Πέμπτη, 7 Ιανουαρίου 2010

Ντοσιέ: Θρησκεία και Πολιτική: Marx vs Zizek, ή, περί φιλελευθερισμού και θρησκευτικής βίας (τέταρτο μέρος)

Για να επιστρέψουμε όμως στο επιχείρημα του Μαρξ: η διάχυση της φονταμενταλιστικής βίας δεν αποτελεί μόνο συνέπεια της περιστολής της θρησκείας στη σφαίρα των κοινωνικών ανταγωνισμών, την μεταμόρφωσή της δηλαδή σε μέσο μετάφρασης των ανεπίλυτων κοινωνικών αντιφάσεων που δομούν την πολιτική κοινωνία, αλλά και αντεστραμμένη εικόνα της βίας που προϋποθέτει η ίδια η θεολογικού χαρακτήρα "εξύψωση" του κράτους πάνω από τους μερικούς ανταγωνισμούς και τις συγκρούσεις συμφερόντων. Με απλά λόγια, απέναντι στον φονταμενταλισμό που μεταφράζει τους ανεπίλυτους ανταγωνισμούς της πολιτικής κοινωνίας μέσα από το όχημα της θρησκευτικής πεποίθησης δεν στέκεται η γενναιόδωρη ανεκτικότητα του επουράνιου κρατικού μεσολαβητή, αλλά αντίθετα, ο φονταμενταλισμός του κράτους:
...σε περιόδους που το πολιτικό κράτος ως πολιτικό κράτος γεννιέται βίαια μεσ' από την αστική κοινωνία, σε περιόδους που η ανθρώπινη αυτοχειραφέτηση προσπαθεί να πραγματώσει τον εαυτό της με την μορφή της πολιτικής αυτοαπελευθέρωσης, το κράτος μπορεί και οφείλει να προβεί στην κατάργηση, στην καταστροφή της θρησκείας,  αλλά μόνο με τον τρόπο που προβαίνει και στην κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας (με ακραία μέτρα, με δημεύσεις, με προοδευτική φορολογία) και στην κατάργηση της ζωής (με τη λαιμητόμο). Σ' αυτές τις περιόδους που το κράτος είναι γεμάτο αυτοπεποίθηση, η πολιτική ζωή [δηλ. το κράτος] επιδιώκει να συνθλίψει τις προϋποθέσεις της, την αστική κοινωνία και τα στοιχεία που τη συνθέτουν, και να ανυψωθεί ως η πραγματική, αρμονική ζωή του ανθρώπινου γένους. Αλλ' αυτό δεν το κατορθώνει παρά αν έλθει σε βίαιη αντίθεση με τους όρους της ίδιας της ύπαρξής της κηρύσσοντας τη διαρκή επανάσταση και γι' αυτό το πολιτικό δράμα λήγει αναπόφευκτα με την αποκατάσταση της θρησκείας, της ατομικής ιδιοκτησίας και όλων των στοιχείων της αστικής κοινωνίας, όπως ακριβώς ο πόλεμος λήγει με ειρήνη. ("Για το εβραϊκό ζήτημα", σ. 65).
Βλέπουμε εδώ, μεταξύ άλλων, όχι απλώς μια εξαιρετική κριτική ανάλυση των αντιφάσεων της "τρομοκρατίας" των αστικών επαναστάσεων αλλά και μια προφητική ανάλυση του σταλινισμού και των λόγων που είναι τόσο καταδικασμένος στην αποτυχία όσο και η προφανώς αντίθετη "λύση" της αστικής ιδιωτικοποίησης της θρησκευτικής πεποίθησης. Όπως μας θυμίζει ο Etienne Balibar στο Για την δικτατορία του προλεταριάτου, η κήρυξη του τέλους της δικτατορίας του προλεταριάτου ανήκει, φαινομενικά παραδόξως, στον Στάλιν, ο οποίος ανακοινώνει το 1932 ότι οι ταξικοί διαχωρισμοί έχουν πάψει να υφίστανται στην ΕΣΣΔ και ότι, ως εκ τούτου, δεν είναι πλέον απαραίτητη η συλλογική καταστολή του ταξικού εχθρού. Με αυτή βέβαια την ανακοίνωση επικυρώνεται επίσημα η πραγματική δικτατορία της γραφειοκρατικής μειοψηφίας, η οποία νομιμοποιεί τον εαυτό της ως ουδέτερη, μηχανική έκφραση μιας ήδη θεμελιωμένης κοινωνικής αρμονίας και συναίνεσης. Στον βαθμό που αυτή η αρμονία αποτελεί ιδεολογικό μύθευμα, η επιβεβαίωσή της απαιτεί την όλο και πιο στυγνή  βία ενάντια σε οποιονδήποτε υπενθυμίζει το ψεύδος: η συντριβή των "εχθρών της επανάστασης" αποτελεί πλέον μπανάλ, τετριμμένη καθημερινότητα που ουδόλως πρέπει να ανησυχεί τον πληθυσμό εφόσον οι εχθροί αυτοί δεν αποτελούν, σύμφωνα με την σταλινική διακήρυξη, οργανωμένη, ανταγωνιστική προς το προλεταριάτο τάξη.

Στην ουσία, ο σταλινικός κρατισμός αποτελεί την πραγματική διαστροφή του κομμουνισμού, την οπισθοδρόμησή του στο αστικό (τύπου γαλλικής επανάστασης) φετίχ του κράτους ως ουράνιου εγγυητή αρμονίας και συναίνεσης, και άρα και στην κρατικιστική, και όχι κομμουνιστική, κριτική της θρησκείας ως μέσου έκφρασης της διαφοράς μεταξύ των ανθρώπων:  πρόκειται για μια κριτική αναπόφευκτα αιματοβαμένη, μια κριτική που μπορεί να αρθρωθεί μόνο με όρους βίαιης καταστολής . Έχουμε έτσι, στον αντίποδα του φιλελεύθερου αστικού κράτους που "ξεφορτώνεται" την θρησκεία υποκρινόμενο ότι  τούτη θα πάψει να αποτελεί πρόβλημα από τη στιγμή που θα αποτελεί απλώς ζήτημα προσωπικής και ιδιωτικής πεποίθησης, το "επαναστατικο-τρομοκρατικό" κράτος, το οποίο επιχειρεί να την ξεφορτωθεί δια της βίαιης αφάνισης (και αυτό σημαίνει ότι το σταλινικό καθεστώς θα καταφέρει να είναι εξίσου αντιχριστιανικό και αντισημιτικό, δηλαδή ότι θα προσδώσει οικουμενικές διαστάσεις στην αιματηρή καταστολή της θρησκευτικής διαφοράς).

Από την άλλη πλευρά, βέβαια, η ίδια αυτή η κρατικιστική βία θα δημιουργήσει τελικά και εξίσου αναπόφευκτα τις προϋποθέσεις άρσης του εγχειρήματός της. Το κράτος "δεν κατορθώνει" να διαγράψει τους εξακολουθητικά υφιστάμενους ανταγωνισμούς της πολιτικής κοινωνίας παρά ερχόμενο σε "βίαιη αντίθεση με τους όρους της ίδιας της ύπαρξής" του, και η συλλογική κόπωση που δημιουργεί η όλο και πιο αυθαίρετη βίαιη καταστολή οδηγεί τελικά στην μαζικά στηριζόμενη αντεπανάσταση, στην "αποκατάσταση" τόσο της θρησκείας όσο και της ατομικής ιδιοκτησίας. Η Αγία Πετρούπολη επιστρέφει από τις στάχτες του Στάλινγκραντ, ο αντιδραστικά καθολικός Βαλέσα προϋπαντίζεται ως λαϊκός σωτήρας, οι Ρώσοι ανακαλύπτουν το αστικό καταναλωτικό πάθος τους για Starbucks, DKNY, και Calvin Klein, και οι άστεγοι ξαναπλημμυρίζουν τους παγωμένους δρόμους της Μόσχας.



2 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

ave antonius : ορθότατες παρατηρήσεις πάνω στις σαρωτικές κριτικές του σλοβένου για σταλινισμό/δυτικό φιλελευθερισμό, οι οποίες πιστέυω είναι μέρος ή της τακτικής του ή του συμπτώματος του ή και τα 2..και πάλι μπράβο. όσο για τα σχόλια για ταινία Ακιν...τα σέβη μου ..again.

Αντωνης είπε...

Με χαροποιεί ιδιαίτερα αυτό το σχόλιο, γιατί δείχνει ακριβή κατανόηση των επιχειρηματολογικών προθέσεών μου. Ευχαριστώ πολύ.