Κυριακή, 7 Φεβρουαρίου 2010

Οι Έλληνες και η υποκειμενική αλήθεια της κρίσης

"Καλύτερα στον τάφο παρά να απαντάς
με το γυμνό σου σώμα σε τούτη την ακρότητα των ουρανών.
Δεν είναι ο άνθρωπος τίποτε περισσότερο από αυτό; Λογίσου τον καλά.
Δεν χρωστάς στο σκουλήκι το μετάξι, στο κτήνος το πετσί, στο αρνί
το μαλλί, στη γάτα το άρωμα. Χα! [...] Είσαι το πράγμα το ίδιο,
ο αστέγαστος άνθρωπος δεν είναι παρά ένα τέτοιο γυμνό, διχασμένο ζώο σαν κι εσένα.
Φύγετε, φύγετε, δανεικά [ενδύματα]! Έλα να με ξεκουμπώσεις."
William Shakespeare, Βασιλιάς Ληρ


Η σοβαρή και παρατεταμένη οικονομική κρίση συνοδεύεται από ένα χαρακτηριστικό που την διακρίνει πάντοτε από τις παροδικότερες και πιο επιπόλαιες κρίσεις που αποτελούν την πεμπτουσία της δυσλειτουργικής λειτουργικότητας του συστήματος: οι δεύτερες παραμένουν τοπικές όχι μόνο γεωγραφικά αλλά και σε ό,τι αφορά τον χώρο θεσμοθετημένου λόγου στον οποίο εκδηλώνονται. Αποτελούν θέμα συζήτησης για μια εξειδικευμένη κάστα οικονομολόγων, ζητήματα που εξαντλούνται στον χώρο της μελέτης "αντικειμενικών" δεδομένων όπως οι ισολογισμοί, οι δείκτες παραγωγικότητας, το ακαθόριστο εθνικό προϊόν, κλπ. Μια γνήσια κρίση, από την άλλη, υπερπηδά αρκετά νωρίς όχι μόνο την γεωγραφική τοπικότητα αλλά και τα λογοθετικά όρια της αεροστεγώς χωρισμένης από το υποκείμενο αντικειμενικότητας του "φαινομένου προς μελέτη". Ο παγκόσμιος χαρακτήρας της κρίσης σε ένα άλλο επίπεδο εκδηλώνεται ως οικουμενικότητα των συμπτωμάτων της, και αυτό σημαίνει ότι η κρίση παύει να είναι απλώς "αντικειμενική" και μεταπηδά στη σφαίρα της υποκειμενικότητας. Είναι αυτή ακριβώς η υποκειμενικοποίηση της κρίσης που την καθιστά ιστορικά σημαίνουσα, δηλαδή κάτι περισσότερο από μια λογιστική ανωμαλία στα τακτοποιημένα βιβλία των οικονομολογικών ιερατείων.

Στην Ελλάδα, η αρχικά μπλαζέ στάση που χαρακτήρισε τις συλλογικές αντιδράσεις στα σκοτεινά νέα από τις Η.Π.Α των τελών του 2007 έδωσε τη θέση της, μετά το σύντομο διάλειμμα εκλογολογίας του 2009, σε ένα πολύ διαφορετικό --σκοτεινό και δυσβάσταχτο -- κλίμα για την συλλογική mentalité. Οι υποκειμενικές αντιδράσεις των Ελλήνων στην κρίση, όπως αυτές εκφράζονται και διατυπώνονται από τα ΜΜΕ και τις συνεπαγόμενες συζητήσεις, παρουσιάζουν ιδιαίτερο αναλυτικό ενδιαφέρον. Και αυτό γιατί ακολουθούν δύο φαινομενικά ετερόκλιτες και ασυμβίβαστες τροχιές, χωρίς όμως η στροφή στην μία ή την άλλη να εκφράζει στρατόπεδα ή οργανωμένες ιδεολογικές θέσεις· αντίθετα, παρατηρείται μια διαρκής παλινδρόμηση ανάμεσά τους, ακόμα και από τα ίδια εμπειρικά υποκείμενα. Οι τροχιές αυτές, για τις οποίες ένα άλλο όνομα θα μπορούσε να είναι "δομές συναισθήματος", μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:

α) Είμαστε άξιοι της μοίρας μας, και η διαφαινόμενη οικονομική κατάρρευση της χώρας αποτελεί πράξη ποιητικής δικαιοσύνης για την αλόγιστη, ανερμάτιστη, εικονική και κενόδοξη συλλογική και ατομική ζωή μας κατά την "χρυσή" εικοσαετία του νεοφιλελευθερισμού, από το 1988 έως το 2008. Έχοντας μετατραπεί σε αδηφάγους καταναλωτές, απομακρυσμένοι από κάθε αξία πέραν αυτής της καλοζωίας, καλούμαστε τώρα να πληρώσουμε το φαουστικό κόστος της συμφωνίας με τον διάβολο.
β) Είμαστε θύματα των διεθνών συμφερόντων του συστήματος, και αν παρασυρθήκαμε σε αλόγιστες σπατάλες όπως η οργάνωση των Ολυμπιακών του 2004, οι πραγματικοί ένοχοι είναι αυτοί ακριβώς που, με ένα εντυπωσιακό volte face, μας κατηγορούν συνοφρυωμένοι για το γεγονός ότι αποδεχτήκαμε ως δικές μας τις δικές τους καταστροφικές προτεραιότητες. Οι τελευταίοι που έχουν δικαίωμα να μας εγκαλούν είναι συνεπώς αυτοί που μας πήραν στον λαιμό τους και οι οποίοι, ακόμη και σ' αυτήν την τραγική στιγμή, κερδοσκοπούν σε βάρος μας.

Όπως προσπάθησα να δείξω στην σύντομη ανάρτηση "Διαζύγιο", σε υποκειμενικό επίπεδο η οικουμενική κρίση, στον βαθμό που αποκαλύπτει το ανεξάλειπτο του μαρξικού cash nexus, ανταποκρίνεται στην έκρηξη της βίας του Πραγματικού που κλείνει μια αλληλουχία όπως αυτή που αρχίζει με το συμβάν του έρωτα: αν ο έρωτας καθιστά τον άλλο έξαφνα και χωρίς λογική βάση οικείο στον ερωτευμένο, η απώλειά του οδηγεί σε μια τραυματική επιστροφή της συναίσθησης της ανοικειότητας του, της απόστασης ατομικών συμφερόντων που ήταν πάντα εκεί αλλά αποκρυπτόταν από την υποκειμενική σφοδρότητα της αμοιβαίας έλξης. Παρομοίως, η οικονομική κρίση αποκαλύπτει μια Ευρωπαϊκή κοινότητα τρομακτικά ανοίκεια --ευνουχιστική, εχθρική, κακόβουλη, ακόμη και χαιρέκακη (βλ. άρθρο στο vlemma)-- πίσω από το πρόσωπο της χαμογελαστής, στοργικής ερωμένης που μας συνέχαιρε, για παράδειγμα, για τους εντυπωσιακούς μας ρυθμούς ανάπτυξης (όχι ουσιαστικότερα παραπλανητικούς από τους αντίστοιχους στις "αναπτυγμένες" χώρες) ή για την φιλόδοξη και καλαίσθητη οργάνωση των Ολυμπιακών (όχι λιγότερο φρεναπατηλή από τις στείρα αιματηρές εκστρατείες του ύστερου δυτικού imperium). Η γενικότερη έλλειψη ρευστότητας επιστρέφει την εικοσαετία σπεκουλαδόρικης επιτρεπτικότητας που περάστηκε για καλοσύνη και γενναιοδωρία στη μισοξεχασμένη συναίσθηση των δεσμών υποτέλειας που μας δένουν με τα δυτικοευρωπαϊκά αφεντικά που χρίστηκαν, με μια κίβδηλη ταπεινοφροσύνη που δεν γεφύρωσε ποτέ στο χάσμα της ανισότητάς μας, "εταίροι" μας.

Στις διχασμένες, εσωτερικά αυτή τη φορά, αντιδράσεις στην τραυματική αυτή ανακάλυψη --μας αξίζει η έκπτωση από τον παράδεισο, πέσαμε θύματα εξαπάτησης νομίζοντας ότι είναι ο παράδεισος --κάνει την εμφάνισή της η υποκειμενική αλήθεια: σε αντίθεση με την ηρωϊκή εκστρατεία ανάκαμψης των Αμερικανών στα χρόνια του New Deal, οι Έλληνες του 2010 νιώθουν, σε ένα επίπεδο τουλάχιστον, ταυτόχρονα προδομένοι από τις ελπίδες τους και μελαγχολικά πεπεισμένοι ότι ο κόσμος που χάνεται δεν άξιζε ποτέ να σωθεί, δεν είχε ποτέ τίποτε μέσα του που να αξίζει θρήνου (τι αξίζει ένας κόσμος που πεθαίνει φορώντας το απεχθές πρόσωπο του ακόρεστου τοκογλύφου;) Αν δεν έχουμε πλέον τα μέσα για μια φετιχιστική απάρνηση της δικής μας συμμετοχής σε μια πορεία εξευτελιστικής κατάπτωσης για χάρη της κενής οικουμενικότητας του χρήματος, δεν έχουμε ούτε την δυνατότητα να κλείσουμε τα μάτια στο γεγονός ότι η κατάπτωση αυτή προήλθε από την διακαή επιθυμία μας να "ευθυγραμμιστούμε", από τα πιο μικρά ως στα πιο μεγάλα, με τη λογική του κόσμου γύρω μας. Αν ο όποιος μαζοχισμός μας δεν αρκεί για να μπλοκάρει την συναίσθηση της συλλογικής, παγκόσμιας ενοχής πίσω από την δική μας κατάσταση, η συναίσθηση αυτή δεν αρκεί για να δικαιώσει την υστερική προάσπιση της δικής μας ενοχής ως μορφής "αντίστασης" στα "ξένα συμφέροντα." Η παγκοσμιοποίηση του κεφαλαίου σημαίνει, στο τέλος, την οικουμενικοποίηση της ενοχής για την έσχατη προδοσία της ζωής (αγάπη, ποίηση, επανάσταση, επιστήμη) από την θανατηφόρο αφαίρεση του κεφαλαίου.

Η πιο εντυπωσιακή σκοπιά της δεξίωσης των κακών νέων στην Ελλάδα είναι η διάχυτη όσο και ανομολόγητη αίσθηση ότι πάντοτε γνωρίζαμε ότι ήταν εκεί, ότι είχαμε ήδη επίγνωση της ενοχής μας και της ενοχής του κόσμου που αποδεχτήκαμε. Με λίγα λόγια, υπάρχει ένα επίπεδο όπου καταγράφεται η προοπτική μιας υποκειμενικής απελευθέρωσης τόσο από την ψεύτικη νοσταλγία όσο και από την μνησικακία για την απώλεια. Για αυτό και η απόλυτα απελπιστική κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε αυτή τη στιγμή --γυμνοί, όπως ο Ληρ, απέναντι στον εαυτό μας, ενσυνείδητοι ότι έχουμε προδοθεί τόσο από εμάς τους ίδιους όσο και από τους άλλους-- αποτελεί, ίσως, την μοναδική μας ελπίδα: όχι βέβαια για επίλυση των προβλημάτων μας, αλλά για λίγα πικρά, θρεπτικά ξεροκόμματα σοφίας.

Εικόνα: www.pathguy.com

Addendum: Θ. Παπακωνσταντίνου, Μ. Κανά, "Μιλώ για σένα"



5 σχόλια:

Elias είπε...

Εξαιρετική περιγραφή,ακρως αποκαλυπτική του διαστροφικού πυρήνα της ανάδελφης ιδιοσυγκρασίας μας...

Επιτρέψτε μου να παραθέσω κάτι χρήσιμο, του Zak A.Miller,γνωστού λακανικού αναλυτή, σε συνέντευξη του πριν 22 χρόνια:

''Η κρίση είναι το πραγματικό αχαλιναγώγητο, το αδύνατο να ελεγχθεί. Το ισοδύναμο, στον πολιτισμό, εκείνων των θυελλών, με τις οποίες η φύση περιοδικά υπενθυμίζει στην ανθρωπότητα την επισφάλειά της, την τρωτότητά της.
Και ο φόβος να χάσουμε χρήματα, τα χρήματά μας; Η συγκέντρωση χρημάτων είναι το ίδιο πράγμα για έναν μικρό αποταμιευτή, όπως για έναν δισεκατομμυριούχο;
Αν αποταμιεύεις ή μαζεύεις, σημαίνει ότι θυσιάζεις την επιθυμία, ή τουλάχιστον την αναβάλλεις.
Το κουτί του Harpagon (του ήρωα του Μολιέρου) είναι το κουτί της απόλαυσης, αλλά της ψυχρής απόλαυσης. Το χρήμα είναι ένας σηματοδότης χωρίς σηματοδότηση, που σκοτώνει όλες τις σηματοδοτήσεις. Όταν αφιερώνεται κανείς στο χρήμα, η αλήθεια χάνει το νόημα, το μόνο που τότε έχει κανείς μπροστά του είναι μια παγίδα. Το δέλεαρ του κέρδους, η επιθυμία να στοιβάζεις μεγάλα χρηματικά ποσά, κάνουν κάτι το εξωπραγματικό. Μια τέτοια ώθηση προς τον πλούτο σχετίζεται με την ενόρμηση του θανάτου. Η ώθηση της αποταμίευσης διαλογίζεται ανοιχτά το θάνατο, τον τρόμο της αρρώστιας, την επιθυμία της διαιώνισης μέσω των απογόνων. Υπάρχει όμως ακόμη κι η ώθηση του δανεισμού, αν μπορώ να το πω έτσι, με την κατανάλωση σαν την ύστατη συνέπειά της, η ασταμάτητη σπατάλη. Και μετά υπάρχει κι η ώθηση του χρήματος χάρη του χρήματος, η καθαρή ευχαρίστηση της αποθησαύρισης. Θάνατος, απόλαυση κι επανάληψη, αυτές είναι οι τρεις πλευρές μιας πυραμίδας, της οποίας η βάση δίνεται από την ασυνείδητη φύση του χρήματος: κι εδώ έχουμε να κάνουμε με το πρωκτικό αντικείμενο. Τι βλέπουμε αυτή τη στιγμή της αλήθειας για την οικονομική κρίση, στην οποίαν είμαστε; Ότι τίποτε δεν αξίζει, ότι το χρήμα είναι σαν τα σκατά!''

Eγώ να προσθέσω οτι , το σημείο του χρήματος έχει να κάνει με τη φαινομενικότητα, που εξαρτάται από τις κοινωνικές συμβάσεις.
Το οικονομικό σύμπαν είναι μια αρχιτεκτονική φτιαγμένη από αποκυήματα της φαντασίας και το θεμέλιό της είναι αυτό που ο Λακάν ονόμαζε ΄΄υποκείμενο που υποτίθεται ότι γνωρίζει,”
ότι γνωρίζει το γιατί και το πώς...Και ο Έλληνας χάνεται ανάμεσα στο γιατί και το πώς!

Elias είπε...

Mια απο τις δομές συναισθήματος περιέγραψα πρόσφατα....

Τρίτη, 08 Δεκεμβρίου 2009
ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗ !

Επιτέλους, μας έριξαν την πιστοληπτική μας ικανότητα! Η διεθνής των κερδοσκόπων έδρασε και πάλι ωστε να μειωθεί η φερεγγυότητα του ελληνικού δημοσίου και να πέσει κατηγορία ο δείκτης βιωσιμότητας του χρέους μας!

Στην καρδιά του αδυσώπητου trading oμολόγων/χρέους, εμφανίζεται και η απόφαση των ''δικαστών'' του μεγάλου κεφαλαίου. S&P,Fitch και όλοι οι πιστοί ακόλουθοι του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας( που για δεκαετίες έθρεφαν δικτατορίες σε φτωχές κοινωνίες) τώρα θρέφουν με κέρδη και ...ποντάκια στα spreads ,τους κατόχους και τους dealers των ομολόγων του εθνικού μας προιόντος(
(αυτό παράγουμε:δημόσιο χρέος)!

Εδώ και 2,5 χρόνια απειλείται με πτώχευση η χώρα της γεμάτης παραλιακής οδού, των γεμάτων καφέ και των ξενυχτάδικων, η κοινωνία του εύ ζην!

Δεν πτοούμαστε κύριοι! Πτωχεύστε μας! Κανείς στον κόσμο σαν εμάς δεν ξέρει οτι η ...φτώχεια θέλει καλοπέραση!

Εμείς, ακόμη και αν μάς στείλετε σε ΒΒΒ-- και κάτω απο το μηδέν δηλαδή, πάλι πρώτο τραπέζι θα καθήσουμε, σχεδόν όλοι!
Αν τα ταμεία του κράτους κηρύξουν στάση πληρωμών, το δικό μας το πορτοφόλι θα τα βγάλει πέρα, αξιότιμοι κύριοι ελεγκτές!

Δεν μας πιανει το auditing που κάνετε, ούτε και η κοστολόγησης σας μας φοβίζει!Ξορκίζουμε τον θάνατο με δικό μας benchmarking,με δικό μας Ατομικό Χρεός, άσχετο απο το δημοσιονομικό των ανίκανων πολιτικών μας!

Θα ζήσουμε υποβαθμισμένοι, αλλά πάντα θα διασκεδάζουμε αγαπητοί κύριοι της Fitch! To ξένο και δανεικό χρήμα δεν μας ενδιαφέρει! Ζούμε αλληλοεξαπατώμενοι, είμαστε η κοινωνία της σιωπηρής συνωμοσίας, που δανειζόμαστε απο το δικό μας μέλλον, οχι το δικό σας!

Την δική μας λογική δεν θα την υποβαθμίσετε ποτέ!

Αντωνης είπε...

@Elias: Σ' ευχαριστώ. Ναι, βέβαια, είναι δεδομένη η σύνδεση του χρήματος με την ενόρμηση θανάτου, δεδομένη από τα πορτραίτα του τσιγκούνη και του τοκογλύφου στον Μπαλζάκ, τον Ντίκενς, την Έλιοτ. Ίσως ανεβάσω κάποια στιγμή ένα δοκιμαστικό σχέδιο μαθήματος που δούλεψα με θέμα "λογοτεχνία και κρίση".

Μου άρεσε ιδιαίτερα η ιδέα ότι χανόμαστε ανάμεσα στο γιατί και το πώς. :-)

mao tse tung είπε...

πυκνότατο το κείμενο αγαπητέ και το σκουριασμένο μου μυαλό δυσκολεύτηκε να το ακολουθήσει κατά πόδας.. αναγκάστηκα να κάνω 2-3 βόλτες πάνω κάτω, αλλά άξιζε τον κόπο! Θα πρότεινα μια πιο απλή σύνταξη σε κάποια σημεία, διότι μερικές φορές νοώθω ότι αδικείς το -κατά τα λοιπά- εξαιρετικό νήμα των επιχειρημάτων σου.

είναι πολύ ενδιαφέρουσα η αντιπαραβολή του αντικειμενικού/υποκειμενικού χαρακτήρα της κρίσης και τα αποτελέσματα της υποκειμενικοποίησης αυτής στο επίπεδου του ιστορικού και του κοινωνικού. Δεν ξέρω κατά πόσο αυτή η απότομη μετάβαση στο Πραγματικό μπορεί να δώσει στο μέσο έλληνα την ευκαιρία να αντιμετωπίσει τις συνθήκες και τους όρους της συγκρότησης του ως ιστορικό υποκείμεινο. Και αυτό για τον πολύ απλό λόγο ότι δεν διαθέτει τα μέσα: παιδεία (της πολιτείας και της κοινωνίας) δεν υπάρχει για δείγμα και οι πεινασμένοι (κάθε λογής και τάξης) ήδη ακονίζουν τα "πως" τους, θάβοντας βιαστικά τα "γιατί" τους (για να δανειστώ και απο τον Ηλία και το πολύ ωραίο κείμενο του).

θα συμφωνήσω για την ελπίδα της σοφίας που εγκυμονεί κάθε μικρή ανάδυση της ιστορικότητας στο επίπεδο του Πραγματικού. Θα ήταν ένα πραγματικό υπαρξιακό θαύμα.

Αντωνης είπε...

@mao: ξανακοιτάζοντάς το, θαρρώ πως έχεις δίκαιο. Έχει ορισμένες πολύ μακροπερίοδες και στριφνές προτάσεις. Αλλά και αυτές είναι τροπικότητες του γραψίματός μου ορισμένες φορές, και όταν μου βγαίνουν έτσι τα πράγματα, τα αφήνω ήσυχα. Μπορεί να κάνω λάθος, αλλά γράφω λίγο διαισθητικά, όπως μου βγει σε συνάρτηση με το όποιο θέμα.

Όλη σου η μεσαία παράγραφος είναι νομίζω πολιτικά διεισδυτική και θα συμφωνήσω μαζί σου.