Δευτέρα, 4 Ιανουαρίου 2010

Ντοσιέ: Θρησκεία και Πολιτική: Marx vs Žižek, ή, περί φιλελευθερισμού και θρησκευτικής βίας (δεύτερο μέρος)

Ποια είναι η απάντηση του Μαρξ στο επιχείρημα του Μπάουερ ότι αρκεί η κρατικά ενορχηστρωμένη ιδιωτικοποίηση της θρησκείας για να εξαλείψει τις πολιτικές διαστάσεις του θρησκευτικού ζητήματος; Αξίζει τον κόπο να παραθέσουμε ένα σχετικά εκτεταμένο απόσπασμα:
...ο άνθρωπος ελευθερώνεται από έναν περιορισμό δια μέσου του κράτους, πολιτικά, ξεπερνώντας αυτόν τον περιορισμό κατά τρόπο αφηρημένο και περιορισμένο, κατά τρόπο μερικό, ερχόμενος σε αντίφαση με τον εαυτό του. Έπεται, ακόμα, ότι όταν ο άνθρωπος ελευθερώνεται πολιτικά ελευθερώνεται με έμμεσο τρόπο, χρησιμοποιώντας ένα ενδιάμεσο, έστω κι αν πρόκειται για ένα ενδιάμεσο αναγκαίο. Έπεται τέλος, πως ακόμα και τότε που ο άνθρωπος διακηρύσσει την αθεϊα του μέσω του κράτους, που διακηρύσσει δηλ. την αθεϊα του κράτους, εξακολουθεί να παραμένει υπό τον καταναγκασμό της θρησκείας γιατί δηλώνει την αθεϊα του μόνο έμμεσα, με την βοήθεια ενός ενδιάμεσου. Αλλ' αυτό ακριβώς είναι η θρησκεία: η έμμεση αναγνώριση του ανθρώπου μέσω ενός ενδιάμεσου. Το κράτος είναι το ενδιάμεσο μεταξύ του ανθρώπου και της ελευθερίας του. Όπως ο Χριστός είναι το ενδιάμεσο στο οποίο ο άνθρωπος αποδίδει όλη του τη θειότητα κι όλους του τους θρησκευτικούς περιορισμούς, έτσι και το κράτος είναι το ενδιάμεσο στο οποίο ο άνθρωπος μεταβιβάζει όλη του την ανθρωποσύνη κι όλη του την ανθρώπινη ανεξαρτησία ("Για το εβραϊκό ζήτημα", σ. 60).
Εισάγωντας τον αναλυτικό διαχωρισμό "πολιτικής" και "ανθρώπινης" χειραφέτησης, ο Μαρξ φτάνει στην απρόσμενη ανακάλυψη ότι οι όροι πολιτικής χειραφέτησης του κράτους από τη θρησκεία είναι ταυτόχρονα όροι μετατροπής του κράτους σε θρησκεία, με την αυστηρή έννοια ότι το κράτος που χειραφετεί από την θρησκευτική ιδιαιτερότητα δια του νόμου υποκαθιστά για τον πολίτη την ίδια την λειτουργία της θρησκείας: διαμεσολαβεί, δηλαδή, ανάμεσα στον άνθρωπο και τον εαυτό του, όπως ακριβώς κάνει (σύμφωνα, ήδη, με τον Feuerbach, αλλά και με έναν σύγχρονο όπως ο Bataille της Θεωρίας της Θρησκείας) και η μορφή του Θείου. Το αστικό, εκκοσμικευμένο κράτος είναι, με άλλα λόγια, βαθιά θρησκευτικό σε χαρακτήρα, και είναι τέτοιο στον βαθμό ακριβώς που υπόσχεται στον καθένα την προστασία του από το φάσμα της θρησκευτικής διαφοράς πεποιθήσεων, στον βαθμό δηλαδή που υπερασπίζεται το δικαίωμά του να είναι ο εαυτός του σκίζοντάς τον στα δύο: "στον δημόσιο και ιδιωτικό εαυτό του" (σ. 65), σε ενεργό μέλος της "αστικής κοινωνίας" και διαμεσολαβημένο υποκείμενο του "πολιτικού κράτους" (σ. 63). Και αλλιώς: το κοσμικό, απο-θρησκοποιημένο κράτος παραμένει θρησκευτικό όχι λόγω του περιεχομένου των πεποιθήσεων της οποίες διακηρύττει, αλλά εξαιτίας της ίδιας του της μορφής ως διαμεσολαβητή ανάμεσα σε υποκείμενα και μέσα στην διττή πλέον φύση του κάθε υποκειμένου, την εσωτερική διάσταση και αυτο-αποξένωση την οποία προϋποθέτει η πολιτική του (σε αντίστιξη με την ανθρώπινή του) ελευθερία. 'Ετσι,
Το πολιτικό κράτος έχει με την αστική κοινωνία την ίδια πνευματική σχέση που έχει ο ουρανός με τη γη. Το κράτος βρίσκεται στην ίδια αντίθεση προς την αστική κοινωνία και την υπερνικά με τον ίδιο τρόπο που η θρησκεία υπερνικά τους περιορισμούς του μη θρησκευτικού κόσμου, δηλ. είναι υποχρεωμένο [το κράτος] να την αναγνωρίζει [την αστική κοινωνία], να την αποκαθιστά και να αφήνεται στην κυριαρχία της. ("Για το εβραϊκό ζήτημα", σ. 62).
Ποιο είναι, ιστορικά, το πρώτο κράτος το οποίο υλοποιεί αυτή την υπόσχεση πολιτικής απελευθέρωσης του ανθρώπου από τη θρησκεία; Είναι, παρατηρεί ο Μαρξ και θα συμφωνήσουμε, οι Η.Π.Α, δηλαδή το κράτος που σήμερα εκπροσωπεί ταυτόχρονα και αντιφατικά την  πλήρη υποταγή του κράτους στην καπιταλιστική δομή της αστικής κοινωνίας και την πλήρη υποταγή της αστικής κοινωνίας στον γεωπολιτικό ιμπεριαλισμό του κράτους. Οι Η.Π.Α  —και πρόκειται απλώς για την άλλη όψη του ίδιου προβλήματος, μας έδειξε ήδη ο Μαρξ— είναι ταυτόχρονα το κράτος που υλοποιεί την βίαια καταπολέμηση του παγκόσμιου θρησκευτικού φονταμενταλισμού και αυτό του οποίου η πολιτική κοινωνία διακρίνεται από βαθύ και ενεργητικό θρησκευτικό φονταμενταλισμό (χριστιανικού τύπου).

Η συνήθης, αντιθεωρητική (ή προθεωρητική) αντιμετώπιση του εκτυφλωτικού —αλλά μαρξικά, απλώς φαινομενικού— αυτού παραδόξου δεν έχει πρόσβαση παρά στην ρηχή, ηθικολογική αποκήρυξη της "υποκρισίας" των Αμερικανών (και το ερώτημα είναι αν ο λακανισμός του Žižek του επιτρέπει να κάνει ένα ουσιώδες βήμα πέρα από μια τέτοια είδους κριτική, πέρα από μια επιφανειακά μόνο σοφιστικέ αποκήρυξη αυτών που "ου γαρ οίδασιν τι ποιούσιν" —ή For they know not what they do, για να θυμηθούμε ένα από τα κλασικά βιβλία του Σλοβένου).

Ας επιστρέψουμε όμως στον Μαρξ, για τον οποίο η επιμονή του Μπάουερ στην επάρκεια της φορμαλιστικής εκκοσμίκευσης του κράτους ανατρέπεται ακριβώς από τον αναστοχασμό για τις συνέπειες  του σχίσματος κράτους-πολιτικής κοινωνίας στις Η.Π.Α:
"Στις Ην. Πολιτείες δεν υπάρχει ούτε μια κρατική θρησκεία, ούτε μια επίσημα δεδηλωμένη θρησκεία της πλειοψηφίας, ούτε η υπεροχή μιας πίστης πάνω σε μιαν άλλη. Το κράτος είοναι ξένο προς όλες τις πίστεις" (Gustave de Beaumont, Marie, ou l' eslavage aux Etats Unis, Παρίσι, 1835, σ. 214). ...Και όμως η Β. Αμερική είναι η χώρα της θρησκευτικότητας κατ' εξοχήν καθώς μας διαβεβαιώνουν ο Μπωμόν, ο Τοκκεβίλ και ο Άγγλος Χάμιλτον...Εάν βρίσκουμε πως στη χώρα της ολοκληρωτικής πολιτικής χειραφέτησης όχι μόνο υπάρχει θρησκεία αλλά υπάρχει μάλιστα με μια ανανεωμένη και ζωηρή μορφή, αυτό αποδεικνύει πως η ύπαρξη της θρησκείας δεν αντιφάσκει στην [φορμαλιστική] τελειότητα του κράτους. Αλλά αφού η ύπαρξη της θρησκείας είναι ύπαρξη μιας ατέλειας [από τη σκοπιά της κοσμικότητας], [αυτή η ατέλεια] πρέπει να αναζητηθεί στο ίδιο το κράτος. Δεν βλέπουμε πια τη θρησκεία ως τη βάση της κοσμικής στενότητας αλλ' απλώς ως ένα φαινόμενο αυτής της στενότητας. Για τούτο κι εξηγούμε τη θρησκευτική καταπίεση των ελεύθερων πολιτών με την κοσμική τους καταπίεση....Δεν μετατρέπουμε τα κοσμικά ζητήματα σε θεολογικά. Μετατρέπουμε τα θεολογικά ζητήματα σε κοσμικά....Το ζήτημα "ποια η σχέση της πολιτικής απελευθέρωσης με τη θρησκεία" γίνεται για μας: ποια η σχέση της πολιτικής απελευθέρωσης με την ανθρώπινη απελευθέρωση; ("Για το εβραϊκό ζήτημα", σ. 58).




Δεν υπάρχουν σχόλια: