Τρίτη, 12 Ιανουαρίου 2010

Πολιτική εκπαίδευση



"Θετική, ρητή αντίληψη του τι είναι το πολιτικό ζητούμενο" είναι το πρόταγμα της δημοκρατίας. Άλλοι τη λένε περιεκτική, άλλοι άμεση, άλλη σοσιαλισμό, άλλοι αναρχία, αλλά για δημοκρατία μιλάμε όλοι. Ή μήπως όχι;

Το πώς πάμε εκεί εξαρτάται από την παιδεία μας. Την κατοχή εκείνων των στοιχειωδών γνωστικών εργαλείων, που δεν θα σε κάνουν έρμαιο κανενός και θα σου επιτρέπουν να έχεις άποψη, συμμετέχοντας σε μια συλλογικότητα ανθρώπων, με δικαιώματα.
Odyssey, σχόλιο στο RD, 10 Γενάρη 2010
Επισκέφθηκα αυτές τις μέρες το ελληνικό τμήμα του www.marxists.org ενόψει της πρόθεσής μου να μεταφράσω το κείμενο του Λένιν "Μικροαστικός και προλεταριακός σοσιαλισμός." Ήθελα να δω εάν το κείμενο είχε ήδη μεταφραστεί, και, εφόσον ήταν αμετάφραστο (ήταν), να δωρίσω την ρετουσαρισμένη εκδοχή της μετάφρασης που ανέβασα στο blog εκεί. Όπως και έγινε.

Τον τελευταίο καιρό έγινε μια κουβέντα για τις οικονομικές δυσχέρειες που αντιμετωπίζει το wikipedia, ένας ιστότοπος με τεράστια συμβολή στην διαμόρφωση της γενικής διάνοιας. Υπήρξε, κατά τα φαινόμενα, ικανοποιητική ανταπόκριση παγκόσμια. Το marxists.org, που λειτουργεί από το 1990, βασίζεται επίσης στην εθελοντική εργασία για την συλλογή και μετάφραση σε διάφορες γλώσσες του μαρξιστικού αρχείου. Είναι ένα εγχείρημα ασύγκριτα μεγάλης σημασίας για την ερευνητική αποκατάσταση και διασπορά της κληρονομιάς των ιδεών που πυροδότησαν, ενθάρρυναν και  στοχάστηκαν κριτικά πάνω σε δύο τουλάχιστον αιώνες αγώνων για ελευθερία και ισότητα σε όλο τον κόσμο. Έχει ξεχωριστούς τομείς με μεταφράσεις σε 48 γλώσσες. Το 2007, είχε συλλέξει 53.000 κείμενα--άρθρα, ολοκληρωμένα βιβλία, επιστολογραφία. Αποτελεί μια από τις πιο εκτεταμένες ηλεκτρονικές βιβλιοθήκες σε οποιοδήποτε τομέα, και έχει ως πρώτη μέριμνα του καταστατικού του να παραμείνει εσαεί 100% δωρεάν σε ό,τι αφορά την πρόσβαση.

Αν, όπως παρατηρεί στο πιο πάνω απόσπασμα σχολίου του ο χρήστης Odyssey, η μετάβαση στο πολιτικό ζητούμενο περνάει από την παιδεία, και αν ως "παιδεία" ορίζεται, όπως ο ίδιος έξοχα το έθεσε, η "κατοχή εκείνων των στοιχειωδών γνωστικών εργαλείων, που δεν θα σε κάνουν έρμαιο κανενός και θα σου επιτρέπουν να έχεις άποψη, συμμετέχοντας σε μια συλλογικότητα ανθρώπων, με δικαιώματα", η συμμετοχή με εθελοντική εργασία στην μετάφραση κειμένων στα ελληνικά για το αντίστοιχο αρχείο του marxists.org αποτελεί συμμετοχή στην μαρξιστική παιδεία σε μία σειρά επιπέδων:

α) συμμετοχή στην διαδικασία της εκπαίδευσης άλλων στην ευρύτερη δυνατή γκάμα προσεγγίσεων που άπτονται της μαρξιστικής οπτικής (το αρχείο είναι άκρως μη σχισματικό και περιλαμβάνει τεράστιο εύρος λιγότερο ή περισσότερο ή και καθόλου "ορθόδοξων μαρξισμών").
β) συμμετοχή στην αυτοεκπαίδευση σε ό,τι αφορά την κριτική ανάγνωση και κατανόηση των μαρξιστικών και μαρξίζοντων κειμένων (και η μετάφραση σε υποχρεώνει να διαβάζεις προσεκτικά).
γ) συμμετοχή στην διάδραση ανάμεσα σε ατομικές ευφυίες: του συγγραφέα, του μεταφραστή, του αναγνώστη και μελλοντικού ενεργού φορέα και κριτικού των ιδεών.
δ)  συμμετοχή στην ιδέα της μη εμπορευματικής, μη εξαγόρασιμης, και κατά το δυνατόν εξισωτικά προσφερόμενης δυνατότητας για παιδεία.
ε) συμμετοχή στην παγκόσμια κοινότητα που συναπαρτίζει τους συγγραφείς, μεταφραστές και αναγνώστες του αρχείου, δηλαδή συμμετοχή  στην έμπρακτη οικουμενικότητα του συμβάντος "Μαρξ"--και, άρα, και των προγενέστερων και μεταγενέστερων σημείων αναφοράς που το συμβάν αυτό μαγνητίζει και συγκροτεί σε αστερισμό σκέψης.

Ό,τι άλλο και αν είναι, ο Μαρξισμός, με την ευρύτερη υπόσταση που υλοποιεί το αρχείο marxists.org, είναι επίσης η ζωτικότερη, η πιο μαχητική, η πιο θαρραλέα και η πιο συλλογικά πυροδοτούμενη εκδοχή πιστότητας στο πρόταγμα του Διαφωτισμού: sapere aude. Ο Διαφωτισμός πέρασε χρόνια αρκετά κακής δημοσιότητας τις τελευταίες δεκαετίες, και ίσως όχι τόσο τυχαία: η αστική ιδεολογία, η οποία τον δημιούργησε αλλά τον έχει προδώσει και εγκαταλείψει έμπρακτα προ πολλού, βρήκε αρκετά ελκυστική την ιδέα, στα χρόνια του λεγόμενου μεταμοντερνισμού (τρομάρα μας!) να τον αποτελειώσει, προκηρύσσοντάς τον καταπιεστικό, λογοκρατικό, φαλλοκρατικό, επενδεδυμένο με την λογική της κυριαρχίας. Ξεχάστηκε όμως βολικά το γεγονός ότι η κριτική του διαφωτισμού αποτελούσε πάντα το πιο ουσιώδες κομμάτι της κληρονομιάς του, από την κριτική του Μαρξ στον Χέγκελ ως τη Διαλεκτική του Διαφωτισμού των Αντόρνο-Χορκχάιμερ. Διαφωτισμός σημαίνει πάνω από όλα κριτική (critique, και όχι "κριτική" με την ψευδή, χυδαία έννοια που έχει δυστυχώς καθιερωθεί στην χώρα μας), και η κριτική δεν είναι τίποτε αν δεν είναι πρώτα από όλα αυτο-κριτική, αναστοχασμός πάνω σε ό,τι προδιατίθεται κριτικά απέναντι στο όποιο αντικείμενο.

Αντιστεκόμενοι στην πρόωρη αποποίηση του εγχειρήματος του Διαφωτισμού που επιθυμεί η αστική ιδεολογία --η οποία έχει παντού και παντοιοτρόπως απαξιώσει την ίδια την ιδέα της παιδείας, τον ίδιο τον θεσμό του πανεπιστημίου, τον ίδιο τον επιστημολογικό ανθρωπισμό που κάποτε ύψωνε ως λάβαρο ενάντια στη φεουδαρχία-- παραμένουμε, άκαιρα, κόντρα στη λογική των καιρών, Διαφωτιστές, εραστές και ερωμένες της επιθυμίας για κριτική γνώση και, ταυτόχρονα, κριτικοί αυτής της ίδιας της επιθυμίας, φορείς του αν-αρχικού πάθους για απελευθέρωση από το ίδιο το αρχείο, από το μαγνητικό πεδίο της αρχής, από την αειφόρο εξουσία της παρελθοντικής γνώσης πάνω στην ελεύθερη από σύνορα επικράτεια που (αξίζει να) λέγεται μέλλον. Και τούτη η διπλή επιθυμία, δεν θα πρεπε να χρειάζεται να το ξαναθυμίσουμε, βρισκόταν πάντα στην καρδιά του συμβάντος που λέγεται Μαρξ.



9 σχόλια:

Μαριανα είπε...

Στην τελευταία παράγραφο λέγοντας ότι η αστική ιδεολογία απαξιώνει την παιδεία κάνοντας λόγο για κάποιο ιδεατό παρελθόν, αυτό το ιδεατό παρελθόν δεν υπήρχε. Οι λίγοι διαφωτιστές σήμερα είναι πολλοί περισσότεροι από ότι άλλοτε, χωρίς να χρειάζεται να αναγιγνώσκουν αυτούς τους θεσμούς μέσα από κάποια συμπαγής πολιτική κίνηση. Το εγχείρημα δεν πάει κόντρα στη λογική των καιρών. Εκμεταλλεύεται τη προσφορά του διαδικτύου για διανομή ιδεών, όπως και άλλοι πολλοί(blogs,σελίδες,μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί)... ποτέ άλλοτε δεν ήταν περισσότεροι σε αριθμό. Αλλά ποσότητα δε σημαίνει και ποιότητα.

Η προσπάθεια marxists είναι δυνατή γνώση μέσα στο σύνολο σημαντικών πληροφοριών που βοηθούν μια κοινότητα ανθρώπων εξοικειωμένων με έννοιες και ισμούς ικανή να περάσει σε πιο δύσκολα επίπεδα ανάγνωσης, αλλά στον ευρύ λαό αυτόν που φέρει την αστική ιδεολογία, τότε όπως και τώρα είναι κάτι το αδιάφορο.

Δεν είναι καμιά προσπάθεια γι'αυτούς.

τα άρθρα σου έχουν μεγάλο ενδιαφέρον και προκαλούν προτάσεις αντιπροτάσεων και προβληματισμούς.

Καλή συνέχεια,

Αντωνης είπε...

Ευχαριστώ για το καλοζυγισμένο και ενδελεχές σχόλιο Μαριάννα. Απαντώ:

Ο Διαφωτισμός στην ιστορική του μορφή είναι ανεξάλειπτα πολιτικός. Η ιδέα ότι υπάρχουν διαφωτιστές "χωρίς...συμπαγή πολιτική κίνηση" προϋποθέτει ότι μπορεί να αποσπαστεί ο Διαφωτισμός από την συγκροτημένη δράση πάνω στην πολιτική χειραφέτηση. Τότε όμως ο "Διαφωτισμός" γίνεται απλά αφηρημένη γενικότητα και δεν αφορά αυτό που ο τίτλος της συγκεκριμένης ανάρτησης ονομάζει "Πολιτική εκπαίδευση."

Δεν είμαι καθόλου βέβαιος ότι τα παραδείγματα που αναφέρεις εκπροσωπούν την κυρίαρχη λογική των καιρών. Η πληροφόρηση και η εκπαίδευση εξακολουθούν να παραμένουν δέσμιες του χρήματος. Η εκπαίδευση, π.χ, είναι σήμερα ακριβότερη παρά ποτέ. Όσο για την πληροφόρηση, η συντριπτική πλειοψηφία των επιστημονικών βάσεων δεδομένων αποτελεί εμπορικό αγαθό (commodity) του οποίου η νομή αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο των πλούσιων κοινωνιών. Κάποτε είχα ένα φοιτητή από το Ιράν που δεν είχε δει ποτέ στην ζωή του επιστημονικό περιοδικό.

Αντωνης είπε...

Συνέχεια:

Ο ευρύς λαός και το πώς ανταποκρίνεται στις ιδέες είναι μια πολύ πολύπλοκη υπόθεση, τόσο πολύπλοκη όσο η κίνηση της ιστορίας. Στα 1860-1880 περίπου, οι παθιασμένοι Ναρόντνικ είχαν απελπισμένα προσπαθήσει να κινητοποιήσουν τους Ρώσους χωρικούς ενάντια στο τσαρικό καθεστώς, με πολύ μικρή επιτυχία. Κατέφυγαν στην τρομοκρατία ακριβώς γιατί δεν μπόρεσαν να εξασφαλίσουν απήχηση στους αγρότες, που ήταν η τεράστια πλειοψηφία του Ρωσικού λαού τότε. Και μετά, ήρθε ο Λένιν. Τι μεσολάβησε; Τι άλλαξε; Γιατί πέτυχε ο Λένιν, με την σαφώς αυστηρότερη, "οργανωτικο--κεντρική" γραμμή του εκεί όπου απέτυχε ο ρομαντικός, φλογερός, αγροτο-κεντρικός αντικαπιταλισμός των Ναρόντνικ να πείσει αγράμματους αγρότες; Η ιδέα που παγιώθηκε από το σταλινικό καθεστώς ήταν "επειδή ο Λένιν εκπροσωπούσε ένα επιστημονικό σοσιαλισμό." Δεν νομίζω. Ο Λένιν άλλαξε πάρα πολλές φορές ιδέες, στρατηγικές και τακτικές. Ή, για να πάρω άλλο ένα παράδειγμα, ποιος περίμενε πριν 10 χρόνια την αρκετά μαζική στροφή της Λατινικής Αμερικής στον σοσιαλισμό; Και ποιος περίμενε, το 1991 ας πούμε, ότι 20 χρόνια μετά την πτώση του υπαρκτού θα τα φτυνε ο νεοφιλελευθερισμός που τότε θριάμβευε ως μόνος νικητής;

Μαριανα είπε...

Στην ιστορική του μορφή ο διαφωτισμός ήταν απροκάλυπτα πολιτικός, αλλά όχι πάντα. Είχε διάφορες κατευθύνσεις.
Ας πούμε ότι ο Burke ήταν κατακριτής της Γαλλικής Επανάστασης, ο Diderot υποβοηθούμενος από την de Pompadeur του παλατιού και ο Winckelmann δημιούργησε έναν παραλογισμό της ελληνικής αρχαιότητας.

Ο διαφωτισμός βοήθησε στον μέγιστο βαθμό στην πολιτική εκπαίδευση του λαού και δημιούργησε αυτή την πανηγυρική εικόνα (και ρομαντική όπως οι Ναρόντνικ που περιέγραψες) στις αρχές του, όταν ο λαός εισβάλει στις Βερσαλίες και διώχνει τους ευγενείς. Όμως ήταν το πρώτο βήμα εκτός από την πολιτική του εκπαίδευση σε μια σοβαρότερη πολιτική του χειραγώγηση όπου ο Mirabeau, o Danton και ο Ροβεσπιέρος ήταν σκευωροί που καιροσκόπησαν κι αυτοί με την σειρά τους ερχόμενοι στην εξουσία.

Ο Smith έβαλε εκείνη την εποχή τις βάσεις του οικονομικού συστήματος, τον ίδιο καιρό η Αμερική υπέγραφε την ανεξαρτησία της...
Από την άλλη, διάφορες λέσχες (όπως η Lunar Society) προωθούν μυστικά στους κύκλους τους, λόγω λογοκρισίας, την επιστημονική έρευνα και γνώση χωρίς πολιτικές βλέψεις και κινήσεις.

Θέλω να πω ότι η πληροφόρηση και η εκπαίδευση σαφώς και παραμένουν δέσμιες του χρήματος όπως λες. Όμως οι βάσεις για μια τέτοια συναίνεση αν θέλει να ανατρέξει κανείς στο παρελθόν, βρίσκονται εκεί, στα χρόνια του Διαφωτισμού.
Αυτός έθεσε τις αντίρροπες βάσεις και μετέφερε τα ιδανικά του μεταφρασμένα σε πολιτικές κινήσεις μέχρι σήμερα, με έναν τρόπο παραμορφωμένο και προσαρμοσμένο στην εκάστοτε εποχή.

Αντωνης είπε...

Σίγουρα υπάρχει σημαντική ετερογένεια στον ιστορικό Διαφωτισμό, συμφωνώ (αν και διαφωνώ με επί μέρους ομαδοποιήσεις και αξιολογήσεις σου, π.χ Νταντόν και Ροβεσπιέρου, ή Μπερκ και Διαφωτισμού tout court).

Η τελευταία σου παράγραφος εγείρει κάποιες απορίες. Τι εννοείς λέγοντας ότι ο Διαφωτισμός "έθεσε τις αντίρροπες βάσεις" για κάτι μου ονομάζεις "μια τέτοια συναίνεση"; Κατ' αρχάς η δομή φαίνεται αντιφατική (και αντίρροπες και συναίνεση;) Κατά δεύτερον τι είδους συναίνεση είναι αυτή στην οποία αναφέρεσαι; Τι ακριβώς αφορά;

Σε ευχαριστώ εκ των προτέρων,
Α.

Μαριανα είπε...

Συγνώμη για την αργοπορία μου.

Όντως είναι αντιφατικά με την πρώτη ματιά αυτά που συνέβησαν στα χρόνια του διαφωτισμού κι έπειτα. Η συναίνεση "χρήμα κι παιδεία" που δεν ήταν το ζητούμενο αλλά έγινε εύκολα αποδεκτό από την μπουρζουαζία, έχει τις βάσεις της στον Διαφωτισμό. Γιατί από εκεί κι έπειτα αφού η αστική τάξη απέκτησε οικονομική και αριθμητική δύναμη μέσα στους αιώνες, κατάφερε κουβαλώντας αυτές τις ιδέες του Διαφωτισμού να παραγκωνίσει σταδιακά την παλιά αριστοκρατία από το πολιτικό προσκήνιο. Έτσι η αστική τάξη που άρχισε να κυβερνά και αποτελούνταν από εμπόρους, βιομήχανους, τραπεζίτες, έπραξε ανάλογα με τα δικά της συμφέροντα. Και το δικό της συμφέρον δεν ήταν το γαλάζιο αίμα, αλλά το κεφάλαιο. Αυτοί ήταν οι υποστηρικτές του Διαφωτισμού γιατί αυτοί ήταν οι καταπιεσμένοι από την αριστοκρατία που είχαν φωνή. Ζητούσαν ανθρωπισμό, ανεκτικότητα και λογική.

Συμβαίνει συνήθως να ελπίζουμε ότι με την άνοδο κάποιων "άλλων" στην εξουσία από αυτών που ήταν πριν, η εξουσία θα έχει διαφορετικό πρόσωπο. Αυτό που συμβαίνει είναι οι νέοι εξουσιαστές να σχηματίζουν μια νέα αριστοκρατία, σφετεριζόμενοι φιλοσοφικές ιδέες, λυρικά γεγονότα και την δύσκολη θέση των οικονομικά αδύναμων. Αυτό εννοούσα με τον "παραμορφωμένο και προσαρμοσμένο" τρόπο που οι ιδέες (του Διαφωτισμού) συνεχίζουν μέχρι σήμερα να βοηθούν αυτή την νέα εξουσία που ξεκίνησε πάνω και δια μέσου του Διαφωτισμού.

Μαριανα είπε...

Σ'ευχαριστώ κι εγώ για την διαδικτυακή συζήτηση. Άλλωστε οι αφηγήσεις του παρελθόντος που κάνει ο καθένας μας, δείχνουν πώς ανασυνθέτουμε το παρελθόν δημιουργώντας θραύσματα και αντανακλάσεις του τότε στο σήμερα.

Αντωνης είπε...

Μαριάννα,

Ευχαριστώ για τις διευκρινήσεις. Χωρίς αμφιβολία, ο διαφωτισμός είχε τις διαστάσεις τις οποίες κατονομάζεις. Είχε όμως και άλλες, ανάμεσά τους την επαναστατική τρομοκρατία του Σεν Ζυστ και του Ροβεσπιέρου, ή την υπερβολικά μεγάλη για την αστική τάξη φιλοσοφική βαρύτητα του Καντ και του Χέγκελ. Υπερασπίζεται κανείς, για να χρησιμοποιήσω την δική σου φράση, "θραύσματα" του παρελθόντος, γιατί το σημαίνον παρελθόν είναι πάντα θραυσματικό ούτως ή άλλως (γιατί πάντα ήταν ετερογενές και συγκρουσιακό εκ των ένδον).

Ο μαρξισμός είναι μια μορφή ριζοσπαστικοποίησης μιας αρχικά αστικής διανοητικής κληρονομιάς ενάντια στην ίδια την αστική τάξη. Αυτό είναι γνωστό και δεν προσπαθώ να πω κάτι καινοτόμο στην ανάρτησή μου, απλά να θυμίσω κάτι βασικό. Ιδιαίτερα στις μέρες μας, όπου το σημαίνον κομμάτι αυτής της κληρονομιάς, αυτό που δεν εξαργυρώνεται με χρήμα, έχει πεταχτεί στον κάλαθο των αχρήστων.

Το Marxists Internet Archive είναι η δικιά μας Encyclopedie. Την χρειαζόμαστε. Και αυτό είναι όλο.

Αντωνης είπε...

Χαίρομαι, όπως και να χει, που αν και έχω λίγους σχολιαστές, έχω τόσο καλά ενημερωμένους σχολιαστές. :-)