χάϊντεγκερ, δεν ήταν παρά παραλλαγές του εγελιανού μηχανισμού. Για τον Νίτσε, όπως και για τον Χάϊντεγκερ, κάθε σκέψη που ισχυρίζεται πως είναι φιλοσοφική θα πρέπει πρώτα από όλα να αξιολογείται σε μια ιστορική σύνθεση [montage]· η βασική πηγή αυτής της σύνθεσης βρίσκεται στους Έλληνες· και το παιχνίδι παίζεται --η παραλαβή αποστέλλεται-- σε ό,τι  συμβαίνει ανάμεσα στους προσωκρατικούς και τον Πλάτωνα. Με αυτό το περιστατικό χάνεται και εγκαταλείπεται ο αρχικός προορισμός της σκέψης, και αυτή η απώλεια έχει κυριαρχήσει στο πεπρωμένο μας. 

Η πρόθεσή μου είναι να απεγκλωβίσω τη φιλοσοφία από αυτό το γενεαλογικό πρόταγμα. Ο Χάϊντεγκερ θεωρούσε ότι κυριαρχεί επάνω μας ιστορικά η λήθη του είναι, και ακόμη και η λήθη αυτής της λήθης. Σε ό,τι με αφορά, θα προτείνω μια βίαια λήθη της ιστορίας της φιλοσοφίας, δηλαδή μια βίαια λήθη κάθε ιστορικής σύνθεσης που αφορά την λήθη του είναι. Ένα "ξέχνα την λήθη της λήθης." Το πρόταγμα του να ξεχάσουμε είναι ζήτημα μεθόδου και βέβαια καθόλου ζήτημα άγνοιας αυτής της ιστορίας. Ξέχνα την ιστορία: αυτό πάνω απ' όλα σημαίνει το να παίρνεις αποφάσεις σκέψης χωρίς να επιστρέφεις προς ένα προειλημμένο ιστορικό νόημα το οποίο ορίστηκε για αυτές τις αποφάσεις. Είναι ζήτημα ρήξης με τον ιστορικισμό έτσι ώστε να προσπαθήσουμε, όπως ο Καρτέσιος ή ο Σπινόζα, να παράξουμε μια αυτόνομη νομιμοποίηση του λόγου. Η φιλοσοφία πρέπει να αποφασίζει για τα αξιώματα της σκέψης και να εξάγει τις συνέπειες. Μόνο αφού το έχει κάνει αυτό, και μόνο στη βάση εμμενούς καθορισμού, μπορεί η φιλοσοφία να καλέσει την ιστορία της.

Είναι σημαντικό η φιλοσοφία να καθορίσει τον εαυτό της με τέτοιο τρόπο ώστε να είναι η φιλοσοφία η ίδια που κρίνει την ιστορία της, και όχι η ιστορία της που κρίνει τη φιλοσοφία.

Μια διαδικασία λήθης της ιστορίας και αξιωματικής επινόησης προϋποθέτει το ότι είμαστε πρόθυμοι να ορίσουμε τη φιλοσοφία σήμερα. Δηλαδή, ότι είμαστε πρόθυμοι να την ορίσουμε με άλλο τρόπο απ' ότι μέσω της ιστορίας της, με άλλο τρόπο απ' ότι μέσω του πεπρωμένου και της παρακμής της δυτικής μεταφυσικής. Έτσι θα δώσω στη θέση μου μια τρίτη --αυτή τη φορά αποφασιστικά καταφατική-- μορφή.

Εικόνα: Francis Bacon, "Oedipus and the Sphinx".
www.marloboroughgallery.com

5 σχόλια:

Disdaimona είπε...

Με κίνδυνο να γίνω η πιο ενοχλητική
αναγνώστρια του μπλογκ (μην αφήσω τίποτα ασχολίαστο, αλοίμονο!)
έχω να πω:
1.Η επιστροφή της Φιλοσοφίας- Αμήν-
ως άρθρο προς ανάγνωση,συμβαίνει μιαν ώρα που η υποφαινόμενη αναγνώστρια αδυνατεί να υποβάλει καμιά δεκαριά ερωτήσεις, λόγω φόρτου εργασίας.
2.Τα κείμενα πρέπει να ολοκληρώνονται πριν να αρχίζουν οι απανωτές ερωτήσεις.
3.Μόλις διάβασα τον τίτλο, μου ήρθε στο μυαλό ένα απαίσιο ασμα που λέγεται "Επιστροφές - Καταστροφές" κι αντί να διαβάζω, γελούσα!
4. Ο Μπαντιου είναι πολύ μεγάλο κεφάλαιο!

Σε χαιρετώ

Αντωνης είπε...

@Disdaimona: Μόνο ενοχλητική δεν είσαι. In brief:

1. Συμφωνώ όσο δεν πάει
2. Αυτό επαφίεται στις διαθέσεις των αναγνωστών.
3. Ευτυχώς δεν το ξέρω το άσμα.
4. Ω, ναι.

Disdaimona είπε...

Επαφίεται στον αναγνώστη αλλά και στο κείμενο κάποτε. Ο τρόπος που γράφει ο Μπαντιού σε κάνει να θέλεις να βγείς όλους τους "ορόφους" με μια ανάσα, τουλάχιστον εμένα αυτή την επιθυμία μου προκαλεί. Οφείλεται και στη γλωσσα του νομίζω.

όσο για το ενοχλητική, ο διάλογος είναι πολύ ωραίος,κάποιες φορές όμως ένα σχόλιο μπορεί να πάρει τη συζήτηση κάπου συγκεκριμένα κι αυτό στερεί το χώρο από κάποιον άλλο σχολιαστή να κάνει το διάλογο που θέλει. Ειδικά όταν μπαίνεις σε μια "παρέα" καλή, πρέπει να ξέρεις και να σιωπάς και να ακούς μόνο.
Δε χάθηκε ο κόσμος αν δεν πεταχτούμε μια φορά να πούμε τη γνώμη μας.

όπως και νάχει, κάνεις πολύ καλή δουλειά Αντώνη, εμένα μου προσφέρουν πολλά οι αναρτήσεις σου, και σε ευχαριστώ.

Αντωνης είπε...

"Επαφίεται στον αναγνώστη αλλά και στο κείμενο κάποτε. Ο τρόπος που γράφει ο Μπαντιού σε κάνει να θέλεις να βγείς όλους τους "ορόφους" με μια ανάσα, τουλάχιστον εμένα αυτή την επιθυμία μου προκαλεί. Οφείλεται και στη γλωσσα του νομίζω."

Σϋμφωνοι. Ωραία το έθεσες.

Disdaimona είπε...

Ανυπομονώ βέβαια να το διαβάσω όλο.
Και δεν πρόκειται για περιέργεια ούτε για φιλομάθεια.Πρόκειται για την οπτική του κόσμου μου.Γι αυτό μ΄αρέσει ο Μπαντιού και όχι μόνο.

Σε ευχαριστώ για τη κουβέντα.