Κυριακή, 13 Δεκεμβρίου 2009

Ντοσιέ: Δεκέμβρης: Για την πρόζα της αντιεξέγερσης, ελληνική έκδοση (μέρος δεύτερο)


Ποια "εξέγερση"; Ορολογικές επιπλοκές

Η ορολογική παλέτα που καλύπτει το φάσμα των εκδηλώσεων συλλογικής συγκρουσιακότητας είναι ευρεία και συνδηλωτικά χρωματισμένη ταυτόχρονα.

Στο αγγλικό λεξιλόγιο συναντούμε μια πληθώρα δυνητικών συνωνύμων του ελληνικού "εξέγερση"· μεταξύ άλλων, τους όρους insurrection, rebellion, revolt, insurgency, riot. Ας ξεκινήσουμε από τον τελευταίο, μια και είναι αυτός που επιλέχθηκε για να περιγράψει τα τεκταινόμενα στην Αθήνα και την υπόλοιπη αστική κυρίως Ελλάδα κατά την περίοδο που άρχισε στις 6 Δεκέμβρη και διήρκεσε για περισσότερες από τρεις εβδομάδες.

Ο όρος riot δηλώνει αφενός το ξέσπασμα βίαιων αντιδράσεων από μια μεγάλη μερίδα ατόμων και αφετέρου την οργιαστική, καρναβαλική έκρηξη (ενός βακχισμού του οποίου οι οιονεί πολιτικές διαστάσεις εντοπίζονται ήδη στα ρωμαϊκά saturnalia). Σημασιολογικά, ο όρος 'riot' οριοθετεί συνεπώς μια δράση με αντιφατικά και συγκεχυμένα κίνητρα, καθώς και μια διάρρηξη της κοινωνικής κανονικότητας που είναι (εξ ορισμού) περιορισμένη σε διάρκεια και δεν οδηγεί σε νέα έννομη τάξη πραγμάτων. Ο όρος συνδηλώνει επίσης τον "αυθόρμητο"/"μη διαμεσολαβημένο" και τον "οχλοκρατικό" χαρακτήρα της όποιας δράσης. Επιπρόσθετα, δεν περιορίζεται ιστοριογραφικά στις βίαιες ενέργειες υποτελών κοινωνικών ομάδων, αλλά περιλαμβάνει και τις ενέργειες βίας εναντίον ασθενέστερων, ταξικά ή αριθμητικά, ομάδων. Κινητήρια δύναμη στο 'riot' είναι το ανώνυμο πλήθος· δεν υπάρχουν ηγέτες και προγραμματικά στοιχεία και δεν μπορούν πάντα να ταυτοποιηθούν υποκινητές. Η βία είναι τυφλή, απρόβλεπτη, και χωρίς ξεκάθαρους πολιτικούς στόχους. Περιλαμβάνει το πλιάτσικο και τις παράπλευρες εκδηλώσεις παραβατικότητας (βιασμούς, ληστείες, άσκοπους εμπρησμούς κλπ).

Στην ιστοριογραφία ο όρος χρησιμοποιείται κυρίως σε ό,τι αφορά α) εξεγέρσεις που προκαλούνται από την έλλειψη τροφίμων ή τις ακριβές τιμές (food riots/price riots), κυρίως στην φεουδαλική κοινωνία, αν και υπάρχουν παραδείγματα τέτοιου είδους "riots" ως τον 19ο αιώνα β) φυλετικά επικαθορισμένες εξεγέρσεις (race riots, όπως αυτές στην συνοικία Watts του Los Angeles και τα Rodney King riots του 1992 στην ίδια πόλη, ή το Brixton riot στο Λονδίνο το 1981) γ) θρησκευτικές συμπλοκές και σφαγές (religious riots), όπως οι περιοδικές συγκρούσεις Μουσυλμάνων και Ινδουϊστών στην Ινδία, με αφορμή κυρίως την πρόσβαση ή κοινοτική ιδιοκτησία ιερών χώρων και ναών.

Όπως είναι προφανές, απουσιάζει χαρακτηριστικά στις περιπτώσεις χρήσης του όρου η έμφαση στην καθαρά ταξική διαστρωμάτωση: ο όρος είναι ιδιαίτερα σπάνιος στην μαρξική ιστοριογραφία, μια και αφορά φαινόμενα τα οποία με τον ένα ή άλλο τρόπο είναι "περιφερειακά" για την πάλη των τάξεων (θρησκεία, φυλή και εθνικότητα, σχέσεις αρχόντων-αρχομένων σε προνεωτερικές κοινωνίες) και τα οποία δεν έχουν τον πειθαρχημένο χαρακτήρα του συνδικαλιστικού-ταξικού αγώνα (απεργία, γενική απεργία, επανάσταση). Όπως είναι επίσης προφανές, η χρήση του όρου αξιολογεί εξ αρχής αυτό το οποίο υποτίθεται ότι απλώς περιγράφει. Ακριβολογώντας, θα πρέπει να πούμε ότι η διαπίστωση ότι τα λεγόμενα griots δεν είχαν σαφείς πολιτικούς προσανατολισμούς ή περιελάμβαναν πολιτικά συγκεχυμένες εκδηλώσεις βίας είναι ήδη πλεοναστική, μια και αυτά ακριβώς τα χαρακτηριστικά δηλώνει από μόνη της η επιλογή του όρου.

Ο όρος insurrection, επίσης μεταφράσιμος ως "εξέγερση", είναι σαφώς πολιτικότερος σε ό,τι αφορά τις συνδηλώσεις του. Οι ρίζες του είναι ιστορικά βαθύτερες, μια και προέρχεται από το λατινικό insurrectio. Ο όρος δηλώνει "την πράξη ή περίπτωση της εξέγερσης ενάντια σε μια κυβέρνηση ή ενάντια στις πολιτικές αρχές." Η μη χρήση του στις αγγλόφωνες περιγραφές του Δεκέμβρη δηλώνει συνεπώς ότι η εξέγερση δεν έγινε αντιληπτή ως πολιτική πράξη με στόχο την αμφισβήτηση της εξουσίας των πολιτικών αρχών της χώρας, ούτε ως λαϊκή εξέγερση κατά της συγκεκριμένης κυβέρνησης Καραμανλή (όπως έγινε, λίγους μήνες αργότερα, αντιληπτή η εξέγερση στο Ιράν, η οποία ερμηνεύτηκε καθολικά σχεδόν ως λαϊκή εξέγερση εναντίον του καθεστώτος Αχμεντινατζάντ).

Ο όρος insurgency ορίζεται από το λεξικό Websters ως "μια κατάσταση εξέγερσης ενάντια σε μια κυβέρνηση η οποία είναι λιγότερο από οργανωμένη επανάσταση, και η οποία δεν αναγνωρίζεται ως εχθροπραξία." Σε αντίθεση με τον όρο rebellion, ο οποίος υπονοεί την νομική αναγνώριση κατάστασης εχθροπραξιών, ο όρος insurgency καταδεικνύει την έλλειψη αναγνώρισης της νομιμότητας της εξέγερσης (σύμφωνα πάντα με τους κατεστημένους νόμους ενός κράτους), και ανήκει συνήθως στο φρασεολογικό οπλοστάσιο της κρατικής καταστολής. Γίνεται προφανές το γιατί είναι ο όρος insurgency και όχι κάποιος άλλος που επιλέχθηκε ως συστατικός της πολιτικής της "αντιεξέγερσης" (counterinsurgency), πολιτικής της οποίας η διασημότερη ιστορική ενσάρκωση είναι η υπηρεσία του FBI COINTELPRO (Counter Intelligence Program), η οποία ανέλαβε, από το 1956 ως το 1971, το εκ των έσω σαμποτάζ κινημάτων και οργανισμών που θεωρήθηκαν ανατρεπτικοί (κομμουνιστικοί και σοσιαλιστικοί οργανισμοί, φεμινιστικοί οργανισμοί, το μη βίαιο κίνημα για τα κοινωνικά δικαιώματα των μαύρων, το μέτωπο κόντρα στον πόλεμο του Βιετνάμ, κλπ.). Η χρήση, από την άλλη, του πληθυσμού των Hmong στο Βιετνάμ και των Μουτζαχεντίν στο Αφγανιστάν, αποτελούν διάσημα παραδείγματα διεθνούς εφαρμογής δογμάτων counterinsurgency. Ο όρος είναι συνεπώς βαθιά χρωματισμένος από την κουλτούρα του Ψυχρού Πολέμου και την κατασταλτική/προληπτική δράση μυστικών υπηρεσιών και έχει μικρή απήχηση σε μη κρατικιστικούς και κατασταλτικούς κύκλους.

Τέλος, οι όροι revolt και rebellion αντιμετωπίζονται ως σχεδόν συνώνυμοι, μια και αμφότεροι δηλώνουν την οργανωμένη εξέγερση εναντίον ενός πολιτικού συστήματος ή μιας κυβέρνησης που δεν προχωρά στο στάδιο της ολικής ρήξης αλλά περιορίζεται στην διαμαρτυρία για επιμέρους συνθήκες καταπίεσης, αδικίας, ή καταστολής. Η διαφορά τους εντοπίζεται κυρίως στην σημασιολογική εγγύτητα του όρου 'revolt' στην έννοια της σπασμωδικής, αυθόρμητης, βραχύβιας πολιτικής εξέγερσης (χρησιμοποιείται δε κατά κόρον για φοιτητικές εξεγέρσεις όπως του ελληνικού Πολυτεχνείου). Σε αντίθεση, ο όρος 'rebellion' είναι πιο σημασιολογικά ουδέτερος--ο πιο ουδέτερος σημασιολογικά από όλους όσους παρατέθηκαν πιο πάνω--και δεν εξυπακούει το βραχύβιο ή σπασμωδικό της εξέγερσης, ενώ δεν αποκλείει και την μετάφρασή της σε σύγκρουση μεταξύ λιγότερο ή περισσότερο οργανωμένων στρατευμάτων, κάτι τι οποίο δεν εξυπακούει ο όρος 'revolt.'

Τοποθετημένοι στο φάσμα από το λιγότερο προς το περισσότερο "πολιτικό" οι όροι τους οποίους συζήτησα θα είχαν την εξής διάταξη: riot, revolt, insurrection, rebellion (με τον όρο "insurgency" να εξαιρείται λόγω σημασιολογικής ετερογένειας).

Τοποθετημένοι στο φάσμα από το λιγότερο προς το περισσότερο ιδεολογικά φορτισμένο από τη θέση του γλωσσικού χρήστη, η διάταξη θα είχε ως εξής: rebellion, insurrection, revolt, riot, insurgency.

Η απόδοση όλου αυτού του εξαιρετικά πολύπλοκου και πολυσήμαντου φάσματος αξιολογικών, ιδεολογικών, ιστορικών και πολιτικών κρίσεων για την φύση της σύγκρουσης με την έννομη τάξη με τον όρο "εξέγερση" είναι προφανές ότι δεν απλοποιεί την κατάσταση. Απλά αποκρύπτει τις πολύ διαφορετικές διαστάσεις που μπορεί να λάβει ο όρος σε διαφορετικές πρακτικές λόγου και μας δείχνει ότι η ορολογική συναίνεση δεν εξυπακούει με κανένα τρόπο και αντίστοιχη ιδεολογική/σημασιολογική συμφωνία. Είναι προφανές ότι η λέξη "εξέγερση" σημαίνει ήδη πολύ διαφορετικά πράγματα για τον λόγο των υπερμάχων της, των επικριτών της, των συμπαθούντων, των μεταμελημένων, ή των αμφίθυμων και αναποφάσιστων. Και αυτό σημαίνει ότι είναι αδύνατη η επιστημονική συζήτηση του Δεκέμβρη χωρίς την διασαφήνιση των σιωπηλών συγκρούσεων που διεξάγονται ήδη μέσα στο πεδίο των συγκειμένων και συμφραζομένων μέσα στα οποία επιλέγει να εντάξει την "εξέγερση" η μία ή η άλλη πλευρά. Στο επόμενο τμήμα, θα ασχοληθώ με τις βασικές παραμέτρους και εκδοχές του λόγου της αντιεξέγερσης όπως εκφράστηκε στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο.




4 σχόλια:

Δύστροπη Πραγματικότητα είπε...

"Είναι προφανές ότι η λέξη "εξέγερση" σημαίνει ήδη πολύ διαφορετικά πράγματα για τον λόγο των υπερμάχων της, των επικριτών της, των συμπαθούντων, των μεταμελημένων, ή των αμφίθυμων και αναποφάσιστων."


Τα παραπάνω που λές τα
βλέπω ως μία πρώτη - και προφανώς όχι ακόμα ιδιαίτερα επεξεργασμένη, πράγμα άλλωστε απόλυτα φυσιολογικό στην παρούσα φάση - τυπολογία σε σχέση με την στάση που τήρησαν διάφοροι απέναντι στα γεγονότα (χρησιμοποιώ επιτηδές αυτή την λέξη γιατί είναι όσο το δυνατόν πιο αποφορτισμένη γίνεται, τόσο ιδεολογικά, οσο και, ελπίζω, συναισθηματικα) του περσινού Δεκέμβρίου.


Προσωπικά θα έλεγα ότι μπορούμε να χωρίσουμε τα άτομα σε σχέση με την στάση τους απέναντι στα περσινά γεγονότα σε 5 αρκετά διακριτές μεταξύ τους κατηγορίες: τους ενεργητικά συμμετέχοντες, τους συμπαθούντες, τους αμφίθυμους ή αναποφάσιστους (στους οποίους συμπεριλαμβάνω τον εαυτό μου), τους "αντιπαθούντες" ή αλλιώς, αυτούς που αν και δεν εναντιώθηκαν ενεργητικά σε αυτά που γίνονταν, σε επίπεδο συνείδησης παρόλα αυτά ήταν εχθρικοί απέναντι στα γεγονότα και τέλος, αυτούς οι οποίοι εναντιώθηκαν, ή προσπάθησαν να εναντιωθούν, ενεργητικά στα γεγονότα.


Όπως και να 'χει, έκανες μία καλή δουλειά και βρήκα το άρθρο σου ιδιαίτερα ενδιαφέρον.


Γιάννης

Αντώνης είπε...

Ευχαριστώ για το σχόλιο και το θετικό πνεύμα. Συμφωνώ για τις κατηγορίες τις οποίες ούτως ή άλλως ήδη χρησιμοποίησα ως σημεία αναφοράς στα σχετικά κείμενα.

Συμφωνώ επίσης στο ότι γενικότερα η σειρά αυτή κειμένων δεν είναι ιδιαίτερα επεξεργασμένη. Όπως σωστά είπες δεν θα μπορούσε να είναι (γράφτηκαν σε δυο μέρες). Απλά θεώρησα ότι θα μπορούσα να κάνω μια αρχή σε μια διαφορετική βάση σκέψης από αυτές που είδα να εκφράζονται. Από εκεί και πέρα, σε καθαρά επιστημονικό επίπεδο, χρειάζεται πολύμοχθη κοινωνιολογική και θεωρητική δουλειά που δεν έχω τον χρόνο και το επαρκές υπόβαθρο για να φέρω σε πέρας.

Δύστροπη Πραγματικότητα είπε...

"Συμφωνώ επίσης στο ότι γενικότερα η σειρά αυτή κειμένων δεν είναι ιδιαίτερα επεξεργασμένη."

Αντώνη αναφερόμουν στο σχετικό απόσπασμα που σχολίασα και όχι γενικά στην σειρά κειμένων που έγραψες γύρω από την εξέγερση. Τα υπόλοιπα κείμενα (αλλά και αυτό από όπου και το απόσπασμα που σχολίασα),τα διάβασα και τα βρήκα επίσης πολύ ενδιαφέροντα. Θεωρώ πως συνιστούν μία πρώτη προσπάθεια σοβαρής κοινωνιολογικής καταγραφής, με τους όποιους φυσικά περιορισμούς έχει μία τέτοια προσπάθεια, των γεγονότων του περσινού Δεκεμβρίου.

Θα γράψω κάποια σχόλια και στα υπόλοιπα κείμενα σύντομα.

Όπως είπα και στο προηγούμενο σχόλιο μου, good work! :)

Αντώνης είπε...

Μίλησε η δική μου οπτική μια και εγώ σίγουρα δεν θεωρώ την ευρύτερη σειρά κειμένων επαρκώς επεξεγασμένη ;-)

Καλοσύνη σου πάντως. Σε ευχαριστώ.