Παρασκευή, 15 Ιανουαρίου 2010

Ο Χέγκελ, η Αϊτή, και η παγκόσμια ιστορία

Στα δεξιά, ψηλά επάνω στην πλευρική μπάρα, υπάρχει ένας σύνδεσμος που οδηγεί στον ιστότοτοπο της Oxfam για βοήθεια στα θύματα του σεισμού στην Αϊτή. Πατήστε τον και δώστε, αν είναι δυνατό, λίγα χρήματα. Είναι πιθανό, όπως έχει ειπωθεί ήδη, κάποια αυτά να καταλήξουν στα χέρια μιας από τις απεχθέστερες παρασιτικές ελίτ στον κόσμο. Κάποια όμως, θα καταλήξουν εκεί που πρέπει. Η Oxfam είναι από τους ΜΚΟ που εμπιστεύομαι. Και στην Αϊτή, όπως και να το κάνουμε, χρωστάμε. Το γιατί, παρακάτω.


Susan Buck-Morss
Hegel, Haiti, and Universal History 
(απόσπασμα)
Μτφρ.: Radical Desire


Από πού ξεπήδησε η ιδέα του Χέγκελ για την σχέση μεταξύ αφέντη και δούλου; ρωτούν οι ειδικοί στον Χέγκελ, αναφερόμενοι στη διάσημη μεταφορά της "πάλης μέχρι θανάτου" μεταξύ δούλου και αφέντη, η οποία για τον Χέγκελ προσέφερε το κλειδί για την εκδίπλωση της ελευθερίας στην παγκόσμια ιστορία, και την οποία πρωτοεπεξεργάστηκε στην Φαινομενολογία του Πνεύματος, βιβλίου γραμμένου στην Γένα το 1805-06 (τη χρονιά της κατάργησης του βρετανικού δουλεμπορίου). Οι ιστορικοί ιδεών της γερμανικής φιλοσοφίας γνωρίζουν μόνο ένα μέρος όπου μπορούν να βρουν την απάντηση: τα γραπτά άλλων διανοουμένων. Ίσως ήταν ο Φίχτ, γράφει ο George Armstrong Kelly, αν και "το πρόβλημα του αφέντη και του δούλου είναι ουσιαστικά πλατωνικό." Η Judith Shklar παίρνει την κοινή οδό της σύνδεσης της ανάλυσης του Χέγκελ με τον Αριστοτέλη. Ο Otto Poegeller --δεν υπάρχει αξιολογότερο όνομα στην γερμανική μελέτη του Χέγκελ-- λέει ότι η μεταφορά δεν έρχεται καν από τους αρχαίους αλλά αποτελεί ένα εντελώς "αφηρημένο" παράδειγμα. Μόνο ένας μελετητής, ο Pierre-Franklin Tavarès, έχει κάνει την σύνδεση Χέγκελ και Αϊτής, βασίζοντας το επιχείρημά του σε στοιχεία που δείχνουν ότι ο Χέγκελ είχε διαβάσει τον γάλλο υπέρμαχο της κατάργησης της δουλείας, τον Αββά Gregoire. (Η εργασία του, γραμμένη στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1990 έχει, από όσα ξέρω, αγνοηθεί επιδεικτικά από το κατεστημένο των σπουδών για τον Χέγκελ). Ακόμα όμως και ο Tavarès ασχολείται με τον ύστερο Χέγκελ, μετά την σύλληψη της διαλεκτικής αφέντη-δούλου. Κανείς δεν έχει τολμήσει να προτείνει ότι η ιδέα της διαλεκτικής αφέντη και δούλου ήρθε στον Χέγκελ στη Γένα κατά τη διάρκεια της περιόδου 1803-05 από την ανάγνωση του Τύπου--περιοδικών και εφημερίδων. Και όμως, αυτός ο ίδιος Χέγκελ, σε αυτή την ίδια περίοδο της Γένα κατά την οποία πρωτοσυνελήφθη η διαλεκτική αφέντη και δούλου, έκανε την ακόλουθη σημείωση:

Η ανάγνωση της εφημερίδας νωρίς το πρωί είναι ένα είδος ρεαλιστικής πρωινής προσευχής. Προσανατολίζει κανείς την στάση του απέναντι στον κόσμο και απέναντι στον Θεό [σε μία περίπτωση], ή απέναντι σε αυτό που ο κόσμος είναι [στην άλλη]. Το πρώτο παρέχει την ίδια αίσθηση ασφάλειας με το δεύτερο, με την έννοια ότι γνωρίζει κανείς που στέκεται.

Μας απομένουν δύο μόνο εναλλακτικές. Είτε ο Χέγκελ ήταν ο τυφλότερος όλων των τυφλών φιλοσόφων της ελευθερίας στην Ευρώπη του Διαφωτισμού, ξεπερνώντας τους Λοκ και Ρουσώ κατά πολύ στην ικανότητά του να μπλοκάρει την πρόσβασή του στην πραγματικότητα που απλωνόταν μπροστά στην μύτη του (τα έντυπα μπροστά στη μύτη του στο τραπέζι όπου έτρωγε πρωϊνό)· είτε ο Χέγκελ ήξερε --ήξερε για πραγματικούς δούλους που επαναστατούσαν με επιτυχία ενάντια σε πραγματικούς αφέντες, και επεξεργάστηκε την διαλεκτική του αφέντη και του δούλου μέσα σε αυτό το σύγχρονό του πλαίσιο.

Ο Michel-Rolph Trouillot γράφει, στο σημαντικό του βιβλίο Αποσιωπώντας το παρελθόν, ότι η αϊτινή επανάσταση "εισήλθε στην ιστορία με το ιδιόμορφο χαρακτηριστικό του να παραμένει ασύλληπτη ακόμη και καθώς συνέβαινε." Φυσικά έχει δίκαιο να υπογραμμίζει την ανικανότητα των περισσότερων της εποχής, δεδομένων και των προκατασκευασμένων κατηγοριών τους, "να κατανοήσουν την εξελισσσόμενη επανάσταση με τους δικούς της όρους." Αλλά υπάρχει ο κίνδυνος του να συγχωνεύσουμε τα δύο είδη σιωπής, αυτής του παρελθόντος και αυτής του παρόντος, όταν το θέμα αφορά την ιστορία της Αϊτής. Γιατί αν οι άντρες και οι γυναίκες του 18ου αιώνα δεν σκεφτόταν με μη φυλετικούς όρους για την "θεμελιώδη ισότητα της ανθρωπότητας" όπως "κάποιοι από μας κάνουν σήμερα", τουλάχιστον γνώριζαν τι συνέβαινε. Σήμερα, που η επανάσταση των δούλων της Αϊτής θα μπορούσε να είναι περισσότερο εύληπτη, είναι πιο αόρατη, εξαιτίας της δομής των θεσμοθετημένων λόγων μέσα από τους οποίους έχει κληρονομηθεί η γνώση για το παρελθόν.

Οι Ευρωπαίοι του 18ου αιώνα όντως σκεφτόταν για την επανάσταση της Αϊτής γιατί αυτή αμφισβήτησε τον ρατσισμό πολλών από τις προκαταλήψεις τους. Δεν χρειαζόταν να υποστηρίζει κανείς την επανάσταση των δούλων για να κατανοήσει την κεντρική της σημασία για τον πολιτικό λόγο. "Ακόμα και στον αιώνα των επαναστάσεων, οι σύγχρονοι της εποχής αναγνώρισαν την δημιουργία της Αϊτής ως κάτι εξαιρετικό." Και ακόμα και οι αντίπαλοί της θεωρούσαν αυτό το "εκπληκτικό συμβάν" ως "άξιο του στοχασμού των φιλοσόφων." Ο Marcus Rainsford έγραψε το 1805 ότι η αιτία της επανάστασης της Αϊτής ήταν "το πνεύμα της ελευθερίας." Το γεγονός ότι το πνεύμα αυτό μπορεί να ήταν μεταδοτικό, να διασχίζει την γραμμή όχι μόνο από φυλή σε φυλή αλλά και από δούλο σε αφέντη, ήταν ακριβώς αυτό που κατέστησε εφικτό το να ισχυριστεί κανείς, χωρίς να επιστρέφει σε μια αφηρημένη οντολογία της "φύσης", ότι η επιθυμία για ελευθερία ήταν πράγματι οικουμενική, ένα συμβάν της παγκόσμιας ιστορίας, και το παράδειγμα που έσπασε το προηγούμενο νοητικό καλούπι. Πριν την συγγραφή της Φαινομενολογίας του Πνεύματος, ο Χέγκελ είχε ασχοληθεί με το ζήτημα της αμοιβαίας αναγνώρισης με όρους Sittlichkeit: εγκληματίες εναντίον της κοινωνίας ή οι αμοιβαίες σχέσεις της θρησκευτικής κοινότητας και της προσωπικής συμπάθειας. Αλλά τώρα αυτός ο νέος λέκτορας, ακόμα στα πρώιμά του τριάντα, έκανε την τολμηρή κίνηση να απορρίψει αυτές τις παλαιότερες εκδοχές (που ήταν πιο αποδεκτές από το κατεστημένο του φιλοσοφικού λόγου) και να θεμελιώσει, ως κεντρική μεταφορά του έργου του, όχι τη δουλεία κόντρα σε κάποια μυθική φυσική κατάσταση (όπως είχαν νωρίτερα κάνει άλλοι, από τον Χομπς στον Ρουσώ), αλλά τους δούλους κόντρα στους αφέντες, εισάγοντας έτσι στο κείμενό του τις παρούσες, ιστορικές πραγματικότητες που το περικύκλωναν σαν αόρατη μελάνη.

4 σχόλια:

Ο Λύκος της Στέππας είπε...

Γένα, σφε, όχι Τζένα (γερμανικά).

Αντωνης είπε...

OK, thanks.

καλωδιο είπε...

καλησπέρες Αντώνη!
Χαθήκαμε εσχάτως αλλά σε παρακολουθώ ανελλιπώς και στα δύο (όσο μπορώ να προλάβω την πλούσια παραγωγή σου για να είμαι ειλικρινής).
Σήμερα γράφω γιατί μου έκανε κλικ και το θαυμάσιο κύριο θέμα σου όσο και η πρωτοβουλία σου να βάλεις λινκ για βοήθεια στην Αϊτή γράφοντας για τις επιφυλάξεις που όλοι μας έχουμε σ' αυτές τις περιπτώσεις. Μέσα λοιπόν και γω συμφωνώντας πως πως και μια δεκάρα μα να πάει στο σκοπό της, κάτι θα προσφέρει.

Αντωνης είπε...

Καλημέρα φίλτατο καλώδιο. Σε ευχαριστώ για το θετικό πνεύμα και την διάθεση συνδρομής. Και άλλα μπλογκ έχουν πάρει παρόμοιες πρωτοβουλίες· ο φίλος Greek Rider έχει ένα αρκετά πλήρη κατάλογο με τους βασικούς ΜΚΟ που θα εμπλακούν στην προσπάθεια να βοηθηθεί ο λαός της Αϊτής.