Κυριακή, 17 Ιανουαρίου 2010

"Ο εβραιοέλληνας είναι ελληνοεβραίος"

Jacques Derrida
"Βία και Μεταφυσική" (απόσπασμα)
Μτφρ. Radical Desire

Ιουδαϊσμός και ελληνισμός: ανάμεσα στους δύο αυτούς πόλους επιρροής κινείται ο κόσμος μας. Σε ένα χρονικό σημείο νιώθει δυνατότερα την έλξη του ενός, σε άλλο του άλλου. Και θα έπρεπε να είναι, αν και δεν είναι ποτέ, αρμονικά και ευτυχισμένα ισορροπημένος ανάμεσά τους. Matthew Arnold, Κουλτούρα και αναρχία.

[...] Αλλά ο εμπειρισμός έχει πάντοτε καθοριστεί από τη φιλοσοφία, από τον Πλάτωνα ως τον Χούσερλ, ως μη φιλοσοφία: ως η απόπειρα της φιλοσοφίας να υποδυθεί τη μη φιλοσοφία, η ανικανότητά της να δικαιολογήσει τον εαυτό της, να συνδράμει τον εαυτό της ως λόγος. Αλλά αυτή η ανικανότητα, όταν υιοθετείται αποφασιστικά, αμφισβητεί την αποφασιστικότητα και τη συνοχή του λόγου (φιλοσοφία) που βρίσκεται στη ρίζα της, αντί να αφήνεται να επερωτάται από τον λόγο. Συνεπώς τίποτε δεν μπορεί να προσκαλέσει τόσο έντονα τον ελληνικό λόγο --τη φιλοσοφία-- όσο αυτή η έκρηξη του εντελώς άλλου· και τίποτε δεν μπορεί σε τέτοιο βαθμό να ξαναεγείρει τον λόγο σε ό,τι αφορά τις απαρχές του όσο η θνητότητά του, ο άλλος του.

Αλλά αν αποκαλέσει κανείς αυτή την εμπειρία του άπειρα άλλου "Ιουδαϊσμό" (πράγμα το οποίο είναι απλώς μια υπόθεση για μας), θα πρέπει να στοχαστεί για την αναγκαιότητα μέσα στην οποία βρίσκεται αυτή η εμπειρία, το πρόταγμα δια του οποίου διατάσσεται να επισυμβεί ως λόγος, και να ξαναεγείρει το ελληνικό ως προς το αυτιστικό συντακτικό του δικού του ονείρου. Η ανάγκη του να αποφύγει κανείς τη χειρότερη βία, η οποία μας απειλεί όποτε ο ένας παραδίδεται σιωπηλά στα χέρια του άλλου τη νύχτα. Η ανάγκη να δανειστεί κανείς τους τρόπους του μοναδικού φιλοσοφικού λόγου, που μπορούν μόνο να αντιστρέψουν την "καμπύλωση του χώρου" για χάρη του ίδιου. Ενός ίδιου που δεν είναι το ταυτόσημο, και που δεν περικλείει τον άλλο. Ήταν Έλληνας αυτός που είπε "αν είναι ανάγκη κάποιος να φιλοσοφεί, πρέπει κάποιος να φιλοσοφεί· αν δεν είναι ανάγκη κάποιος να φιλοσοφεί, πάλι πρέπει να φιλοσοφεί (να το λέει και να το σκέφτεται). Πρέπει πάντα κανείς να φιλοσοφεί." Ο Λεβινάς το γνωρίζει καλύτερα από όλους: "Δεν μπορεί κανείς να απορρίψει τις Γραφές χωρίς να γνωρίζει πώς να τις διαβάζει, ούτε να λέει φιλολογία χωρίς φιλοσοφία, ούτε, αν χρειαστεί, να συλλαμβάνει τον φιλοσοφικό λόγο χωρίς να φιλοσοφεί." "Πρέπει να αναφερθεί κανείς --είμαι πεπεισμένος-- στο μέσο κάθε κατανόησης και κάθε αντίληψης στο οποία αντανακλάται όλη η αλήθεια --ακριβώς στον ελληνικό πολιτισμό, και σε αυτό που παρήγαγε: στον λόγο, στον συνεκτικό λόγο της λογικής, στη ζωή σε ένα λογικό Κράτος. Αυτές είναι οι αληθινές βάσεις κάθε κατανόησης" (Λεβινάς, Η δύσκολη ελευθερία). Αυτό το σημείο συνάντησης δεν μπορεί να προσφέρει περιστασιακή φιλοξενεία σε μια σκέψη που θα παρέμενε ξένη σ' αυτό. Και ακόμα λιγότερο μπορεί να λείψει ο Έλληνας, έχοντας δανείσει το σπίτι και τη γλώσσα του, ενώ ο Ιουδαίος και ο Χριστιανός συναντιούνται στο σπίτι του (γιατί αυτή είναι η συνάντηση που αφορά το κείμενο που μόλις παρέθεσα). Η Ελλάδα δεν είναι ένα ουδέτερο, δοκιμαστικό έδαφος, πέρα από σύνορα. Η ιστορία στην οποία παρήχθηκε ο ελληνικός λόγος δεν μπορεί να είναι ένα ευτυχές ατύχημα το οποίο παρέχει τη βάση  κατανόησης για αυτούς που καταλαβαίνουν την εσχατολογική προφητεία, και για αυτούς που δεν την καταλαβαίνουν καθόλου. Δεν μπορεί να είναι εξωγενής και τυχαία για καμμία σκέψη. Το ελληνικό θαύμα δεν είναι αυτό ή εκείνο, τούτη και η άλλη εκπληκτική επιτυχία. Είναι το ότι καμμία σκέψη δεν δύναται να αντιμετωπίζει τους σοφούς της ως "σοφούς του επέκεινα", σύμφωνα με την έκφραση του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου. Έχοντας προσφέρει το "επέκεινα της ουσίας", έχοντας αναγνωρίσει με την δεύτερη της λέξη (για παράδειγμα στον Σοφιστή) ότι η ετερότητα είναι ανάγκη να κυκλοφορεί στην καρδιά του νοήματος, η ελληνική σκέψη για το Είναι έχει για πάντα προστατευθεί από κάθε παντελώς απρόσμενη συνεπίκληση.

Είμαστε Εβραίοι; Είμαστε Έλληνες; Ζούμε στη διαφορά του Εβραίου και του Έλληνα, που ίσως είναι η ενότητα αυτού που αποκαλούμε ιστορία. Ζούμε μέσα στη διαφορά και δια της διαφοράς, δηλαδή της υποκρισίας, για την οποία ο Λεβινάς θα πει με τόση περίσκεψη ότι δεν είναι "μόνο ένα χυδαίο και τυχαίο μειονέκτημα του ανθρώπου αλλά το χάσμα στη βάση ενός κόσμου προσαρτημένου τόσο στους φιλόσοφους όσο και στους προφήτες" (Το Ατέρμονο και η Ολότητα).

Είμαστε Έλληνες; Είμαστε Εβραίοι; Αλλά ποιοι είμαστε εμείς; Είμαστε (όχι χρονολογική αλλά προ-λογική ερώτηση), πρώτα Εβραίοι ή πρώτα Έλληνες; Και αυτός ο παράξενος διάλογος ανάμεσα στον Εβραίο και τον Έλληνα, η ειρήνη η ίδια, έχει τη μορφή της απόλυτης θεωρησιακής λογικής του Χέγκελ, την ζωντανή λογική η οποία συμφιλιώνει την μορφολογική ταυτολογία και την εμπειρική ετερολογία έχοντας στοχαστεί τον προφητικό λόγο στον πρόλογο του Φαινομενολογία του Πνεύματος; Ή μήπως, αντίθετα, τούτη η ειρήνη έχει τη μορφή του ατέρμονου χωρισμού και του αδιανόητου, της άφατης υπέρβασης του άλλου; Σε τι ορίζοντα ειρήνης ανήκει η γλώσσα η οποία θέτει αυτό το ερώτημα;  Από πού αντλεί την ενέργεια για το ερώτημά της αυτό; Μπορεί να εξηγήσει το ιστορικό ζευγάρωμα του ιουδαϊσμού και του ελληνισμού; Και ποια είναι η νομιμότητα, ποιο είναι το νόημα του συνδέσμου σε αυτή την πρόταση, γραμμένη από τον ίσως περισσότερο εγελιανό των σύγχρονων πεζογράφων: "Ο Εβραιοέλληνας είναι Ελληνοεβραίος. Τα άκρα συναντώνται." (Τζέιμς Τζόυς, Οδυσσέας);

Φωτό: εξώφυλλο βιβλίου Jacques Derrida, Fordham University Press.


12 σχόλια:

dytistonniptiron είπε...

Δεν κολλάει εδώ, βέβαια, αλλά.. χρόνια πολλά!

Αντωνης είπε...

Να σαι καλά, ευχαριστώ.

Νοσφεράτος είπε...

ωραιοτατο

LeftG700 είπε...

Φίλε Αντώνη,


Χρόνια Πολλά και Καλά κι από μας! (Στα είπαμε και στην έδρα μας).


Τα λέμε.

Αντωνης είπε...

Να στε καλά, σας επισκέφθηκα ήδη για τα περαιτέρω της κουβέντας.

Θεία Θ είπε...
Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.
Θεία Θ είπε...

Κι εγώ βασικά πέρασα για να ευχηθώ στον οικοδεσπότη χρόνια πολλά.
Δύσκολη ανάρτηση αυτή για μέρα γιορτής.
Να διασκεδάσετε ό,τι κι αν κάνετε σήμερα και οι φιλοσοφικές απορίες άλλη ώρα.

Αντωνης είπε...

Ως άθεοι, όπως μου είπε ο φίλος μου ο Νικόλας στο τηλέφωνο, μάλλον δεν δικαιούμαστε να γιορτάζουμε τον πολυούχο μας άγιο:-) Παρ' όλα αυτά, με χαροποιεί η ευγενική σας διάθεση:-)

καλωδιο είπε...

Καλησπέρα.
Άλλος ένας άθεος στην παρέα, αλλά το ημερολόγιο λέει πως γιορτάζεις σήμερα.
Χρόνια πολλά λοιπόν (κατά τα ειωθότα).

ΥΓ Άγιος καλώδιος αν δεν με απατούν οι ελάχιστες θρησκευτικές μου γνώσεις δεν πρέπει να υπάρχει..

Αντωνης είπε...

Κοίτα, καλώδιο, είναι ωραίο να σε θυμούνται οι φίλοι. Για αυτό σου επιτρέπω να θεσμοθετήσεις πάραυτα την ημέρα του αγίου καλωδίου.:-) Όσο για μένα, όταν άρχισα το blog, και με δεδομένο πόσο μπουνταλάς εξακολουθώ να παραμένω σε ιντερνετικά θέματα, δεν μου κοψε να σκεφτώ κανα ψευδώνυμο. Απολαμβάνω όμως, δεν το κρύβω, τις δευτερογενείς συνέπειες εκείνης της αρχικής απερισκεψίας. :-)

LEFT LIBERAL SYNTHESIS είπε...

Χρονια Πολλα!!

Αντωνης είπε...

Ευχαριστώ, φίλε LLS.