Δευτέρα, 4 Ιανουαρίου 2010

Ντοσιέ: Θρησκεία και Πολιτική: Marx vs Zizek, ή, περί φιλελευθερισμού και θρησκευτικής βίας (τρίτο μέρος)

Έτσι, η περιβόητη διάσταση ανάμεσα σε μια ιμπεριαλιστικά στρατευμένη κοσμικότητα και μια εγχώρια ανοχή στον θρησκευτικό φονταμενταλισμό διάφορων χριστιανικών ομάδων είναι αυστηρή συνέπεια της απόλυτης, καθαρής απόσπασης του κράτους από την πολιτική κοινωνία, δηλαδή αυτού που με εξελικτικιστικούς όρους προβάλλει ως "τελειότητα" του αστικού κράτους. Έχει τεράστια σημασία η αντιπρόταση στην συνηθισμένη και χυδαία εικόνα των Αμερικανών ως έθνους υποκριτών, της μαρξικής ερμηνείας των Αμερικανών ως τελειοποιητών της ουσίας του αστικού κράτους, του αληθινού δηλαδή μέλλοντος, ουσιαστικά, κάθε κοινωνίας που περιορίζει την χειραφέτηση των ανθρώπων σε πολιτική (δηλαδή φορμαλιστικά δικαιϊκή) χειραφέτηση. Είτε προσβλέπουν στις δυνατότητες για ιμπεριαλιστική πολιτική είτε όχι, όλοι όσοι περιορίζουν την συζήτηση για την θρησκεία σε συζήτηση για την ελευθερία στις ατομικές πεποιθήσεις σκέφτονται ήδη ως Αμερικανοί, και αυτό, μας λέει ο Μαρξ, δεν είναι όσο κακό μπορεί να ακούγεται από την σκοπιά του εγχώριου, κρυφά ή φανερά "ανατολικο-ορθόδοξου", αντιαμερικανισμού:
Η πολιτική χειραφέτηση είναι βεβαίως μια πρόοδος. Μπορεί να μην είναι η υπέρτατη μορφή της γενικής ανθρώπινης χειραφέτησης [δηλαδή της χειραφέτησης που αποτελεί το πραγματικό αντικείμενο του μαρξικού κομμουνισμού] είναι όμως η υπέρτατη μορφή της ανθρώπινης χειραφέτησης μέσα στα όρια του κρατούντος συστήματος....Ο άνθρωπος χειραφετείται πολιτικά από τη θρησκεία εκτοπίζοντάς την από την περιοχή του δημόσιου δικαίου στην περιοχή του ιδιωτικού. ("Για το εβραϊκό ζήτημα", σ. 64).
Ποιο είναι λοιπόν για τον Μαρξ το πρόβλημα με μια τέτοιου είδους "τελειοποίηση" του κράτους; Γιατί να μην αρκεστεί στο να παρατηρήσει ότι, εν τη απουσία της ανθρώπινης χειραφέτησης που συνιστά την κομμουνιστική υπόσχεση, δεν είναι και τόσο άσχημο το να είμαστε το δεύτερο καλύτερο πράγμα από αυτό που θα μπορούσαμε να είμαστε ως κομμουνιστές, δηλαδή απόγονοι του αμερικανικού φιλελευθερισμού ενός Τζέφερσον  ή ενός Πέιν; Γιατί, στο κάτω-κάτω τις υπόθεσης, δεν πρέπει όλοι όσοι ελπίζουν στην εκκοσμίκευση του ελληνικού κράτους να ταχθούν ανοιχτά υπέρ των Αμερικανών στον πόλεμό τους κατά των ισλαμιστών στο Αφγανιστάν, το Ιράκ, το Ιράν, και όπου αλλού τέλως πάντων ανακαλυφθούν στο μέλλον οι εθχροί της εκκοσμίκευσης και της χειραφέτησης από τη θρησκεία (ή δεν είναι αυτή η λογική κατάληξη κάθε αφηρημένα, φορμαλιστικά "δημοκρατικής" κριτικής στον απεχθή φονταμενταλισμό που μαστίζει τον ισλαμικό κόσμο στις ημέρες μας);

Το πρόβλημα γίνεται ήδη φανερό ήδη στην μαρξική παρατήρηση ότι η κρατική εκκοσμίκευση επ' ουδενί δεν εξαλείφει την θρησκεία, δημιουργώντας μάλλον μια διπλή διαδικασία εκ νέου θρησκειοποίησης: από τη μία, μέσω της αναγωγής του ίδιου του θεσμού του πολιτικού κράτους σε Θείο, εκ των άνωθεν όργανο επιδιαιτησίας των ανταγωνιστικών ατομικών επιδιώξεων (βλέπε και τις παρατηρήσεις του Λένιν για τον θεολογικό χαρακτήρα της πολιτικής θεωρίας του κράτους), και, ταυτόχρονα, μέσω του ανεξέλεγκτου ανοίγματος, μέσα στην πολιτική κοινωνία, του πεδίου για την ανάπτυξη της θρησκοληψίας ως αδιάφορης πλέον για το κράτος ατομικής παρέκκλισης, βίτσιου, ή φετίχ. Με βάση βέβαια την προσέγγιση Žižek, μια τέτοια τάση δεν διαφέρει ουσιαστικά από τον ευρύτερο καταναλωτισμό της αστικής φιλελεύθερης κοινωνίας. Ο φονταμενταλισμός του  μη δυτικού "άλλου" εμπνέει φόβο γιατί αρνείται να περιορίσει την θρησκεία στη σφαίρα του ατομικού καπρίτσιου όπου έχει περιπέσει στη δύση (υπόθεση που καθιστά αρκετά δυσνόητο τον δυτικό φονταμενταλισμό). Για τον Μαρξ όμως, τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά:
[η θρησκεία] μεταβάλλεται σε πνεύμα της αστικής κοινωνίας, της σφαίρας του εγωισμού και του bellum omnium contra omnes. Δεν είναι πια η ουσία της κοινότητας αλλά η ουσία της διαφοράς. Γίνεται ότι ήταν αρχικά: η έκφραση του χωρισμού του ανθρώπου από την κοινότητα, από τον εαυτό του και από τους άλλους. Δεν είναι πια παρά η αφηρημένη ομολογία μιας ατομικής παραδοξότητας, μιας ιδιωτικής ιδιοτροπίας, ενός καπρίτσιου. ("Για το εβραϊκό ζήτημα", σ. 64).
Το εδάφιο χρίζει ιδιαίτερα προσεκτικής ανάγνωσης. Φαινομενικά, είναι απόλυτα συμβατή η τελική του φράση με την προσέγγιση την οποία έχει καταστήσει ιδιαίτερα δημοφιλή ο Σλοβένος: εγκλωβισμένη στην αστική κοινωνία, η θρησκεία γίνεται ένα ακόμη καταναλωτικό εμπόρευμα την ελεύθερη αγορά πεποιθήσεων, και το θέμα, σε ό,τι αφορά τις εκκοσμικευμένες κοινωνίες, δεν έχει μεγαλύτερη σημασία από το αν κάποιος προτιμά αυτό ή εκείνο το απορρυπαντικό, αυτό ή εκείνο το τηλεοπτικό κανάλι. Μια τέτοια ανάγνωση όμως θα αγνοούσε επιδεικτικά την απρόσμενη περιγραφή της πολιτικής κοινωνίας δια της φράσης με την οποία περιγράφεται παραδοσιακά η ανεξέλεγκτη βία της "φυσικής κοινωνίας": εφόσον εγκλωβιστεί στην πολιτική κοινωνία και αποσπαστεί από το κράτος, η θρησκεία παύει να εξαρτάται και από το μονοπώλιο της έννομης βίας που ενσαρκώνει το δεύτερο και επιστρέφει στον "πόλεμο όλων εναντίον όλων". Με άλλα λόγια: επ' ουδενί δεν σημαίνει η εκκοσμίκευση του κράτους την απαλοιφή της σχέσης της θρησκείας με τη βία. Δεν είναι απλά ότι η εκκοσμίκευση δεν ξεφορτώνεται την θρησκεία αλλά μεταλάσσει απλώς τον τρόπο  με τον οποίο αυτή αρθρώνεται κοινωνικά. Είναι ότι κάνει ακριβώς το ίδιο πράγμα με τη βία η οποία εμπεριέχεται σε αυτό που η θρησκεία "ήταν αρχικά": χωρισμός του ανθρώπου από την κοινότητα, και άρα και χωρισμός του ανθρώπου από τον άνθρωπο, από τον εαυτό του και από τον άλλο συνάμα.

Η ατελείωτη φλυαρία των Μ.Μ.Ε για τον βίαιο φονταμενταλισμό έχει αγνοήσει εντελώς το ερώτημα των συνθηκών εκδήλωσής του από την σκοπιά ακριβώς του χωρισμού κράτους και πολιτικής κοινωνίας που βρίσκεται στο κέντρο της μαρξικής προσέγγισης στο πρόβλημα. Είναι όμως πια ώρα να ρωτήσουμε, ανοιχτά και θαρραλέα: είναι το πρόβλημα του βίαιου θρησκευτικού φονταμενταλισμού πρόβλημα ανοιχτά και επίσημα φονταμενταλιστικών κρατών ή μήπως πρόβλημα της μετάθεσης από το κράτος του θέματος "θρησκεία" στα ατομικά βίτσια και "καπρίτσια" των μελών της πολιτικής κοινωνίας; Είναι ή όχι ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός  σαφώς λιγότερο έντονος υπό καθεστώς θεοκρατίας από ό,τι είναι υπό τυπικά κοσμικά κράτη στα οποία κομμάτια της εξ ορισμού ανταγωνιστικής σφαίρας της πολιτικής κοινωνίας αγωνίζονται να επιβάλλουν τις προσωπικές τους εμμονές σε άλλους; Είναι ή όχι ακριβώς η βία της "φυσικής κατάστασης", η βία του bellum omnium contra omnes, που πληρώνει, όπως άλλωστε είχε προβλέψει ο Hobbes, το κενό του κράτους, που ακολουθεί την απόσυρση του κράτους από το θρησκευτικό ζήτημα χωρίς να έχει επιτευχθεί κάτι περισσότερο από την φορμαλιστική, νομικιστική χειραφέτηση των ατόμων από την τυραννία της θρησκευτικής πεποίθησης; Πού εκδηλώνεται με μεγαλύτερη και ωμότερη βία ο φονταμενταλισμός από ότι σε κοινωνίες όπου η θρησκεία λειτουργεί σαν μέσο προνομιακής μετάφρασης των κοινωνικών ανταγωνισμών που διατρέχουν εκ των προτέρων την πολιτική κοινωνία —των ανταγωνισμών με κέντρο το φύλο, για παράδειγμα, ή αυτών που πηγάζουν από την αντίθεση πόλης-επαρχίας, ή αυτών που αφορούν στην άνιση ανάπτυξη αγροτικών και αστικών πληθυσμών; Αν δεν υπάρχει δυνατότητα να είμαστε υπέρμαχοι του κοσμικού κράτους χωρίς να είμαστε Αμερικανοί, υπάρχει μήπως δυνατότητα να είμαστε Αμερικανοί χωρίς να είμαστε οι εγγυητές της διαιώνισης του φονταμενταλισμού ως προνομιούχου έκφρασης του ανεπίλυτου των κοινωνικών ανταγωνισμών, του χωρισμού ανθρώπου από άνθρωπο, της κοινωνίας που έχει εγκαταλείψει την ανθρώπινη χειραφέτηση, την κομμουνιστική υπόσχεση, στη λήθη και την ανυποληψία; Η απάντηση, και στις δύο περιπτώσεις, είναι ένα απλό "όχι".



3 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

όσο πιο σύντομα ανακαλύψουμε το σταλιν μέσα μας τοσο το καλύτερο..τουλάχιστον ο γιουγκοσλάβος το κατάλαβε νωρίς..και στην τελική ας γίνουμε φανατικοί χριστιανοί και όχι αντιχριστιανοί για να γλιτώσουμε από τον χριστιανισμό..ave antonius

Ανώνυμος είπε...

short-circuits baby..short-circuits..(ο ίδιος ανώνυμος)

Αντωνης είπε...

@ανώνυμος: Για να είμαι ειλικρινής, δεν κατάλαβα τα σχόλιά σου, παρά το γεγονός ότι το "ave antonius" φαίνεται να δηλώνει ότι σου άρεσαν οι ως τώρα αναρτήσεις του κειμένου.

Δεν βλέπω ας πούμε από που προκύπτει ότι η λύση είναι να γίνουμε "φανατικοί χριστιανοί." Τουλάχιστον το κείμενο του Μαρξ του οποίου την επίκαιρη αξία προσπαθώ να αναδείξω δεν έχει απολύτως καμμία σχέση με κάτι τέτοιο. Ούτε βέβαια με τον Στάλιν.

Αν ήταν κάτι διαφορετικό που ήθελες να πεις, το διευκρινίζεις όταν θέλεις.