Πέμπτη, 14 Ιανουαρίου 2010

Ντοσιέ: Θρησκεία και Πολιτική: Αλληλογραφία Benjamin-Scholem πάνω στο αίνιγμα "Κάφκα" (πρώτο μέρος)

Πηγή: The Correspondence of Walter Benjamin, 1910-1940, επιμ. Gershom Scholem και Theodor W. Adorno, μτφρ. στα αγγλικά Manfred R. Jacobson και Evelyn M. Jacobson, Chicago, The University of Chicago Press, 1994.
Μτφρ. στα ελληνικά και σχόλια: Radical Desire

Walter Benjamin προς Gershom Scholem, 17 Οκτώβρη 1934
Αγαπητέ Gerhard*,

To δοκίμιο για τον Κάφκα προχωράει σταθερά, και έτσι είμαι ευγνώμων για τις πρόσφατες παρατηρήσεις σου. Απομένει να δω αν θα μπορέσω να λυγίσω το τόξο έτσι ώστε να εξφενδονιστεί το βέλος. Αλλά ενώ τα άλλα μου έργα είχαν την τάση να βρίσκουν το τέλος τους μάλλον γρήγορα, στο σημείο που τα άφηνα στην άκρη, δεν θα τελειώσω με αυτό για αρκετό καιρό. Η εικόνα του τόξου προδίδει το γιατί: Αντικρύζω τα δύο τέλη ταυτόχρονα: το πολιτικό και το μυστικιστικό. [...]

Walter Benjamin προς Gershom Scholem, 12 Ιούνη 1938
Αγαπητέ Gerhard,
[...] Ο Κάφκα ζει σε ένα παραπληρωματικό κόσμο. (Σ' αυτό βρίσκεται ακριβώς στο ίδιο επίπεδο με τον Klee, του οποίου η δουλειά είναι το ίδιο ουσιωδώς μοναχική όπως και αυτή του Κάφκα στη λογοτεχνία). [...] Όμως η εμπειρία του βασίστηκε αποκλειστικά στην παράδοση, στην οποία ο Κάφκα παραδόθηκε. Δεν υπήρχε ικανότητα να δει μακριά, ή προφητική ενόραση. Ο Κάφκα κρυφάκουγε την παράδοση, και αυτός που κάνει προσπάθεια να ακούσει δε βλέπει.

Ο βασικός λόγος που αυτό το κρυφό άκουσμα απαιτεί τέτοια προσπάθεια είναι ότι μόνο οι πιο αδιευκρίνιστοι ήχοι φτάνουν ως τον ακροατή. Δεν υπάρχει δόγμα που θα μπορούσε κάποιος να μάθει και δεν υπάρχει γνώση που μπορεί κάποιος να συντηρήσει. [...] Αυτό εξυπακούει μια κατάσταση πραγμάτων που χαρακτηρίζει τα έργα του Κάφκα δια της άρνησης, αλλά με μεγάλη ακρίβεια (μια αρνητικά δοσμένη περιγραφή θα είναι μάλλον πολύ περισσότερο γόνιμη εδώ από μια καταφατική). Η δουλειά του Κάφκα αντιπροσωπεύει την εξασθένιση της παράδοσης. Η σοφία έχει κάποιες φορές οριστεί ως η επική πλευρά της αλήθειας. Ένας τέτοιος ορισμός καθορίζει την σοφία ως κτήμα της παράδοσης· είναι η αλήθεια με την χαγκαδική** της πυκνότητα.

Αυτή η πυκνότητα της αλήθειας έχει χαθεί. Ο Κάφκα δεν ήταν ο πρώτος που αντιμετώπισε αυτή την κατάσταση. Πολλοί είχαν προσαρμοστεί σε αυτό, γαντζωμένοι από την αλήθεια, ή από οτιδήποτε τύχαινε να βλέπουν ως τέτοια, και με λίγο-πολύ βαριά καρδιά, είχαν αποποιηθεί την μεταδόσιμότητά της. Η πραγματική ευφυία του Κάφκα είναι ότι αποπειράθηκε κάτι εντελώς καινούργιο: θυσίασε την αλήθεια για χάρη της μεταδοσιμότητάς της, του χαγκαδικού στοιχείου. Τα γραπτά του Κάφκα είναι εκ φύσεως παραβολές. Αλλά αυτή είναι η δυστυχία και η ομορφιά τους, ότι έπρεπε να γίνουν κάτι περισσότερο από παραβολές. Δεν κάθονται ταπεινά στα πόδια του [θεολογικού] δόγματος, όπως κάθεται η Χάγκαδα στα πόδια της Χάλακα.*** Ενώ έχουν στρογγυλοκαθίσει, στρέφονται ξαφνικά εναντίον της με τις αρπαχτικές πατούσες τους.****

Για αυτό και στον Κάφκα, δεν μπορεί κανείς να μιλήσει πλέον για σοφία. Μόνο τα προϊόντα της παρακμής της παραμένουν.

[...]

Για να αποδώσει κανείς δικαιοσύνη στην μορφή του Κάφκα στην καθαρότητά της και την ιδιαίτερη ομορφιά της, δεν θα πρέπει ποτέ να χάσει επαφή με ένα πράγμα: είναι η μορφή μιας αποτυχίας. Οι συνθήκες αυτής της αποτυχίας είναι πολλαπλές. Μπαίνει κανείς στον πειρασμό να πει: όταν βεβαιώθηκε για την τελική αποτυχία, τα πάντα μπήκαν στην σειρά για αυτόν, όπως σε ένα όνειρο. Δεν υπάρχει τίποτε πιο αξιομνημόνευτο από την θέρμη με την οποία ο Κάφκα υπογράμμιζε την αποτυχία του.

Σ.τ.Μ
* Gerhard: Το βαπτιστικό όνομα του Gershom Scholem, το οποίο ο ίδιος απέρριψε ως έκφραση του ενδοτικού αστισμού της γενιάς των γονιών του, με την αγωνία τους να γίνουν αποδεκτοί και να ενσωματωθούν στη γερμανική κοινωνία. Ο Scholem γεννήθηκε στο Βερολίνο. Υπήρξε ο στενότερος φίλος του Benjamin και ο σημαντικότερος μελετητής της ιουδαϊκής θεολογίας στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα. Το 1923, άφησε την Ευρώπη για πάντα, μετακομίζοντας στην Βρετανική Διοίκηση Παλαιστίνης, μετέπειτα Ισραήλ. Επηρέασε τόσο τις μυθοπλασίες του Jorge Luis Borges όσο και τον Ιουδαϊσμό του Ιταλού θεωρητικού Giorgio Agamben, άσκησε δριμύτατη κριτική στην Hannah Arendt για το βιβλίο της Ο Eichmann στην Ιερουσαλήμ, και συνέγραψε πλήθος βιβλίων, μεταξύ των οποίων και το Walter Benjamin: Ιστορία μιας φιλίας. Πέθανε στην Ιερουσαλήμ το 1982.
**χαγκαδική: Χάγκαδα, Haggadah, εβραϊκά הגדה, "η αφήγηση". Συλλογή ιερών κειμένων που τοποθετείται χρονικά στις μισναϊκές και ταλμουδικές περιόδους (200-500 μ.X). Σκοπός της Χάγκαδα είναι η μετάδοση της γνώσης για την Έξοδο και το Τόρα. Η Χάγκαδα της Πράγας (1526) είναι η πρώτη που χρησιμοποιεί εκτεταμένες εικονογραφήσεις.
***Χάλακα: Halakhah, εβραϊκά הלכה. Η συλλογή κειμένων που συναπαρτίζουν τον Εβραϊκό Νόμο, συμπεριλαμβανομένων των 613 μίτσβοτ του βιβλικού, μωσαϊκού νόμου. Αντιπαρατίθεται στην Χάγκαδα, εφόσον η Χάλακα είναι το κείμενο του καθαρού δόγματος και η Χάγκαδα οι ετερογενείς προσπάθειες ερμηνείας του και μετάδοσής του. Η ιδέα του Benjamin είναι συνεπώς ότι το έργο του Κάφκα εμπερικλείει το ερμηνευτικό κλειδί αλλά όχι το δόγμα το οποίο αυτό ερμηνεύει· είναι ερμηνεία χωρίς πρωτότυπο, μετά την φθορά και παρακμή του πρωτοτύπου. Για το ενδιαφέρον του Benjamin στην ιδέα του μεσσιανισμού ως συμβάντος που προϋποθέτει την καταστροφή του "Νόμου" βλ. και "Θεολογικο-πολιτικό σπάραγμα", και "Κριτική της βίας", όπως και Agamben, Homo Sacer, Το Ανοιχτό: Άνθρωπος και Ζώο, Κατάσταση Εξαίρεσης, Βεβηλώσεις, Δυνητικότητες. Η εικόνα του βέβηλου και του μεσσιανικού ως δύο βελών που εκσφενδονίζονται σε αντίθετες κατευθύνσεις που εμφανίζεται στο "Θεολογικο-πολιτικό σπάραγμα" του 1938 είναι προφανές ότι παρίσταται ήδη στην περιγραφή της δυσκολίας της ανάλυσης του Κάφκα στην επιστολή της 17 Οκτώβρη 1934.
**** Οι αναγνώστες του τμήματος "Angelus Novus" στο "Θέσεις για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας" θα θυμούνται ότι ο Νέος Άγγελος του Klee έχει ζωώδη, γαμψά νύχια. Η εικόνα πρωτοεμφανίζεται στο πρώιμο, σύντομο κείμενο του Benjamin "Agesilaus Santander", το οποίο o Scholem,  σε μια διάσημη ερμηνεία της εικόνας του αγγέλου στον Benjamin ("Ο Walter Benjamin και ο Άγγελός του"), ερμήνευσε ως αναγραμματισμό του "Angelus Satanas". Για περισσότερα, βλ. επίσης την επανανάγνωση του ερμηνευτικού ζητήματος στο Agamben, Δυνητικότητες.




Πολύ αξιόλογη και σχετική με το θέμα ανάρτηση εδώ.

Δεν υπάρχουν σχόλια: