Τρίτη, 22 Δεκεμβρίου 2009

Κοπεγχάγη


Άλλα δύο από τα μεγαλύτερα κείμενα του through the loophole, αμφότερα εμπνευσμένα από την σύνοδο της Κοπεγχάγης.

Ζωοπολιτική

"Και μόνος απ' όλα τα ζώα ο άνθρωπος έχει έναρθρο λόγο. Και οι μεν άναρθρες κραυγές εκφράζουν τη λύπη και την ευχαρίστηση, και γι' αυτό υπάρχουν στα άλλα ζώα. Η φύση τους δηλαδή τους επιτρέπει να αισθάνονται τη λύπη και την ευχαρίστηση και να γνωστοποιούν τα συναισθήματα αυτά το ένα στο άλλο. Αλλά ο έναρθρος λόγος δημιουργήθηκε για να εκφράζεται το συμφέρον και το βλαβερό, και φυσικά και το δίκαιο και το άδικο. Αυτό, πραγματικά, είναι το διακριτικό σημείο που κάμνει τον άνθρωπο να ξεχωρίζει απ' όλα τα άλλα ζώα: μονάχα αυτός δηλ. αντιλαμβάνεται το καλό και το κακό, το δίκαιο και το άδικο και τις άλλες παρόμοιες αξίες."
Αριστοτέλης, Πολιτικά, Βιβλίο Ι

Ο άνθρωπος, είπε ως γνωστόν ο Αριστοτέλης, είναι ζώον πολιτικό. Την ίδια στιγμή όμως, ο Σταγειρίτης πρόσθετε και την αντίστροφη ιδέα: το ζώο είναι αυτό που αποκλείεται από την σφαίρα της πολιτικής. Για δυο λόγους, ή μάλλον για έναν: για τον λόγο, εξαιτίας του λόγου.

Ο λόγος δεν είναι φωνή. Η φωνή δεν είναι λόγος. Ο αριστοτελικός λόγος είναι η καταδίκη της φωνής του ζώου στην πολιτική αλαλία. Η φωνή είναι ο αγωγός της "λύπης και της ευχαρίστησης", των "συναισθημάτων". Ο λόγος, αντιθέτως, εκφράζει "το συμφέρον και το βλαβερό", "το δίκαιο και το άδικο." Η φωνή δεν μπορεί να μιλήσει για δίκαιο και άδικο: oι στριγκλιές των ζώων που σφάζονται εργοστασιακά, που καίγονται από πυρκαγιές, που εγκαταλείπονται από τους ιδιοκτήτες τους τα καλοκαίρια, δεν είναι πολιτικές, δεν σημαίνουν πολιτικά. 'Ετσι αρχίζει η (ζωο)πολιτική. Και τα Πολιτικά. Θα μπορούσαν να άρχιζαν με τα λόγια του Μαρξ στην 18η Μπρυμέρ: "Δεν μπορούν να εκπροσωπήσουν τον εαυτό τους, πρέπει να εκπροσωπηθούν."

Και εκπροσωπούνται. Από τη μία, από αυτούς που πίσω απ' τις στριγκλιές της φωνής, μέσα στις οιμωγές της, ακούνε τον λόγο: παραληρούντες, απ' την σκοπιά του λόγου τουλάχιστον, ακτιβιστές των δικαιωμάτων των ζώων. Και από την άλλη, από ιδιόμορφους κωφούς που ακούν τα κλικ του μετρητή της βενζίνης ή τα χαρούμενα καμπανάκια της ταμειακής μηχανής, αλλά όχι τη φωνή του κόσμου (και ο "κόσμος" δεν είναι ο "κυρίαρχος λαός"· δεν είναι καν "κυρίαρχος").

Όπως και να χει, η φωνή του έχει λόγο. Λόγο που υπάρχει, λόγο επειδή υπάρχει. Η φωνή αυτή δεν δηλώνει, διαδηλώνει· δεν εκφράζει επιχειρήματα, μόνο ηδονή, ή θρήνο και οργή. Δεν είναι όμως το άλλο του λόγου· όχι χωρίς να είναι ταυτόχρονα ο απαρνημένος πυρήνας του. Όπως το ζώο σε σχέση με τον άνθρωπο. Όπως το ζώο σε σχέση με την πολιτική.

Ο Τσάβεζ έκανε λάθος: το βουβό φάντασμα που πλανιόταν πάνω απ' την Κοπεγχάγη δεν ήταν ο καπιταλισμός. Ο καπιταλισμός δεν είναι βουβός· ο λόγος του, ακόμα και όταν είναι άλογος, είναι νόμος: ο μόνος νόμος που εισακούγεται. Όχι, ο καπιταλισμός είναι απλώς κουφός. Το βουβό φάντασμα που εκπροσωπήθηκε ή αποσιωπήθηκε από πολιτικά αντίπαλες ανθρώπινες κοινότητες στην σύνοδο της Κοπεγχάγης δεν ήταν λοιπόν το Κεφάλαιο. Ήταν, πάνω από όλα, η άλαλη φωνή της κοινοπολιτείας του μη ανθρώπινου.




Ήδη αργά

Πήγα προχθές στον οδοντίατρό μου για ένα δόντι το οποίο κουνιέται επίπονα. Εδώ και δύο μήνες πρέπει να παίρνω καθημερινά βιταμίνες μήπως και δυναμώσει κάπως το οστό που έχει φαγωθεί από περιοδοντίτιδα. Μετά από τέσσερις φοβισμένες επισκέψεις, βρήκα το κουράγιο να τον ρωτήσω τι μέλλει γενέσθαι. "Κοίτα, μου λέει. Πάμε καλά. Φυσικά, το δόντι σου δεν θα επανέλθει ποτέ στο φυσιολογικό. Απλά έχει περισσότερες πιθανότητες να μην πέσει άμεσα."

Σε όλα τα χρόνια που έχω οδοντικά προβλήματα, ποτέ δεν υπήρξα τόσο συνεπής με την οδοντική υγιεινή όσο τώρα, που λειτουργώ με δεδομένη την ιδέα ότι η ζημιά έχει ήδη γίνει, και ότι τίποτε δεν θα μου επιτρέψει να αναστρέψω το πρόβλημα. Σκεπτόμενος για την οικολογική ρητορική δια μέσω του μπανάλ αυτού προσωπικού βιώματος, θα έλεγα ότι είναι μάλλον στρατηγικά ανεπαρκής η έμφαση στην φόρμουλα "ή...ή" ("ή μειώνονται άμεσα οι εκπομπές μονοξειδίου του άνθρακος ή θα υπάρξουν οι Χ συνέπειες", "ή είσαι με το μέλλον ή είσαι εναντίον του"). Παραδόξως, αυτό που χρειάζεται είναι η επιμονή σε ένα "και...και" ανάλογο με το ζιζεκικό "τα λεφτά σου και τη ζωή σου". Η ιδέα, εν ολίγοις, πρέπει να είναι και "είναι ήδη πολύ αργά για να σώσεις οτιδήποτε" και "δεν έχεις επιλογή από το να κάνεις ό,τι μπορείς". Ο λόγος που θα επιθυμούσα να ακούσω δεν θα έκανε εκκλήσεις, ούτε καν θυμωμένες εκκλήσεις. Θα τόνιζε ατάραχα ότι η καταστροφή έχει ήδη συντελεστεί· ότι το αρμόζον όνομα αυτού που έχει ήδη συμβεί είναι ακριβώς "καταστροφή"· ότι η ζημιά είναι πλέον μη αναστρέψιμη· ότι το ζητούμενο δεν είναι η ελπίδα να "σώσουμε" το κομμάτι του πλανήτη που αφορά στην επιβίωση του ζωϊκού βασιλείου, αλλά απλά να αναβάλλουμε όσο γίνεται τον θάνατό του.

'Οσο η οικολογική ρητορική πριμοδοτεί την ιδεοληψία της ελεύθερης επιλογής, την ιδέα ότι καλούμαστε να διαλέξουμε ανάμεσα σε μια σωτήρια και μια καταδικαστική τροχιά, καταλήγει να αυτοϋπονομεύει την αίσθηση του κατεπείγοντος την οποία οφείλει να καταστήσει απόλυτα, κατασταλτικά ξεκάθαρη. Καμμία απόφαση δεν λαμβάνεται στα αλήθεια όσο αυτός που αποφασίζει νιώθει ότι έχει πάνω από μια βιώσιμες επιλογές. Αυτό που χρειαζόμαστε συνεπώς είναι μια ουσιαστικά τρομοκρατική ρητορική, ένα οικολογικό ροβεσπιερισμό. Η ρητορική αυτή θα ξεκαθαρίζει ότι η τιμωρία για τις ανομίες μας έχει ήδη πέσει επάνω μας και ότι δεν μπορεί παρά να επιδεινωθεί, λιγότερο ή περισσότερο· ότι, όπως ο άγγελος του Walter Benjamin, δεν έχουμε την δυνατότητα να κολλήσουμε τα συντρίμια που συσσωρεύονται πίσω μας καθώς ο άνεμος της ιστορίας μας σπρώχνει προς ένα μέλλον στο οποίο έχουμε γυρισμένη την πλάτη μας.

Υπ' αυτή την έννοια, ίσως να πρέπει να υπάρξει ένας απόλυτος διαχωρισμός ανάμεσα στην πολιτική που αφορά την φύση και σε αυτή που αφορά την κοινωνία· αν στην περίπτωση της δεύτερης έχει ζωτική σημασία η ύπαρξη της ελπίδας ότι τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν, σε αυτή της πρώτης μόνο η απόλυτη απελπισία, η σιγουριά της αναπόφευκτης φρίκης, μπορεί να εξασφαλίσει την αποφασιστικότητα που χρειάζεται η στοιχειωδώς επαρκής δράση.




Δεν υπάρχουν σχόλια: