Κυριακή, 6 Δεκεμβρίου 2009

Διαλεκτική του γέλιου


Ελληνικές κωμωδίες σταμάτησα να βλέπω ξαφνικά. Για ένα διάστημα, η απουσία μου από την Ελλάδα με είχε ωθήσει να εξιδανικεύσω, με ένα είδος ενσυνείδητου αντι-διανοουμενισμού, τις αφέλειες και τις χοντροκοπιές της ευφρόσυνης κινηματογραφικής δεκαετίας του 50: η κωμωδία ήταν τρόπος να "ξεχαστείς", με την πολύ συγκεκριμένη έννοια του να ξεχάσεις την όποια κριτική προδιάθεση σε έκανε να νιώθεις πολιτισμικά αποξενωμένος στον τόπο σου.

Μέχρι που ένα βράδυ, τεμπελιάζοντας άσκοπα μπροστά στην τηλεόραση, έπεσα στον "Άνθρωπο που γύρισε από τη ζέστη" (σκην. Κ. Καραγιάννης) με τον Λάμπρο Κωνσταντάρα: γυρισμένη εν μέσω χούντας, το 1972, αποτελεί ένα μνημείο στην οιονεί φασιστική αθλιότητα, καταφέρνοντας να είναι ταυτόχρονα σεξιστική, πατριαρχική και ρατσιστική στα όρια του ξετσίπωτου αποικιοκρατισμού. Η ξεδιαντροπιά της ταινίας (δεν υπάρχει λόγος να εμβαθύνω στο ταυτόχρονα παιδαριώδες και αποτρόπαιο σενάριο του πατέρα που επιστρέφει από την "αραπιά" για να βάλει τάξη στο "ανυπάκουο" σπιτικό του) με σόκαρε: αντί για "διαφυγή" από την καθημερινότητα, αυτό που προσφερόταν ήταν η δια της βίας καταβύθιση στον βάλτο της μικροαστικής μικροπρέπειας. Καλούσουν να γελάσεις, συνεπώς, όχι με τα θύματα (τη σύζυγο και τα τέκνα του διαστροφικά ναρκισιστή πατέρα), ούτε (καν) με τον θύτη, αλλά με τη δική σου μαζοχιστική παράδοση στην κοινωνική ηλιθιότητα που σε πνίγει εν μέσω καγχασμού: το γέλιο ως μέσο εκδήλωσης ντροπής, τραυματικής αμηχανίας, ένα ανακλαστικό που αναπτύσσεις ψυχαναγκαστικά για αυτό που είναι αποτρόπαιο αλλά που δεν μπορείς να σταματήσεις ή να αλλάξεις. Η απόσταση ανάμεσα στα πρότυπα εθνικού κωμικού γούστου και το "Σπιρτόκουτο" του Οικονομίδη είναι σαφώς μικρότερη από ό,τι αρχικά φαίνεται.

Η εμπειρία έμελλε να επαναληφθεί αρκετές φορές, όσες δηλαδή αποπειράθηκα από τότε να ξαναδώ "σύγχρονες" και παλαιότερες ελληνικές κωμωδίες: το αστείο μου φαινόταν πλέον ως μονίμως κάτι άλλο από αστείο, ένα άλλο όνομα για τον αυτο-οικτιρμό μιας κοινωνίας που γνωρίζει, και ομολογεί, την έκπτωτή της κατάσταση. Σύμφωνα με τη θεολογία, υπάρχουν άγγελοι βλοσυροί και τρομακτικοί και άγγελοι χαμογελαστοί, χερουβίμ απαλλαγμένα από κάθε συναίσθηση της αμαρτίας και μπολιασμένα με την καθαρή μακαριότητα. Το δικό μας γέλιο με τον Ελληνάρα που κερατώνει τη γυναίκα του αλλά σοκάρεται από τα σκάνδαλα της τηλεόρασης, τη γυναίκα που ανέχεται τον εξευτελισμό στο σπίτι της αλλά ξεσπάει στη γειτόνισα ή στα παιδιά της, την ανέραστη θεούσα που είναι κρυφά νυμφομανής, τον αυταρχικό πάτερ φαμίλια που δεν έχει κανένα πραγματικό ηθικό βάρος, τον διεφθαρμένο πολιτικό που βγάζει ηθικοπλαστικά λογίδρια, είναι το γέλιο που ακούγεται στην κόλαση, το άδειο, μεταλλικό γέλιο αυτών που έχουν εγκαταλείψει κάθε ελπίδα. Είναι ένα γέλιο το οποίο πληρώνουμε με το νόμισμα της ντροπής: "αυτή είναι η κοινωνία μου, αυτός είμαι και γω." Για τον νεοέλληνα, δηλαδή για τον άνθρωπο που πολτοποιήθηκε κάτω από το σωρευτικό βάρος δεκαετιών συμπλεγματικού μικροαστισμού, το γέλιο είναι πάντοτε απαρνημένη ομολογία ενοχής. Για ποιο πράγμα; Για την έλλειψη πίστης στην ευτυχία. Για την διαβολική περιφρόνηση μιας αξιοπρέπειας που μοιάζει ανέφικτη.

Για χρόνια, οι διανοούμενοι της ημετέρας αρέσκονταν στο να φορτώνουν το κρίμα στο λαιμό του Καραγκιόζη, και μαζί του, στον επί μακρόν πολιτισμικό μας συγχρωτισμό με τον απεχθή ανατολισμό. Πρόκειται για ένα ακόμα εύπεπτο ιδεολογικό άλλοθι: κανείς δεν γελά με μεγαλύτερη λεπτότητα, ανθρωπιά και ευγένεια από τους σκηνοθέτες του ιρανικού κινηματογράφου· και η ισλαμική λογοτεχνία, μεσαιωνική και σύγχρονη, είναι γεμάτη υψιπετείς σκέψεις και μελαγχολικές τροπικότητες. Στο κέντρο της δυστυχίας την οποία σηματοδοτεί το νεοελληνικό γέλιο δεν βρίσκεται η καθ' ημάς ανατολή αλλά η κακή πίστη (σαρτρικά, mauvaise foi) ως προς την ιδεολογικά κανονιστική ταύτιση με τη δύση. Το γέλιο μας είναι γέλιο ανθρώπων που ο V.S. Naipaul θα ονόμαζε mimic men, ανθρώπων που νιώθουν ότι σε όλες τις εκφάνσεις της, δημόσιες και ιδιωτικές, η ζωή τους δεν είναι παρά μια προβλέψιμη φάρσα, μια αξιοπεριφρόνητη απάτη. Ανάμεσα στα πολιτικά καθήκοντα της νεότερης γενιάς είναι να διεκδικήσει την απόσυρση από την αποτρόπαια συλλογικότητα του "μεταξύ κατεργαρέων..." Να μάθει συνεπώς να γελάει διαφορετικά, αν όχι με την μακαριότητα αγγέλων, τουλάχιστον με την αθωότητα βαρβάρων.





12 σχόλια:

Sraosha είπε...

Άψογος και πάλι.

Chaca-Khan είπε...

indeed -χαίρομαι πολύ που γράφεις και που σε ανακάλυψα.

Για μένα η αντίστοιχη ταινία-θλίψη ήταν το (υ)στ(ε)ρικόΗ Γυνή να Φοβήται τον Άνδρα [1965] με τον Αντωνάκη και την Ελενίτσα Κοκοβίκου μπρρρρρρ

Αντώνης είπε...

Την ξέρω την ταινία, όντως θλιβερή και υστερική. Θα είχε πολύ ενδιαφέρον να είχαμε και άλλες μαρτυρίες απομαγευθέντων.

Σ' ευχαριστώ πολύ για το σχόλιο.

Δημήτρης είπε...

Τα παραδείγματα είναι αμέτρητα! Έχει πάντως πολλή πλάκα (με την έννοια που σπάει κανείς πλάκα παρακολουθώντας ένα σπλάτερ) το πώς απομυθοποιούνται τα "ελληνικά" της παιδικής μας ηλικίας. Ακόμη και ευχάριστες ταινίες, και πέρα από τα προφανώς "χαλαδερά" παραδείγματα που αναφέρατε, αν τις κοιτάξει κανείς "λοξά", γίνονται έως και τρομακτικές... Πεδίον δόξης λαμπρόν, ιδιαιτέρως (αλλά όχι μόνο) για τις gender studies!

Αντώνης είπε...

@Δημήτρης: Ως συνήθως, χτυπάς φλέβα. Χαίρομαι να διαβάζω τα σχόλια σου. Με βοηθούν πολύ. Να είσαι καλά. :-)

Δημήτρης είπε...

Η χαρά είναι δική μου! :-)

exiledinberlin είπε...

Ευχάριστη εξαίρεση στον παλιό άθλιο ελληνικό κινηματογράφο, η "Βίλα των οργίων", του 1964, πάλι με τον Κωνσταντάρα. Γυρισμένη επί του φιλελεύθερου διαλείματος της Ε.Κ.

Σχετικό με το σκεπτικό σου και το βιβλίο της Μ. Κομνηνου, "από την αγορά στο θέαμα.

Συμφωνώ απόλυτα με το κείμενό σου.

Αντώνης είπε...

@EIB: Ευχαριστώ για την πρόταση ανάγνωσης. Τη "Βίλλα" έτυχε να μου προτείνει και μια φίλη πρόσφατα ως μάλλον θεραπευτική. Ενδιαφέρουσα η σύμπτωση απόψεων. Θα την ξαναδώ κάποια στιγμή φαντάζομαι.

Ανώνυμος είπε...

Το άρθρο σου αναρτηθηκε στο Κουτι της Πανδωρας
http://www.koutipandoras.gr/ArticleDetail.aspx?nodeSerial=001002017&nodeId=12&articleId=1146

Αντώνης είπε...

@ανώνυμος: Ευχαριστώ για την ενημέρωση.

Νοσφεράτος είπε...

εκπληκτικη αναρτηση

Αντωνης είπε...

Ευχαριστώ, να' σαι καλά. Και βέβαια για τις αναδημοσιεύσεις είμαι επίσης ευγνώμων.