Κυριακή, 24 Ιανουαρίου 2010

Γιατί είναι το "Subterranean Homesick Blues" το σημαντικότερο βίντεο κλιπ στην ιστορία της ποπ;



Η αφορμή δόθηκε από την ερώτηση του φίλου μου Νίκου, στον οποίο αφιερώνω αυτή την ανάρτηση.

1965. Στις Η.Π.Α, η Μπητλομανία έχει ήδη αρχίσει από τον Φλεβάρη του 1964. Ο Ντύλαν ακολουθεί την αντίστροφη πορεία την επόμενη χρονιά. Το "Don't Look Back" του D.A Pennebaker ακολουθεί και καταγράφει την αμερικανική αυτή απάντηση στην "βρετανική εισβολή."

Το "Subterranean Homesick Blues" δεν σχεδιάστηκε ποτέ ως "βίντεο κλιπ." Η έννοια δεν υπήρχε ακόμη στο οπτικό λεξιλόγιο. Αποτελεί κομμάτι του ντοκυμαντέρ του Pennebaker. Αυτό προφανώς δεν σημαίνει ότι δεν αποτελεί μια μυθοπλαστική αναπαράσταση με σκοπό την προώθηση του τραγουδιού και της εικόνας του τραγουδιστή, δηλαδή ότι δεν είναι βίντεο κλιπ πριν την ύπαρξη καν της έννοιας. Η διαφορές του δεν αφορούν την φύση των στόχων της παραγωγής του αλλά αυτή του συστήματος διανομής του: αποτελεί κομμάτι κινηματογραφικής ταινίας και όχι ολιγόλεπτη δραματοποίηση μουσικής επένδυσης που διανέμεται σε τηλεοπτικά κανάλια, τα οποία και έχουν ως αποκλειστικό περιεχόμενο την αναπαραγωγή τέτοιων δραματοποιήσεων (MTV και επίγονοι).

Ένα βίντεο κλιπ πριν από τα βίντεο κλιπ λοιπόν, αυτονομημένο εκ των υστέρων από την υπόλοιπη ταινία, μεταμορφωμένο, μετά την ανάδυση των μέσων εξειδικευμένης παραγωγής (music video production) και διανομής (music video broadcasting) που προαναφέρθηκαν, σε αναδρομική ματιά στο μέλλον της μουσικής παραγωγής και κατανάλωσης. Ανάμεσα στο "πολύ νωρίς" και το "ήδη πάντοτε", ο χρόνος μοιάζει φαντασματικός, το περιώνυμο στενό δίπλα στο Savoy Hotel του Λονδίνου ένα είδος τούνελ που περνάει μέσα από το χωροχρονικό σύμπαν της πραγματικότητας. Πρόκειται για μια φαντασματικότητα που στοιχειώνει την τεχνολογικά αναπαραχθείσα εικόνα με τρόπο που καμμία τεχνολογική αναπαραγωγή (και έχουν κυκλοφορήσει δεκάδες κλιπ που μιμούνται αυτό το κλιπ) μπορεί ποτέ να συλλάβει. Όχι για κανένα μεταφυσικό λόγο, βέβαια: πρόκειται απλώς για την ίδρυση ενός είδους (genre) αναπαράστασης που δεν μπορεί στην εποχή του να γίνει ακόμη αντιληπτό ως τέτοιο γιατί εκλείπουν οι συνθήκες διανομής που θα το συγκροτήσουν στην αυτονομία του· για την κατάσταση εξαίρεσης που περιβάλλει κάθε θέσπιση ενός νέου είδους λόγου, που θεσμοθετείται ως τέτοιος πάντα εκ των υστέρων. Και όμως, αυτοί οι απτοί, συγκεκριμένοι, υλικοί λόγοι δημιουργούν αναπάντεχα κάτι που ασκεί πίεση στην έννοια της υλικότητας, που την σπρώχνει σε ένα, φαινομενικό τουλάχιστον, επέκεινα του εαυτού της. Αυτός είναι ο πρώτος λόγος που θεωρώ αυτό το βίντεο το σημαντικότερο στην ιστορία της ποπ.

Ο δεύτερος λόγος έχει να κάνει με το αναπαραστατικό περιεχόμενο. Tι ακριβώς διαμείβεται στο "Subterranean Homesick Blues"; Τίποτε, σχεδόν τίποτε. Η κάμερα κάνει ένα άτεχνο ζουμ άουτ από μια ασήμαντη λεπτομέρεια του χωρίς ίχνος "γραφικότητας" στενού, αρκετό ώστε να χωρέσει στο κάδρο σε 3/4 ο Ντύλαν, και αυτό είναι. Μένει ολοκληρωτικά ακίνητη για τα υπόλοιπα δύο λεπτά και τρία περίπου δευτερόλεπτα από τα συνολικά 2:10 της διάρκειας. Όσο για την δράση "μέσα" στο κάδρο, συνίσταται απλώς στα εξής: Ο Ντύλαν, απίστευτα νέος, κρατάει ένα μάτσο καρτέλες με λέξεις από το τραγούδι που ακούγεται και τις πετά κάτω μία-μία, στον ρυθμό με τον οποίο τις ακούει ο θεατής (ενδιαφέρουσα εξαίρεση: η φράση "It's hard" που δεν εμφανίζεται στους στίχους του τραγουδιού --ο στίχος είναι "hard to tell"-- και συνεπώς δεν ακούγεται ποτέ· ο Dylan την κρατά στα χέρια του παρατεταμένα, μοιάζοντας να μην ξέρει τι να την κάνει, σαν η φράση να παρείσφρυσε απρόσκλητη όχι μόνο στο βίντεο αλλά και στο ίδιο το τραγούδι, σαν να είναι μια φράση που θα μπορούσε να είχε θέση αλλά δεν έχει: η ενσάρκωση του απρόβλεπτου, του εκτός σχεδίου, αυτού που εκπλήσσει τον ίδιο τον δημιουργό).

Στο κοντινό βάθος, πίσω αριστερά, ο Άλλεν Γκίνζμπεργκ συνομιλεί στομφωδώς αλλά βουβά με τον Bob Neuwirth, καθ' όλη τη διάρκεια του τραγουδιού· οι δυό τους στρέφονται να φύγουν αμέσως μετά την αποχώρηση του Ντύλαν απ' το κάδρο στο τέλος του κλιπ.

Και αυτό είναι όλο. Ένα αντι-θέαμα, μια εκ των προτέρων αποδόμηση της ιδέας του βίντεο κλιπ ως μέσου πλησμονής των οπτικών αισθήσεων που συνοδεύει και επιτείνει την ηδονή της ακουστικής έκθεσης. Το συμβάν ως αντι-συμβάν, ως απουσία συμβάντος. Εκεί ακριβώς όμως, στην ίδια την σύλληψη του γεγονότος ότι δεν συμβαίνει τίποτε, ότι το "Subterranean Homesick Blues" είναι μια οπτική αναπαράσταση του μη λαμβάνειν χώρα, κάτι λαμβάνει χώρα: το ίδιο το τραγούδι, ως αυτό που, εκτοπισμένο φαινομενικά από την εικόνα, την αποδομεί εκ των έσω: όχι, δεν συμβαίνει τίποτε, τίποτε που να μπορείς να δεις, γιατί αυτό που συμβαίνει είναι αυτό που ακούς χωρίς να ακούς επειδή βλέπεις. Για αυτό και η δομή του βίντεο στηρίζεται σε μια παρατεταμένη ειρωνεία πάνω στην σχέση εικόνας και ήχου, γραπτού και ακουστικού λόγου, με τους δύο πόλους σε διαρκή σύγκρουση.

Πρώτα από όλα, βέβαια, επειδή ο τραγουδιστής δεν τραγουδά, ούτε υποκρίνεται πως τραγουδά: κοιτάζει χαμηλά ή πέρα από την κάμερα· απλανώς, βαριεστημένος, παρών/απών. "I am not there",  για να θυμηθούμε τον τίτλο της πρόσφατης ταινίας του Todd Haynes για τον Ντύλαν. Ο τραγουδιστής δεν τραγουδά, δεν φαίνεται να τραγουδά στην εικόνα, αλλά τραγουδά ήδη κάπου αλλού και από κάπου αλλού. Τραγουδά στίχους που εμφανίζονται στην εικόνα, αλλά ως βουβά σημεία του λόγου, αποκολημμένα από τον ήχο τους, αινιγματικά. Οι Γκίνσμπεργκ/ Neuwirth, ταυτόχρονα, μιλούν, προφανώς, απορροφημένοι από μια αμοιβαία ενδιαφέρουσα συζήτηση, αλλά δεν ακούγονται. Και από την άλλη, οι λέξεις που βλέπει κανείς, η γλώσσα ως γραπτό σύστημα σημείων, είναι πάντα κάτι διαφορετικό από τη μουσική, συνδεδεμένο μαζί της αλλά ταυτόχρονα αποσπασμένο από αυτή. Αναφέρθηκα ήδη στην χαρακτηριστική αμηχανία και καθυστέρηση που προκαλεί η εμφάνιση της καρτέλας με την ανύπαρκτη στιχουργικά φράση "It's hard"· δεν είναι η μόνη στιγμή που οι γραπτές λέξεις κάνουν τον ήχο να σκοντάφτει, τον διακόπτουν, τον σαρκάζουν, ή του αντιμιλούν:

0:30: "20 dollar bills" αντί του σουρεαλιστικού "11 dollar bills" του ηχογραφημένου στίχου, με την καρτέλα να "διορθώνει" την στιχουργική ανωμαλία.
0:43: η σύμπτυξη, στην ίδια καρτέλα, δύο λέξεων που συντακτικά δεν θα "έβλεπε" ποτέ κανείς μαζί, αν και ακολουθούν οι μία την άλλη: "bed, but". Ανάμεσα στο "The Cat in the Hat" του Dr. Seuss,  τη γλωσσολογική θεωρία του Ferdinand de Saussure και τους μπήτνικ, ένα νέο οπτικοποιημένο συντακτικό.
0:47: Ακόμα μια "διορθωτική κίνηση με τον πλήρη τίτλο "district attorney" αντί του συντομογραφικού ηχογραφημένου "d.a".
1:17: "watch it!" στο πλακάτ, μια παραλλαγή του στίχου που όντως ακούγεται, "look out kid".
1:19: Και πάλι ανύπαρκτος στο ηχογραφημένο σάουντρακ στίχος: "here they come!", ως φυσική συνέχεια του εξίσου ανύπαρκτου ηχητικά "watch it!" Ένα παράλληλο τραγούδι που τρυπώνει στο τραγούδι που ακούς, μια σειρά συνθηματικών επιφωνημάτων με ασαφείς στόχους αλλά με τη φωνή του επείγοντος (και ποιος ξεχνά την ακροαριστερή οργάνωση των Weathermen που "άκουσε" εδώ μέσα, στους στίχους "you don't need a weatherman to know which way the wind blows" ένα κωδικοποιημένο, συνομωτικό κάλεσμα σε δράση;)
1:27: Τρία σαρκαστικά ερωτηματικά δίπλα στη λέξη "leaders", με την ερωτηματική οπτική εκφορά να αντιπαραβάλλεται στην ηχογραφημένη εκδοχή του εξίσου αναρχίζοντος "don't follow leaders".
1:29: "Pawking metaws" αντί "parking meters", μια αναφορά, πιθανόν, στην ίδια την drawling προφορά του Ντύλαν, τον τρόπο με τον οποίο μετουσιώνει τα φωνήεντα στη βάση της φολκ, επαρχιώτικης προφοράς. Μιννεσότα-Νέα Υόρκη-Λονδίνο. Η ανεντόπιστη γεωγραφία της εικονοκλασίας.
1:41: Η εικονικότερη, λαμπρότερη στιγμή ασυμφωνίας εικόνας-ήχου: "Suckcess" αντί του ομόηχου "success". Différance: η αποτυχία στην καρδιά της επιτυχίας · "no success like failure" με τους στίχους του "Love Minus Zero/No Limits".
1:48: Ένα ακόμα κρυπτικό μήνυμα από τον εκτοπισμένο χωροχρόνο των 2:10. "Dig yourself", φράση ανύπαρκτη στους στίχους του τραγουδιού, μέρος του παράλληλου, κρυπτογραφημένου, συνθηματολογικού τραγουδιού στο οποίο ήδη αναφέρθηκα. Η "αόρατη δημοκρατία" (τίτλος του ενός από τα δύο βιβλία του Greil Marcus  για τον Ντύλαν) μιλά με γρίφους, και μιλά από ένα πουθενά που για κάποιο ακατανόητο λόγο έχει βρει χώρο (αλλά πού ακριβώς;)
2:00: Ένα παραπανίσιο, πλεοναστικό και εμφατικό "all" παρεισφρέει στην φράση "the vandals took the handles." Όχι, "all the handles" λέει η κάρτα. Handle: ανάμεσα σε άλλα, η "λαβή" από την οποία πιάνεται μια σκέψη ή ένα εγχείρημα, μια παλαιστική μεταφορά για τη σκέψη. Ως ρήμα: αντιμετωπίζω, φέρνω σε πέρας μια υπόθεση ή ένα πρόβλημα. Δεν υπάρχουν τρόποι για να γίνει αυτό, όχι με τους τρόπους που έχουμε, λέει ίσως η κάρτα. Δεν υπάρχει τρόπος να ξέρουμε, τουλάχιστον όχι συνειδητά (αλλά είναι ήδη το συλλογικό ασυνείδητο το οποίο συγκροτούν και στο οποίο την ίδια στιγμή απευθύνονται αυτά τα 2:10). Εκ των υστέρων, η λήξη των 2: 10 φαίνεται να έχει μόνο μία, αναπόφευκτη συνέχεια στον ιστορικό χρόνο: 1968.
2:02: Στην τελευταία κάρτα πριν την τελική "κουρτίνα", μια ερώτηση: "What??" Στην συναυλία του Dylan που παρακολούθησα στο Σαν Φρανσίσκο πριν τρία χρόνια, η εορταστική μέθεξη έλαβε τέλος, παρόμοια, με ένα ερώτημα: "Can you tell me what you're waiting for, senor?"

What?? Τι είναι αυτό που εμφανίζεται ως βίντεο κλιπ χωρίς να είναι βίντεο κλιπ, που συμβαίνει χωρίς να έχει συμβεί κάτι αξιοπρόσεκτο, που ακούγεται χωρίς πραγματικά να ακούγεται, που προτρέπει ποιος ξέρει ποιον σε ποιος ξέρει τι, που περιλαμβάνει λόγια γραμμένα που όμως δεν υπάρχουν πουθενά παρά εδώ, στα 2:10 αυτής της παγωμένης στο χρόνο αλλά και εκτός χρόνου στιγμής; Είναι τα μπλουζ του υπογείου. Και στην ερώτηση "γιατί είναι το Subterranean Homesick Blues το σημαντικότερο βίντεο κλιπ στην ιστορία της ποπ;" η απάντηση έρχεται με την μορφή αυτών ακριβώς των ερωτήσεων, που ανακύπτουν εδώ όπως ποτέ ξανά, πριν ή μετά.


4 σχόλια:

αντίφωνο είπε...

καταπληκτικό! και όλα αυτά με το απίστευτο ανέκφραστο babyface του Dylan. Ευχαριστώ και σας παρακολουθώ

Nikolaos είπε...

Ευχαριστώ για την απάντηση Αντώνη.

Mέχρι σήμερα πίστευα ότι το σημαντικότερο κλιπ ήταν το Vienna των Ultravox (είχα κάπου διαβάσει ότι θεωρείται ο "πρόδρομος" του μοντέρνου κλιπ, λόγω ύπαρξης σεναρίου, φωτογραφίας και σκηνοθεσίας).

thas είπε...

I luv you. Το θεωρούσα πάντα μαγική κατασκευή- από τα πιο συναρπαστικά πράγματα που έχω δει. Είσαι φοβερός. Και στα δικά μου τα μάτια, η θεματολογία σου, μου φαίνεται απίστευτα επίκαιρη. Κουφό.

Αντωνης είπε...

@αντίφωνο: σας ευχαριστώ.
@Νικόλαος: ελπίζω να έφτιαξα ένα πειστικό countercase. Μη χαλιέσαι για την ομάδα, το πρωτάθλημα χαμένο ήταν, το ζήτημα είναι σιγά-σιγά να βρούμε ξανά κάποια χαμένα στον νεοπλουτισμό μας νοήματα.
@ thas: αμοιβαία τα αισθήματα, που λέει ο λαϊκός αοιδός.