Τετάρτη, 13 Ιανουαρίου 2010

Ντοσιέ: Θρησκεία και Πολιτική: Σύντομο σχόλιο πάνω στο "Θεολογικο-πολιτικό σπάραγμα" του Walter Benjamin


Το "Θεολογικο-πολιτικό σπάραγμα" είναι ένα από τα αινιγματικότερα κείμενα του Walter Benjamin. Οι ελλειπτικοί στοχασμοί που διατυπώνονται εδώ παραπέμπουν αφενός μπροστά, στις "Θέσεις για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας" του 1940, και αφετέρου πίσω, στην "Κριτική της Βίας" του 1921. Το "Σπάραγμα", με άλλα λόγια, προεικονίζει τόσο την έμφαση σε μια μαρξιστο-μεσσιανική αντίληψη της ιστορίας στο μεταγενέστερο κείμενο, όσο και την ενασχόληση με την ιδέα μιας απελευθερωτικής και αναίμακτης "θεϊκής βίας" στο προγενέστερο.

Ο επιχειρηματολογικός πυρήνας του "Θεολογικο-πολιτικού σπαράγματος" βρίσκεται στην μεταφορική εικόνα που ξεδιπλώνεται περίπου στην μέση του κειμένου: την ιδέα δηλαδή, ότι μια "βέβηλη" δυναμική δεν θα πρέπει να εννοείται ως φύσει αντίθετη με την έλευση του "μεσσιανικού Βασιλείου" αλλά ως σύμμαχός της, μιας και αποτελεί μια μορφή "δύναμης" που φαίνεται να προσκαλεί την μεσσιανική δύναμη στην αντίθετη κατεύθυνση. Αυτή η ιδέα μιας κρυφής συμμαχίας μεταξύ του βέβηλου και του μεσσιανικού βρίσκει στήριγμα όμως και σε ένα δεύτερο, αρκετά αποκρυφιστικού χαρακτήρα επιχείρημα· την ιδέα της εφημερότητας του εγκόσμιου ως κρυπτογραφήματος της λυτρωτικής έλευσης του μεσσιανικού: "Στην πνευματική αποκατάσταση της ολότητας, η οποία εισάγει την αθανασία, αντιστοιχεί μια εγκόσμια αποκατάσταση η οποία οδηγεί στο ατελεύτητο της πτώσης, στο ρυθμό τούτης της ατέρμονα εφήμερης εγκόσμιας ύπαρξης, εφήμερης εξ ολοκλήρου" (εμφάσεις δικές μου). Όπως γίνεται προφανές από τα πλάγια στοιχεία, η πτώση στην εφημερότητα και στο εγκόσμιο αντανακλά τις ίδιες ποιότητες του ατέρμονου και της ολότητας που χαρακτηρίζουν, από "ορθόδοξη" θεολογική άποψη, το "μεσσιανικό βασίλειο": η εγκόσμια πτώση είναι πτώση χωρίς τέλος, όπως χωρίς τέλος είναι το βασίλειο του Μεσσία, και μας αγκαλιάζει εξ ολοκλήρου, όπως μας αγκαλιάζει, από τη θεολογική σκοπιά, η μεσσιανική εποχή στο τέλος της ιστορίας.

Στην αιρετική αυτή ιδέα της βέβηλης ύπαρξης ως εγκόσμιας, κρυπτογραφημένης αναγγελίας του μεσσιανικού ο Benjamin είχε ήδη αναφερθεί στο τέλος του πρώιμου έργου του Οι απαρχές του γερμανικού τραγικού δράματος (1928), του μοναδικού ολοκληρωμένου βιβλίου που έγραψε. Στο "Θεολογικο-πολιτικό σπάραγμα", η εφημερότητα του εγκόσμιου συναντά το μεσσιανικό στο σημείο ακριβώς της "εξαφάνισης" όχι απλώς της ιστορίας αλλά και της "φύσης", με την οποία ο Benjamin μοιάζει να αναφέρεται ταυτόχρονα στην θεολογική/γνωστικιστική ιδέα του φυσικού κόσμου ως μέσου διαιώνισης της ανθρώπινης έκπτωσης από την παραδείσια, άχρονη κατάσταση και στην μαρξιστική ιδέα της ιδεολογικά παραμορφωμένης υποκειμενικότητας ως "δεύτερης φύσης" που μας καταδικάζει σε εγκλωβισμό μέσα στην ιστορία (για την "δεύτερη φύση" βλ. επίσης και Λουκάτς). Για τον Benjamin, η έλευση του μεσσιανικού διαχωρίζει τις δύο σημασίες του ελληνικού "τέλους" (σκοπός/τερματισμός), αποτελώντας εσχατολογικό και όχι τελεολογικό δεδομένο. Υπόσχεται όχι την εκπλήρωση του σκοπού της ιστορίας (όπως, ας πούμε, στον Χέγκελ), αλλά την λυτρωτική της παύση, την χειραφέτησή μας από τα ιστορικά δεσμά: "το Βασίλειο του Θεού δεν είναι ο στόχος της ιστορικής δυναμικής: δεν μπορεί να οριοθετηθεί ως στόχος. Από τη σκοπιά της ιστορίας, δεν είναι ο σκοπός αλλά το τέλος" (έμφαση δική μου).

Η ιδέα του Μεσσία ως άγγελου του τέλους που επιτρέπει μια πρωτοφανώς νέα αρχή συνδέεται προφανώς με αυτή της βίαιης καταστροφής (βλ. "Κριτική της βίας"). Εδώ, η μεσσιανική βία παρίσταται με τη μορφή της εξαφάνισης της φύσης, τόσο ως υλικής μορφής της θνητότητας του αλύτρωτου κόσμου όσο και ως αποκυήματος της ιδεολογικής παραμόρφωσης που μας παγιδεύει στον μύθο και τον κόσμο του μυθικού (βλ. "Ο καπιταλισμός ως θρησκεία", 1921). Για αυτό και το κείμενο κλείνει με μια πρόταση που στέκεται αμφίρροπα ανάμεσα σε θεολογικά και πολιτικά συμφραζόμενα: "το να αγωνίζεσαι για να πετύχεις αυτή την εξαφάνιση, ακόμα και για τα στάδια εκείνα του ανθρώπου που αποτελεί φύση, είναι το χρέος της παγκόσμιας πολιτικής, της οποίας η μέθοδος πρέπει να αποκληθεί μηδενισμός" (έμφαση δική μου).

Ο μηδενισμός αυτός είναι βέβαια η άρνηση του μηδενισμού τον οποίο νομιμοποιεί η κυρίαρχη κατάσταση πραγμάτων, της παράδοσης σε ένα κόσμο που έχει "φυσικοποιήσει" την αδικία, την εκμετάλλευση, και την απληστία, που τις έχει ερμηνεύσει ως κομμάτια της ανεξάλειπτης φύσης του ανθρώπινου είδους. Ο μηδενισμός υπέρ του οποίου τάσσεται ο Benjamin εμπεριέχει αναπόφευκτα την επιθυμία για βίαια άρνηση αυτού του κόσμου, εξέγερση εναντίον του, και άρα εξέγερση ενάντια και "στα στάδια εκείνα του ανθρώπου που είναι φύση". Θα μπορούσε να πει κανείς ότι to "Θεολογικο-πολιτικό σπάραγμα" κωδικοποιεί αυτό που ο Badiou αργότερα θα περιγράψει ως το μηδενιστικό, καταστροφικό στοιχείο που είναι απαραίτητο σε κάθε επαναστατική πολιτική (βλ. "Η Φιγούρα του στρατιώτη"). Στην περίπτωση όμως του Benjamin, ο μηδενισμός είναι ακριβώς "θεολογικο-πολιτική" κατηγορία, συνώνυμη αφενός με την επαναστατική βία και αφετέρου με μια αιρετική θεολογική οπτική σύμφωνα με την οποία είναι ακριβώς η ενεργός επιδίωξη της θνητότητας της πεπτωκυίας μας "φύσης" που αποτελεί και την μεγαλύτερη ελπίδα λύτρωσής μας από την φυλακή της ιστορίας.

Δεν υπάρχουν σχόλια: