Σάββατο, 20 Μαρτίου 2010

Ντοσιέ: Κρίση: Addendum: Μερικές (απαραίτητες) διευκρινήσεις για το κείμενο "Κρίση και ταξική πάλη"

Όπως είναι ευρέως γνωστό, η μαρξική αντίληψη της τάξης δεν αφορά το εισόδημα αλλά την θέση στο σύστημα παραγωγής, δηλαδή την βασική αντίστιξη ανάμεσα στην ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής που ορίζει την άρχουσα τάξη των κεφαλαιοκρατών και στον εξαναγκασμό στην πώληση της εργασιακής δύναμης ως μέσο επιβίωσης που ορίζει την εργατική τάξη. Είναι μέρος του ορισμού της εργατικής τάξης κάτω από καπιταλιστικές συνθήκες ότι δεν έχει κανένα τρόπο επιβίωσης πέραν της φαινομενικά ελεύθερης (ελευθερία σύμβασης εργασίας) υπενοικίασης του σώματός της και της ικανότητάς του για εργασία σε αυτούς που έχουν στα χέρια τους τα μέσα παραγωγής.

Αυτό σημαίνει φυσικά ότι η διάσωση του Κεφαλαίου εμφανίζεται με σημαντικό βαθμό εμπειρικής αλήθειας ως διάσωση της εργατικής τάξης. Εφόσον η εργατική τάξη είναι εξ ορισμού υποτελής στο Κεφάλαιο και εξαρτημένη από αυτό (δηλαδή από την άδεια πρόσβασης στα μέσα παραγωγής) για την επιβίωσή της, προφανώς και μπορεί να πειστεί με φαινομενικά έλλογο τρόπο ότι το να θυσιαστεί για το Κεφάλαιο αποτελεί μια απαραίτητη για τα δικά της συμφέροντα πράξη. Δεν υπάρχει όμως κομμουνισμός που δεν θυμίζει ότι αυτή η επιβίωση είναι ταυτόσημη με την εις το διηνεκές υποτέλεια, την απαλλοτρίωση της πραγματικής δύναμης που ανήκει στους παραγωγούς ώστε να εξασφαλιστούν τα λίγο-πολύ εξευτελιστικά εχέγγυα μιας σχετικά ευνοϊκής και βιώσιμης μορφής εξάρτησης και υποτέλειας.

Με απλά λόγια: Φυσικά και η κατάρρευση του Κεφαλαίου θα επιφέρει καταστροφικές συνέπειες στη ζωή της εργατικής τάξης, όπως καταστροφικές συνέπειες επιφέρει και η "φυσιολογική" του λειτουργία. Η επιλογή την οποία προσφέρει η κρίση δεν είναι ανάμεσα στην εξαθλίωση και την ευμάρεια αλλά ανάμεσα σε δύο είδη εξαθλίωσης: την εξαθλίωση που δημιουργεί τις συνθήκες επαναστατικής αλλαγής με μακροπρόθεσμη ελπίδα την τελική χειραφέτηση των μαζών από τις συνθήκες κεφαλαιοκρατικής εκμετάλλευσης και την εξαθλίωση που γίνεται ανεκτή με την μακροπρόθεσμη ελπίδα ότι θα ξανα-εξασφαλιστούν βιώσιμες συνθήκες για κάποιους από μας με κόστος φυσικά την συνεχιζόμενη εξαθλίωση κάποιων άλλων (των Αφρικανών, Ανατολικο-Ευρωπαίων ή Ασιατών στους οποίους αναφέρθηκε το κείμενο, για παράδειγμα).

Η ρητορική συνεπώς που ισχυρίζεται ότι είναι ανεύθυνο να μιλούμε για θυσίες που ζητούνται στο όνομα της επιβίωσης του Κεφαλαίου είναι η ίδια ανεύθυνη. Προϋποθέτει ότι υποσχόμαστε ότι ο θάνατος του Κεφαλαίου θα επιφέρει αυτόματα ή άμεσα καλύτερες συνθήκες διαβίωσης για την πλειοψηφία των ανθρώπων. Πουθενά δεν λέει ούτε υπονοεί κανείς σοβαρός κομμουνιστής κάτι τέτοιο. Η κατάρρευση του Κεφαλαίου είναι βέβαιο ότι θα επιφέρει τρομερά δύσκολες συνθήκες διαβίωσης για πολύ μεγάλο αριθμό ανθρώπων. Όμως δεν είναι οι κομμουνιστές που οδήγησαν τα πράγματα στο σημείο όπου οι λαοί πρέπει να διαλέξουν ανάμεσα σε δυο ανταγωνιστικούς και διαμετρικά αντίθετους συσχετισμούς παροντικής δυστυχίας και μελλοντικής ελπίδας· είναι η συστημική αδυναμία του Κεφαλαίου να εξασφαλίζει τον βαθμό ανάπτυξης που είναι απαραίτητος για την εκπλήρωση των υποσχέσεών του χωρίς να διευρύνει ταυτόχρονα όλο και περισσότερο το πεδίο της εκμετάλλευσης (βλ. David Harvey για την έννοια του "spatial fix", της χωρικής διόρθωσης). Είναι το γεγονός ότι η μηχανή παραγωγής αξίας μέσα από την εκμετάλλευση της άνισης ανάπτυξης δείχνει να έχει εξαντλήσει τον κύκλο ζωής της. Αυτό δεν είναι μαρξικός αποκαλυπτισμός· το αντίθετο, ο αποκαλυπτισμός είναι αυτό που τρέφεται απ' την ίδια την στάση απάρνησης της καθεστηκύιας τάξης, απ' τον λόγο που τρέμει την ταξική αποτίμηση των αδιεξόδων του παρόντος τόσο ώστε να ανέχεται αν όχι να ενθαρρύνει υπογείως τις όλο και πιο μισαλλόδοξες, επιθετικές και μνησίκακες προτάσεις που κατακλύζουν την "ανεπίσημη" δημόσια σφαίρα ως μέσα συμβολικής ανακούφισης ακατονόμαστων πληγών (και έτσι φταίνε και θα συνεχίσουν να φταίνε οι δημόσιοι υπάλληλοι, οι ταξιτζήδες, οι λιμενεργάτες, οι Γερμανοί, οι μετανάστες, κλπ κλπ). Η βασική επιδίωξη του κειμένου δεν είναι παρά η πολεμική ενάντια σε έναν τέτοιο φτηνό και οπορτουνιστικό αποκαλυπτισμό, έναν αποκαλυπτισμό που πάντοτε έβρισκε πιο εύκολο να οραματιστεί το τέλος της ζωής από ό,τι το τέλος του Κεφαλαίου (βλέπε τις ατελείωτες χολυγουντιανές ταινίες καταστροφής με τις οποίες ένιωθε παραδοσιακά ανετότατα η καπιταλιστική κοινωνία).

Η βασική, τέλος, έκφραση της ταξικής πάλης σήμερα είναι ακριβώς αυτή που εκφράζεται στην συντεταγμένη απειλή κατά της ίδιας της επιβίωσης όσων έχουν ζωτική ανάγκη την πρόσβαση σε μέσα παραγωγής των οποίων δεν έχουν την ιδιοκτησία, μια απειλή που παρουσιάζεται ως αδήριτη αναγκαιότητα επιβεβλημένη από τα πράγματα. Για τον κεφαλαιοκράτη, κρίση σημαίνει  συρρίκνωση των περιθωρίων κέρδους. Για τον εργαζόμενο, κρίση σημαίνει ανεργία, φόβος, αβεβαιότητα και φτώχεια. Με απλά λόγια, η ταξική πάλη εκφράζεται πρώτα και κύρια σ' αυτή την απόλυτα άνιση σχέση με το νοηματικό περιεχόμενο της κρίσης, στο γεγονός ότι "ένα εξοχικό λιγότερο" δεν είναι το ίδιο πράγμα με "αγωνία για το αν θα έχω χρήματα να πληρώσω το νοίκι μου τον επόμενο μήνα". Για τον κεφαλαιοκράτη, η απόλυτη γύμνια του οικονομικά απροστάτευτου και φοβισμένου εργάτη παρέχει την υπόσχεση τουλάχιστον της δραστικής περικοπής εξόδων για αμοιβές (μια και η διόγκωση του εφεδρικού στρατού των ανέργων διευκολύνει τις δραστικές περικοπές μισθών). Για τον εργάτη, η σχετική αδυναμία του κεφαλαιοκράτη να μεγιστοποιήσει το κέρδος του βρίσκοντας καταναλωτές δεν παρέχει καμμία απολύτως εξισορροπητική προστασία σε ό,τι αφορά τα δικά του περιθώρια αναπροσαρμογής στις νέες συνθήκες. Οι σημερινές συνθήκες είναι συνθήκες ακήρυκτου πολέμου, όπως ακήρυκτος και απαρνημένος από αυτούς που τον διεξάγουν προς υπεράσπισην των προνομίων τους ήταν πάντα ο ταξικός πόλεμος. Και το να ονομάζεις τον πόλεμο πόλεμο και όχι ειρήνη, όπως ζήτησε πριν εκατοντάδες χρόνια ο Τάκιτος, δεν είναι πολεμοχαρής έξη ή κάλεσμα στα όπλα (δεν γνωρίζουμε το παραμικρό για τη φύση ή την επάρκεια των όπλων που θα μπορούσε σήμερα να διαθέσει στον αγώνα του ο κομμουνισμός). Είναι απλώς ευθύνη απέναντι στην αλήθεια.

Εικόνα: rhulvictorian.files.wordpress.com

5 σχόλια:

Πολυβώτης είπε...

Χρήσιμη η διευκρίνιση. Με το «την εξαθλίωση που δημιουργεί τις συνθήκες επαναστατικής αλλαγής με μακροπρόθεσμη ελπίδα την τελική χειραφέτηση των μαζών από τις συνθήκες κεφαλαιοκρατικής εκμετάλλευσης» (τελείως χριστιανικό, κατά τη γνώμη μου) θα διαφωνήσουν πολλοί, είναι όμως σημαντικό ότι διατυπώνεται ευθέως.

Ανώνυμος είπε...

Να σκεφτούμε κάπως αριστεροανατρεπτικά και με κίδυνο να χαρακτηριστούμε ρεφόρμες κλπ.;
Ο σταθερός μισθός και κατ’ επέκταση οι συλλογικές συμβάσεις για τις οποίες σήμερα αγωνιζόμαστε, ουσιαστικά περιορίζει τη συμμετοχή του εργαζομένου στη συμμετοχή του πλούτου. Ως εκ τούτου μήπως αίτημα του κινήματος θα έπρεπε να είναι η προσδιορισμένη συμμετοχή επί των κερδών –από τη στιγμή που, καλώς ή κακώς, έχουμε φύγει ανεπιστρεπτί από την κλειστή οικονομία και κολυμπάμε στο στίβο της ανταγωνιστικής οικονομίας. Ακόμα και στην κοινοκτημοσύνη των μέσων παραγωγής, βλ. σοβιέτ κλπ. ή στον κρατικό καπιταλισμό, βλ. Κίνα, ο εργαζόμενος, ο εργάτης συμμετέχει στην παραγωγή προκειμένου να απολάβει ένα «μισθό», συγκεκριμένο και σαφώς προσδιορισμένο, και παλεύει για την αύξηση αυτού του «μισθού». Κι αυτό γιατί είναι αποκομμένος από το βασικό συστατικό της λειτουργίας της οικονομίας τους τελευταίους αιώνες στη Δύση, που είναι η συνεχής αύξηση των κερδών μέσω του κέρδους μεγαλύτερου μέρους της αγοράς, που σημαίνει άκρατο ανταγωνισμό. Και εκεί είναι η αντίφαση: η αγορά δουλεύει ανταγωνιστικά, ενώ από αυτόν τον ανταγωνισμό απέχουν οι εργαζόμενοι. Οι εργαζόμενοι, αν προχωρήσουμε αυτόν τον συλλογισμό, θα πρέπει πια να είναι ταξικά ανταγωνιστικοί προς τους κεφαλαιοκράτες, και αντί να διεκδικούν μέρος από τον μισθό ανάλογα με το χρόνο της εργασίας τους να διεκδικούν μέρος από τον παραγόμενο πλούτο, ανάλογα με την εργασία τους (σα να κλείνουμε το μάτι και στο παππού-Κάρολο και στο «από τον καθένα ανάλογα με τις δυνατότητες του,στον καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του» προσθέτουμε και «ο καθένας ανάλογα με την προσφορά του».)
SL

Αντωνης είπε...

@SL: Βρίσκω βάση στην "αριστεροανατρεπτική" σου λογική. Είναι βέβαιο ότι τα οικονομικά αιτήματα με τα οποία προχωρά σήμερα η αριστερά βασίζονται σε μια ξεπερασμένη αντίληψη τόσο του κράτους όσο και της οικονομίας και ότι χρειαζόμαστε νέες και δημιουργικές ιδέες, φτάνει να παραμένουμε πιστοί στις βασικές αρχές, που δεν είναι άλλες από το τρίπτυχο Ισότητα-Ελευθερία-Δικαιοσύνη.

@Πολυβώτης: Όφειλα να διευκρινήσω που στέκομαι. Τώρα για το "χριστιανικό" στοιχείο, ίσως, ίσως όχι και τόσο--δεν με πολυαπασχολεί, μια και απέναντι μας στέκεται η ίδια η θεολογία της αγοράς, ούτως ή άλλως.

Δημήτρης είπε...

Το μόνο χειρότερο πράγμα στον καπιταλισμό, από το να σε εκμεταλλεύονται, είναι να μην σε εκμεταλλεύονται καθόλου.

Πρέπει όμως να είμαστε πιο σκεπτικοί σε απόψεις που θέλουν τον καπιταλισμό να βρίσκεται σε τέλμα, κρίση, ιστορικό όριο κλπ. Το σχήμα του spatio - temporal fix του Harvey, αντλεί την τεκμηρίωσή του από την ευρύτερη σχολή της υποκατανάλωσης. Ο καπιταλισμός έχει εξαντλήσει την εσωτερική του δυναμική, επιβιώνοντας μόνο επεκτεινόμενος σε μη καπιταλιστικές περιοχές ή σφαίρες των κοινωνικών δραστηριοτήτων. Είναι το επιχείρημα της Λούξεμπουργκ στη "Συσσώρευση του Κεφαλαίου", που προβλέπει την κατάρρευση του καπιταλισμού λόγω της ολκλήρωσης του μοιράσματος του κόσμου από τις μεγάλες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις. Ωστόσο η προσέγγιση είναι λάθος (και μη μαρξική επίσης). Όπως λάθος είναι εκείνη η εξήγηση της κρίσης που την εντοπίζει στην πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους λόγω αύξησης της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου, η οποία καταλήγει στο τέλος σε έναν τεχνολογικό ντετερμινισμό, ενώ επίσης υποννοεί την κατάρρευση του καπιταλισμού λόγω της συγκέντρωσης και συγκεντροποίησης του κεφαλαίου που εμποδίζει την εκκαθαριστική λειτουργία της κρίσης. Εδώ η όλη συζήτηση εάν αποκαταστάθηκε ή όχι το ποσοστό κέρδους από την προγούμενη κρίση του 1973 (βλέπε Μπρένερ) καταλήγει σε μία απέλπιδη προσπάθεια να αποδειχθεί πως ο καπιταλισμός δεν "δουλεύει", πως απέτυχε με βάση τα ίδια του τα κριτήρια. Και άρα η ηθική διακαίωση των ανταγωνιστών του. όλα αυτά την ίδια περίοδο που ο καπιταλισμός έχει θριαμβέσει διεθνώς σε όλα τα επίπεδα. όταν έχει υπερνικήσει όλες τις αντιστάσεις (εργατικές στις μητροπόλεις, εθνικές στον τρίτο κόσμο κλπ), περιθωριοποιώντας κάθε πρόκληση στην κυριαρχία του (ονμαστική ή πραγματική). Η χρυσή περίοδος του καπιταλισμού δεν ήταν οι πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, αλλά αυτές του νεοφιλελευθερισμού. Αυτό δεν προκύπτει μόνο από την ιδεολογική και πολιτική κυριαρχία των αστικών τάξεων αλλά και από καθαρά "οικονομικά" στοιχεία. Ας ρίξει κανείς μία ματιά στο ποσοτό του παραγόμενου προϊόντος που κατευθύνεται προς την εργατική τάξη στις δυτικές χώρες. Θα διαπιστώσει μία δραματική μείωσή του σε επίπεδα χαμηλότερα και από αυτα της δεκαετίας του 30.

Ας αποδεχτούμε επιτέλους κάποια από καιρό ξεχασμένα πράγματα: Κανένα ενδογεννές όριο στη δυναμική του καπιταλισμού δεν υπάρχει (που να προδιαγράφει το τέλος του). Η κρίση είναι τμήμα της φυσικής λειτουργίας του συστήματος. Δέν προκύπτει από κάποια εξωτερική διαταράχή. Είναι ο μηχανισμός με τον οποίο ο καπιταλισμός επανέρχεται στην ισορροπία για να συνεχίσει να εκμεταλλεύεται αποτελεσματικά (δηλαδή κερδοφόρα) τη ζωντανή εργασία. Οι εργάτες είναι θύματα εκμετάλλευσης αλλά και υποστηρίγματα των καπιταλιστικών σχέσεων. Η επίλυση αυτού του γρίφου μπορεί να είναι αποτέλεσμα μόνο μίας συνειδητής πολιτικής απόφασης και δράσης από τη μεριά των εργατών. Καμία εμμένεια, κανένα τέλος δεν υπάρχει στην ταξική πάλη.

Αντωνης είπε...

Δημήτρη, θα προσπαθήσω να απαντήσω επισταμένως σε ξεχωριστή ανάρτηση τόσο σε όσα γράφεις όσο και στο γενικότερο ερώτημα "ποιες είναι οι αιτίες της κρίσης";