Δευτέρα, 4 Ιανουαρίου 2010

Ντοσιέ: Θρησκεία και Πολιτική: Marx vs Žižek, ή, περί φιλελευθερισμού και θρησκευτικής βίας (πρώτο μέρος)

Σημείωση: Το παρακάτω είναι προσχέδιο (rough draft) κειμένου με το σκεπτικό έντυπης δημοσίευσης στο μέλλον. Παρακαλώ θερμά να μην γίνεται αναδημοσίευση μέχρις ότου ολοκληρωθεί αυτή η διαδικασία. Σε περίπτωση που επιθυμεί κάποιος/α να αναφερθεί στο συγκεκριμένο κείμενο, παρακαλώ να γίνεται απλό linking στο παρόν blog.

Στο παρελθόν, και στα πλαίσια μιας συζήτησης για τον φιλελευθερισμό και τον φονταμενταλισμό, είχα την ευκαιρία μιας πρώτης κριτικής αναψηλάφησης των θέσεων του Slavoj Žižek για το ζήτημα της θρησκευτικής βίας. Στο πρώτο τμήμα της κριτικής εκείνης συζήτησης είχα ισχυριστεί τα εξής:
[Στο έργο του Žižek] ο παρανομαστής του πάθους για οικουμενικότητα συνδέει τα “πολιτικά” και τα “θεολογικά” κείμενα, καθορίζοντας ως κοινό εχθρό τον ατομικισμό, τον αφηρημένο ιδεαλισμό των "δικαιωμάτων", αλλά και τον αυτάρεσκα "κοσμικό" χαρακτήρα των αναπτυγμένων καπιταλιστικών κοινωνιών.
Σε μια διαφορετική χρονική στιγμή, είχα παρουσιάσει εδώ σε τμηματική μετάφραση το κείμενο του Žižek "Ενάντια στα ανθρώπινα δικαιώματα". Στο κείμενό του εκείνο, ο  Žižek παρέχει ένα από τα πολλά παραδείγματα της ευρύτερης στάσης την οποία περιέγραψα πιο πάνω, στάσης η οποία επικεντρώνεται στον διαχωρισμό, ουσιαστικά, της "αποπολιτικοποιημένης" (αλλά κρυφά πολιτικής) στάσης του δυτικού φιλελευθερισμού απέναντι στις θρησκευτικές διακηρύξεις πίστης και της "φονταμενταλιστικής" απαίτησης για  δημόσια δήλωση των θρησκευτικών πεποιθήσεων:
Για αυτό και στις κοσμικές φιλελεύθερες δημοκρατίες μας, αυτοί που διατηρούν ουσιώδη υπακοή σε μια θρησκεία βρίσκονται σε μειονεκτική θέση: η πίστη τους είναι “ανεκτή” ως προσωπική επιλογή, αλλά τη στιγμή που την παρουσιάζουν δημόσια ως αυτό που είναι για τους ίδιους —θέμα ουσιώδους ανήκειν— κατηγορούνται για “φονταμενταλισμό.”
Βλέπουμε εδώ αρκετά ξεκάθαρα το βασικό περίγραμμα των υποθέσεων  Žižek για την φύση της σύγκρουσης μεταξύ αστικής-φιλελεύθερης και φονταμενταλιστικής ιδεολογίας: για την πρώτη, η θρησκεία, ως μέσο δήλωσης αφενός διαφοράς από τον άλλο και αφετέρου ανήκειν σε μία πεπερασμένη ομάδα, είναι καθαρά ιδιωτικής φύσης θέμα, δηλαδή τίθεται σε βάση εκ φύσεως αντίθετη από ό,τι η ίδια η θρησκευτική πίστη απαιτεί. Η φιλελεύθερη δύση, υποτίθεται, δέχεται την θρησκεία μόνο εφόσον την υποτάσσει στην περίφημη φόρμουλα την οποία ο Žižek έχει διατυπώσει σε μια σειρά έργων του, δηλαδή του "X χωρίς Χ" (καφές χωρίς καφεϊνη, τσιγάρο χωρίς νικοτίνη, μπύρα χωρίς αλκοόλ, γείτονας χωρίς απειλητική ξενότητα, σεξ χωρίς ριψοκίνδυνη επαφή, κλπ).

Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον ότι, αν και αναφέρεται εκτεταμένα στον Μαρξ του Εμφύλιου πολέμου στη Γαλλία και της 18ης Μπρυμαίρ, το "Ενάντια στα ανθρώπινα δικαιώματα" αγνοεί εντελώς το "Για το εβραϊκό ζήτημα" (1843), το κατεξοχήν κείμενο στο οποίο ο Μαρξ πραγματεύεται το πρόβλημα της θρησκευτικής διαφοράς και των πολιτικών διακυβευμάτων που ενέχονται στην συζήτησή της ως τέτοια (και που ο Μαρξ αναδεικνύει με δεξιοτεχνικό τρόπο καθώς υποβάλλει σε αναλυτική επεξεργασία την λογικοφανή απόρριψη των εβραϊκών αιτημάτων για χειραφέτηση από τον Μπρούνο Μπάουερ). Είναι επίσης ιδιαίτερα ενδιαφέρον ότι το υπόρρητο επιχείρημα Žižek στο "Ενάντια στα ανθρώπινα δικαιώματα" και αλλού —ότι, δηλαδή, μία θρησκεία η οποία έχει περιοριστεί άνωθεν (από το κράτος) στην σφαίρα της ιδιωτικής προτίμησης ή επιλογής έχει ουσιαστικά μετατραπεί σε παρωδία του εαυτού της (όπως, ας πούμε, το σεξ χωρίς επαφή με τον άλλο) είναι ένα από τα βασικά επιχειρήματα του ίδιου του Μπάουερ:
Δεν υπάρχει πλέον θρησκεία όταν δεν υπάρχει προνομιούχα θρησκεία. Αφαιρέστε από τη θρησκεία τις ειδικές εξουσίες της και αμέσως παύει να υφίσταται. [...] Όπως ακριβώς ο κ. Martin du Nord θεώρησε την πρόταση να διαγραφεί νομικά η Κυριακή [αργία] σαν μια διακήρυξη ότι ο χριστιανισμός έπαψε να υπάρχει, το ίδιο λογικά και η δήλωση πως ο νόμος [της αργίας] του Σαββάτου δεν είναι υποχρεωτικός για τους Εβραίους θα 'ταν μια διακήρυξη της διάλυσης του Ιουδαϊσμού. (Μπρούνο Μπάουερ, "Το εβραϊκό ζήτημα" (1843) στο Καρλ Μαρξ, "Για το εβραϊκό ζήτημα", Κράτος και θρησκευτική συνείδηση: Hegel, Feuerbach, Marx, μτφρ. Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, Αθήνα, Έρασμος, 1978 [2000], σ. 55-56).
Είναι εδώ ο Μπάουερ και όχι ο Μαρξ που φαντάζει σαν ένας avant la lettre λακανιστής, κάποιος που δράττει την ουσιαστική, ριζοσπαστική σημασία της φαινομενικά δευτερεύουσας λεπτομέρειας, την άμεση σχέση ανάμεσα στο φαινομενικά μερικό και την ουσιώδη ολότητα: το "δικαίωμα" σου να εκφράζεις "ελεύθερα" την θρησκευτική σου συνείδηση χωρίς όμως την ευλογία του κράτους (μπορείς να φορέσεις μπούργκα, όχι όμως σε δημόσια σχολεία)  αδειάζει την ίδια την έννοια της θρησκείας από περιεχόμενο, και έτσι η κατάργηση του οποιουδήποτε τελετουργικού προνομίου (όπως η αργία του Σαββάτου ή της Κυριακής) από το κράτος είναι ουσιαστικά κατάργηση της θρησκείας ως τέτοιας, μετατροπή της σε αδιάφορη, "ευνουχισμένη" εκδήλωση προσωπικών πεποιθήσεων.

Αυτή βέβαια είναι και η βεβαιότητα όσων, στην Ελλάδα, πανηγυρίζουν την προοπτική κατάργησης των θρησκευτικών συμβόλων στα σχολεία: μια τέτοια κρατική παρέμβαση, θεωρούν, θα επέλυε ή τουλάχιστον θα βοηθούσε να επιλυθεί το πρόβλημα των θρησκευτικών διακρίσεων σε βάρος μειονοτήτων, εφόσον θα μετέτρεπε την θρησκεία από συστατικό του ίδιου του κράτους σε θέμα αδιάφορα προσωπικό. Η μοναδική διαφορά ανάμεσα σε ένα  εκκοσμικευτικό φιλελευθερισμό τύπου Μπάουερ (ή σύγχρονων υπερασπιστών της κατάργησης από το κράτος κάθε συμβόλου που δίνει προνομιακό στάτους σε μία θρησκεία) και της προσέγγισης του Žižek είναι ότι ο δεύτερος στέκεται στην υποκρισία της υπόθεσης ότι η εκκοσμίκευση αφήνει μεγαλύτερα περιθώρια ελεύθερης επιλογής από ό,τι ο θεοκρατικού τύπου φονταμενταλισμός (υποκρισία πάντως για την οποία ο ίδιος ο Μπάουερ δεν φέρει ευθύνη, μια και λέει ξεκάθαρα ότι η κατάργηση των θρησκευτικών προνομίων σημαίνει άμεσα κατάργηση της θρησκείας της ίδιας ως μέρους της δημόσιας ζωής μιας κοινωνίας). Στην ουσία, δηλαδή, ο αντιφιλελευθερισμός του Žižek σε ό,τι αφορά το ζήτημα του φονταμενταλισμού είναι απλά ιδιοσυγκρασιακός, εφόσον στερείται θεωρητικής βάσης ικανής να διαχωρίσει τις βασικές του υποθέσεις για τα διακυβεύματα της ίδιας της διάκρισης "δημόσιου/ιδιωτικού" από τις αντίστοιχες του φιλελεύθερου εκκοσμικευτικού λόγου.




7 σχόλια:

Νοσφεράτος είπε...

Παιδια για να κανουμε πιο ευκολα λίνκ ενερχοποιηστε τους Συνδεσμους

Με την ευκαιρια να πώ πως βρισκω το μπλογκ και τα κειμενα του εξαιρετικά . ΣΥΓΧΑΡΗΤΗΡΙΑ
και καλή χρονια

Αντωνης είπε...

Ευχαριστώ πολύ. Πώς το κάνω αυτό; Παραμένω μπλογκικά ημι-αγράμματος.

Νοσφεράτος είπε...

παγαινε εκει που λεει επιλογές αναρτησης και ψαξε στους συνδεσμους .Ρωταει '' Να Επιτρεπονται συνδεσμοι επιστροφής; Εκει πατα ΝΑΙ ..
Αιντε καντο και θα σε συνδεσω μόλην την Μπλοκοσφιαρα .Καθε μερα και συνδεσμο :)

Νοσφεράτος είπε...

εν τω μεταξύ δες και μερικά δικα μου ..

και στην ετικετα ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΣΤΗ ΣΠΗΛΙΑ
ΟΠΩς ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΤΙΚΕΤΑ
ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ
ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ


http://nosferatos.blogspot.com/2009/08/blog-post_4426.html

Αντωνης είπε...

Για κάποιο λόγο, το μενού είναι στα αγγλικά, αλλά ελπίζω ότι αυτό που έκανα ήταν αυτό που είπες.

Θα κοιτάξω τα λινκς, ευχαριστώ.

Νοσφεράτος είπε...

Πολύ ωραια .. Εγινε οπως βλεπεις
Τωρα θα κανω συνδεσμο σε ολα τα παρα πολύ ενδιαφεροντα σου αρθρα :)

Αντωνης είπε...

Σε ευχαριστώ.