Παρασκευή, 29 Ιανουαρίου 2010

Entre-deux

Η δημοσίευση του κειμένου "58. Γιατί καταρρέει η αριστερά;" στο through the loophole προκάλεσε αρκετές, παραγωγικές, και οφείλω να πω, φιλικότερες από ό,τι περίμενα αντιδράσεις. Ένα πράγμα το οποίο δεν λέει το κείμενο εκείνο όσο ξεκάθαρα θα έπρεπε είναι ότι συμμερίζομαι, νιώθω ο ίδιος, την αγωνία της έλλειψης γνωστικών χαρτών του καιρού, αφουγκράζομαι την απελπισία και την βία που ελλοχεύει, ήδη, παντού γύρω μας, δεν επιχαίρω για την πολύ πραγματική οδύνη που ήρθε και θα έρθει, και δεν κρατώ στα χέρια μου κρυμένα χαρτιά ή κρυστάλινες σφαίρες που βλέπουν το μέλλον (η όποια μου "ενόραση" για την κρίση ήταν αποτέλεσμα εγγύτητας με υλιστικούς κύκλους στο επίκεντρό της από νωρίς, από τα τέλη του 2007· κανείς όμως δεν είναι σε θέση να γνωρίζει τι έρχεται τοπικά και παγκόσμια αυτή τη στιγμή). Αν και είμαστε ως υλιστές σε θέση να κατανοήσουμε το παρελθόν καλύτερα από ό,τι συμφέρει την κυρίαρχη ιδεολογία να το κάνει, ατενίζουμε το παρών γυμνοί από "επιστημονικές" γνώσεις· και όσο γυμνότεροι, όσο πιο ολιγαρκείς σε ό,τι αφορά τις άμυνές μας απέναντι στην τρομακτική διάσταση της κοινωνικής διάλυσης, τόσο καλύτερα για την ευλυγισία της σκέψης μας.

Η διαφορά της σκέψης από το ωμό συναίσθημα, το είχα πει προ καιρού σε ένα συγγενικό κείμενο με τίτλο "Κόντρα στην αντιπολιτική", είναι αυτή: η σκέψη είναι αυτή που σε βοηθά να σταθείς στα πόδια σου απέναντι στον τρόμο --και ο πραγματικός για μας τρόμος, αυτός ενάντια στον οποίο γράφουμε, αυτός που αντιπαλεύουμε, δεν είναι η βία που γεννά κάτι νέο, αλλά η βία που καταστέλλει κάθε προοπτική μιας γέννεσης, η βία που συντηρεί σε ημιθανή κατάσταση την οικεία κατάσταση, που κρατά ζωντανό τον βρυκόλακα που λέγεται κεφαλαιοκρατική απαλλοτρίωση της ανθρώπινης δυνατότητας για δημιουργία και αυτοπραγμάτωση. Είμαστε λοιπόν ανθρωπιστές, όσοι σήμερα μιλούμε για κομμουνισμό, επιμένουμε να μιλούμε για κομμουνισμό;  Ο ανθρωπισμός, θα έπρεπε να το έχουμε μάθει προ πολλού, έχει ήδη μεταμορφωθεί στο αντίθετό του, στην εκ των άνωθεν καταστολή της επιθυμίας για αυτοπραγμάτωση στο όνομα της αποφυγής του χειρότερου. Ο μπαμπούλας του Ολοκληρωτισμού είναι ο "Διαφωτισμός" των ημερών μας, το δάχτυλο που κλείνει τον διακόπτη της σκέψης, η οξύμωρη, αυτοαναιρούμενη εκδοχή της ελευθερίας σε καιρούς ευνουχιστικού φόβου.

Υπό τέτοιες συνθήκες, ο ανθρωπισμός είναι μια βρώμικη λέξη. Η υπεράσπιση της ουσίας του προϋποθέτει την άρνηση του γράμματός του, όχι στο όνομα του υπερανθρώπου ως εκθετικά αυξημένης μορφής του εγώ αλλά σε αυτό της θέλησης του μηδέν να υπάρξει ως ένα (βλέπε αμέσως προηγούμενη ανάρτηση του Godel για τον Νίτσε). Υποστηρίζουμε επιστροφή στον ολοκληρωτισμό, στην ποιμενική πολιτική του βοσκού και των προβάτων που εκθέτει ήδη ο Πλάτωνας στην Πολιτεία; Οι βοσκοί πέθαναν και ο αμνός στου οποίου την υπόσχεση παραμένουμε αιρετικά πιστοί έχει κοφτερά νύχια, όπως ο Angelus Novus του Klee. Όσο για τον ολοκληρωτισμό, βασική μας αρχή, αρχή που ήδη υπάρχει εκφρασμένη στον Χέγκελ και περνά στον Λακάν, τον Ζίζεκ, τον Μπαντιού, είναι πως η ολότητα ακουμπά το Πραγματικό μόνο στο βαθμό που σχίζεται, ανοίγει στα δύο, στην εξαφανιζόμενη αιτία που οριοθετεί ένα σύνολο απομονώνοντας το από ένα "έξω", και στην πραγμοποιημένη συνέπειά της, αυτό που συνήθως μπερδεύουμε με την ολότητα. Καμμία μορφή κράτους --και η εμμονή του κράτους, ως γνωστόν, είναι αυτό που ονομάστηκε "υπαρκτός σοσιαλισμός"-- δεν μπορεί να αγκιστρώσει την επαναστατική θέληση για το Ένα, γιατί το κράτος είναι --όσο δίκαιο ή λειτουργικό και αν είναι-- ο επιδιαιτητής της πολλαπλότητας. Ας μην ξεχνούμε ότι ο Λένιν --ένα από τα ονόματα του μπαμπούλα "Ολοκληρωτισμός"-- μίλησε παθιασμένα για την ανάγκη αποδόμησης του κράτους και αποκάλεσε κομμουνισμό αυτή ακριβώς την ποθητή αποδόμηση. Η αιματηρή διαφορά επαναστατικού λενινιστικού κομμουνισμού και αναρχισμού δεν ήταν ποτέ ο τελικός στόχος, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την εχθρότητα απέναντι στο κράτος, αλλά η σκέψη για την αλληλουχία της μετάβασης πέρα από αυτό. Σήμερα, ούτε ο ένας ούτε ο άλλος --ούτε βέβαια μια αδρανής "σύνθεση" των δύο-- κρατά στα χέρια το μυστικό της πραγμάτωσης αυτής της επιθυμίας. Το βέβαιο είναι ότι σήμερα, περισσότερο παρά ποτέ, το κράτος καλείται να παίξει τον ρόλο του προστάτη των αδυνάτων, επενδύεται με κάθε είδους ρεφορμιστικές ελπίδες, είναι όμως ιστορικά αδύνατο να διαδραματίσει τον ρόλο εκείνο που οραματίζεται ο ταπεινόφρων μεσσιανισμός των μικροαστικών στρωμάτων. Το κράτος είναι η εγγραφή της ανισότητας πάνω στο σώμα της κοινωνίας και η επιδιαιτησία της ίδιας αυτής ανισότητας συνάμα. Είναι, στην δικαιότερη δυνατή του μορφή, ένα αυτοαναιρούμενο παράδοξο. Δεν μπορεί συνεπώς να προσφέρει καμμία λύση εάν το πρόβλημα λάβει τις δραστικές διαστάσεις της ανταγωνιστικής αντίφασης --και στην Ελλάδα, τουλάχιστον, το πρόβλημα μοιάζει να προχωρά προς ανταγωνιστική αντίφαση πολύ γρήγορα: βρισκόμαστε στη θέση του περίφημου "αδύναμου κρίκου" της αλυσίδας πλέον.

Παραθέτω, αντί επιλόγου, έναν από τους διαλόγους --τον ουσιωδέστερο, πιστεύω-- που έγινε  με αφορμή το κείμενο για την κατάρρευση της εγχώριας αριστεράς (η οποία βέβαια, να μην το ξεχνάμε, συνοδεύεται από την αρχή εκκαθαρίσεων των αναλώσιμων υπηρετών του νεοφιλελευθερισμού από το ίδιο το κεφάλαιο --βλέπε Πρετεντέρης vs Ψυχάρης, σκάνδαλο αφου Μανδραβέλη, κλπ). Τον παραθέτω γιατί θέλω να υπογραμμίσω ότι αυτός είναι ο ριζικός ανταγωνισμός των ημερών μας, το χάσμα ανάμεσα μας· εκεί διεξάγεται η πραγματική μάχη ιδεών, πέρα (και κάτω) από τα ρεπορτάζ για τις αποφάσεις, τις κινήσεις και τους συμβιβασμούς του κάθε πολιτικού εκφραστή της Χ ή Ψ "συνιστώσας" ή τάσης. Ο αναγνώστης προηγείται, η δική μου απάντηση έπεται. Δεν θα αποφασίσω εδώ για την διαφορά μας. Η διαφορά μας είναι αυτό που πρέπει, πάσει θυσία, να γίνει πολιτική, να μας συγκροτήσει σε συλλογικότητες αμοιβαία. Ακόμα και αν αυτό σημαίνει σύγκρουση, και μάλιστα σφοδρή. Με έντονα γράμματα τα σημεία-κλειδιά στις θέσεις των δύο. Με τις ευχαριστίες μου στον ανώνυμο αναγνώστη και από εδώ:

-"Συμφωνώ σχεδόν απόλυτα. Γιατί σχεδόν; Διότι δεν επικροτώ τη θέση σου περί ανάστασης του κομμουνισμού. Και πόσo μάλλον σε μια τέτοια συγκυρία κοινωνικοπολιτικής και ιδεολογικής ανυπαρξίας.
Αριστερά δεν είναι ο κομμουνισμός. Αριστερά είναι ΚΑΙ ο κομμουνισμός (και σ αυτο πολλοι διαφωνουν). Ο οποίος -δυστυχώς φίλε μου- όχι απλώς απέτυχε παταγωδώς στο σκοπό του, αλλά ενίσχυσε και το φιλελεύθερο σύστημα, τον εθελούσιο συμβιβασμό και τη γενικότερη υποτίμηση αξιών. Είναι θα λέγαμε οι προσωπικότητες τις οποίες εξυμνούμε (τμηματικά) αυτές και μόνο υπεύθυνες για την τραγική σημερινή κατάσταση.
Η Αριστερά λοιπόν αποτελείται από πολλές παραμέτρους. Γι αυτό έχουμε φτάσει στην κωμικοτραγικό σημείο να ακούμε την Αριστερά συνοδευόμενη απο χίλια μύρια επίθετα και χαρακτηρισμούς: ανανεωτική Αριστερά, ευρωπαική Αριστερά, οικολογική Αριστερά και το μουνί της μάνας τους Αριστερά.
Το ζήτημα είναι : Μπορεί η πολυσχιδής αυτή Αριστερά επιτέλους να προσαρμοστεί στις ανάγκες της σύγχρονης κοινωνίας; Ο κομμουνισμός νομίζω είναι επιστροφή στα παρελθόντικα, περασμένα ιδεώδη και ταυτόχρονα αποδοχή της έλλειψης ιδεών και της άγονης εποχής. Αποδοχή της ηλιθιότητας μας, να το πώ διαφορετικά.
Πρέπει να βρούμε, λοιπόν συλλογικά έναν νέο τρόπο να εκσυγχρονίσουμε στον τρόπο εφαρμογής την Αριστερά. Λέω στον τρόπο εφαρμογής γιατί πολύ απλά οι βασικές θέσεις της αριστεράς είναι μονίμως οι ίδιες, και έτσι πρέπει να είναι : προστασία του ανίσχυρου, αλτρουισμός, εξανθρωπισμός, δικαιοσύνη... Όχι άλλες ματιές πίσω, τέρμα οι πιθηκισμοί για τους προηγούμενους. Οι ηγετικές και χαρισματικές προσωπικότητες της περασμένης γενιάς κατάφεραν να μας βυθίσουν στο κενό, να στοιχειώσουν την πολιτική σκηνή. Έχουμε το χρέος να το κάνουμε αυτό, ως νέα γενιά."


-"Ευχαριστώ για την ανάγνωση και το σχόλιο. Προφανώς διαφωνούμε στο σκέλος που εξέθεσες, ίσως όμως όχι με τον τρόπο που εξέθεσες. Δηλαδή: Η μιμητική επιστροφή στο κομμουνιστικό παρελθόν δεν είναι καλή/κακή (πρέπει να παρακάμψουμε επιτέλους τις ηθικολογικές εκτιμήσεις της ιστορίας, φτάνει με την ηθικοποίηση της πολιτικής που νομίζει ότι είναι κάτι άλλο από απαρνημένη πολιτική), είναι αδύνατη. Δεν γίνεται να γυρίσουμε πίσω, όπως δεν γίνεται ο καπιταλισμός να επαναλάβει το New Deal σήμερα (αν μπορούσε, θα το έκανε).

Συμφωνούμε συνεπώς ότι χρειαζόμαστε μια νέα πολιτική. Πώς πρέπει να είναι αυτή η νέα πολιτική; Ξέρουμε πώς δεν μπορεί να είναι. Δεν μπορεί να είναι όπως λες ότι πρέπει να είναι, δηλαδή "προστασία του ανίσχυρου, αλτρουισμός, εξανθρωπισμός, δικαιοσύνη". Το λεξιλόγιο αυτό, θα πρεπε να μπορείς να καταλάβεις, είναι ήδη μιμητικό ενός πλέον χρεοκοπημένου παρελθόντος, που λέγεται "καπιταλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο", αυτό ακριβώς που για μένα έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί. Και πάλι, δεν θα ηθικολογήσω για την ηθικολογία (θα ήταν ειρωνεία). Απλά είναι αδύνατη η επιστροφή σε έννοιες που έχουν καταρρεύσει εκ των έσω, έννοιες που βασίζονται, όπως θα δεις σε ένα βιβλίο όπως η Ηθική του Μπαντιού, στην "οπτική του θύματος" και όχι αυτή του δημιουργού καινοτομιών.

Αδύνατη λοιπόν η επιστροφή στο Κόμμα, στο Λενινιστικό μοντέλο αυτό καθαυτό, αδύνατη και σε αυτό που θεωρείς εναλλακτική αλλά είναι η ίδια παλιά γλώσσα του "τρίτου δρόμου", του Rainbow Coalition, των ΜΚΟ, κλπ.

Αυτή είναι η δυσκολία της κατάστασής μας, μια δυσκολία που σε αφορά πολύ πιο επίπονα στην πραγματικότητα από ό,τι εμένα, μιας και εσύ θα ζήσεις στον κόσμο που έρχεται περισσότερο από ό,τι εγώ. Η ελπίδα μας είναι ότι θα βρεθεί η επινοητικότητα και το θάρρος να ξεφύγουμε πραγματικά από την ιδεολογική χρεοκοπία, και όχι μόνο κατ' επίφασιν.

Γιατί, τότε, αφού δέχομαι ότι είναι αδύνατη η επιστροφή στην έννοια "κομμουνισμός" με την ιστορική διάσταση που πήρε στον εικοστό αιώνα, επιμένω στην λέξη; Γιατί πολύ απλά η λέξη προϋποθέτει την κατανόηση ότι ισότητα και δικαιοσύνη δεν είναι εφικτές χωρίς δραστικές παρεμβάσεις σε ό,τι αφορά την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, την κατανομή του πλούτου, την φύση της εργασίας. Κάθε προσπάθεια παράκαμψης των υλικών διαστάσεων της ζωής μας ως είδους οδηγεί σε μια επιζήμια και ουσιωδώς ανήθικη ηθικολογία, που το πραγματικό της περιεχόμενο είναι 'άλλα λόγια να αγαπιόμαστε'".

Η εικόνα είναι από το www.aviadgil.com

Δεν υπάρχουν σχόλια: