Παρασκευή, 4 Δεκεμβρίου 2009

Τι είναι "ένοχη ολότητα";


Κάπου εκτός blog τέθηκε πρόσφατα το ερώτημα τι εννοώ με την φράση "ένοχη ολότητα" (την χρησιμοποιώ για να χαρακτηρίσω την σύγχρονη ελληνική πολιτική κοινωνία σε δύο κείμενα, αυτό για την Κωνσταντίνα Κούνεβα και αυτό για τον Δεκέμβρη).

Η φράση αποτελεί μια παραλλαγή της γνωστής "κακής ολότητας" του Adorno. Στα δικά μου μάτια, η "κακή ολότητα" στο έργο του Adorno συμπεριλαμβάνει δύο βασικά κριτικά σχήματα: πρώτον, την κριτική στην ψευδή ολότητα, δηλαδή στην εικόνα του αρμονικού συνόλου που όμως βασίζεται στον ταυτόχρονο αποκλεισμό και την περιθωριοποίηση μίας σειράς από "παρείσακτους" (βλ. την σημείωση του Adorno για την ενάτη συμφωνία του Μπετόβεν στο ομώνυμο βιβλίο του). Δεύτερον, την κριτική στη στρεβλή ολότητα, δηλαδή την εξάπλωση της βαρβαρότητας και της απανθρωπιάς σε μία κοινωνία, από τα χαμηλότερα ως τα υψηλότερα κοινωνικά στρώματα. Κλασική ιστορική βάση ανάλυσης εδώ είναι η φασιστική κουλτούρα (βλ. π.χ, το εδάφιο 117 στο Minima Moralia).

Τόσο η μία όσο και η άλλη κριτική κατεύθυνση έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην διαμόρφωση της φράσης "ένοχη ολότητα", με την οποία αναφέρομαι ουσιαστικά στο αποτέλεσμα της μεταπολιτευτικής κοινωνικοποίησης της ενοχής της άρχουσας τάξης, στον "εκδημοκρατισμό" του άδικου. Πιο συγκεκριμένα όμως: σε ότι αφορά την περίπτωση Κούνεβα, η ενοχή του συνόλου της ελληνικής κοινωνίας (του γράφοντος φυσικά μη εξαιρουμένου) έχει την ακόλουθη μορφή: όπως καταδείχθηκε και από το σχετικό ρεπορτάζ Τέλλογλου, οι ληστρικού τύπου περικοπές μισθών και ενσήμων των καθαριστριών του ΗΣΑΠ απετέλεσαν νομοτελειακή σχεδόν συνέπεια της λογικής του μειοδοτικού διαγωνισμού, που δεν είναι άλλη από την μεγιστοποίηση του κρατικού "κέρδους" από μία ανάθεση. Η πρακτική του ανταγωνισμού μεταξύ ιδιωτικών φορέων με σκοπό την προσέλκυση κρατικών προσφορών δεν αποτελεί κάτι που η κοινωνία κατακρίνει· το αντίθετο, την επικροτεί ως "υγιώς" φιλελεύθερη και συμβατή με την "διαφάνεια" . Αδιαφορώντας για οτιδήποτε άλλο από την εξασφάλιση της πιο συμφέρουσας προσφοράς για το ίδιο, το κράτος λειτούργησε συνεπώς με άμεμπτο ρασιοναλισμό: υιοθέτησε την φτηνότερη προσφορά, λαμβάνοντας ως δεδομένο ότι δεν το αφορούν οι μέθοδοι με τις οποίες η εταιρεία θα καθιστούσε οικονομικά βιώσιμους για την ίδια τους όρους της. Από την στάση αυτή ωφελούμαστε, θεωρητικά τουλάχιστον, και εμείς ως πολίτες: το κράτος λειτούργησε ως ο θεσμικός βραχίωνας έλλογων, εγωιστικά κινούμενων καταναλωτών, για τους οποίους το ανταγωνιστικό κόστος αποτελεί το μοναδικό συναφές και αποδεκτό οικονομικό κριτήριο. Από τη σκοπιά της οικονομικής λογικής, τα χέρια τόσο του κράτους όσο και ημών των αντιπροσωπευομένων από αυτό είναι καθαρά σε ό,τι αφορά την υπόθεση Κούνεβα/καθαριστριών ΗΣΑΠ. Αλλά φυσικά είναι ταυτόχρονα βρώμικα, γιατί είναι ακριβώς η αφηρημένη λογική της ανταγωνιστικότητας που οδήγησε στην πολύ συγκεκριμένη μετατόπιση του κόστους που αυτή επιφέρει στον "αδύναμο κοινωνικό κρίκο", με τις γνωστές συνέπειες. Το αστικό κράτος βρίθει από τέτοιου είδους "λευκά" εγκλήματα, εγκλήματα που είναι ταυτόχρονα κανενός και όλων. Ο δράστης της απόπειρας δολοφονίας της Κούνεβα είναι συνεπώς η κορυφή και μόνο του παγόβουνου που ονομάζω "ένοχη ολότητα", το άλλοθι πίσω από το οποίο κρύβουμε τις βάρβαρες συνέπειες της πεφωτισμένης μας οικονομίστικης λογικής.

Σε ό,τι αφορά το κείμενο για την μεταπολιτευτική Ελλάδα: η ιστορική "απενεχοποίηση" της αριστεράς επί Ανδρέα Παπανδρέου υπήρξε ταυτόχρονα εισιτήριο εισόδου μιας σειράς κοινωνικών ομάδων στο μέχρι τότε κλειστού τύπου μεγάλο φαγοπότι. Αυτό που εκδημοκρατίστηκε δεν ήταν το δικαίωμα στην ελευθερία όσο το δικαίωμα στη ελευθεριάζουσα διαφθορά, την απληστία, την εκμετάλλευση νέων αδυνάτων: μεταναστών και μεταναστριών, ατόμων με λιγότερη πρόσβαση στα κανάλια διακίνησης ευρωπαϊκών κονδυλίων, ατόμων που περιθωριοποιήθηκαν πολιτικά επειδή επέδειξαν μια κάποια ακεραιότητα, κάποιες τέλος πάντων αναστολές. Ανδρώθηκε έτσι μια γενιά ρεμούλας, διαπλοκής, παράνομου πλουτισμού, και επιθετικής έπαρσης, που στην ουσία ζει τρεφόμενη παρασιτικά από τα κληροδοτήματα των παιδιών της (ανύπαρκτα αναπτυξιακά έργα, ανεκπλήρωτες μεταρρυθμίσεις, μηδενική ουσιαστική ανάπτυξη του τομέα παραγωγής). Ο Φώτης Γεωργελές περιέγραψε τις ευθύνες για όλα αυτά πολύ καλύτερα από μένα στο πρόσφατο κείμενο του. Αυτή η γενιά λοιπόν, που έρχεται σήμερα να δώσει ηθικές συμβουλές και παραινέσεις, να τελειοποιήσει ασκήσεις ναρκισιστικής αυταρέσκειας, να προσποιηθεί την συγκλονισμένη από τα ηθικά ελείμματα της νεολαίας, με βρίσκει κάθετο επικριτή της. Μπροστά στην οικονομική, πολιτική και οικολογική λεηλασία της χώρας στα χέρια της, ο Δεκέμβρης και οι αυθαιρεσίες των κουκουλοφόρων που κατακεραυνώνονται με περίσσεια "ηθική" ωχριούν. Η ελληνική κοινωνία είναι, ας μην κοροϊδευόμαστε, όμηρος στα χέρια ενός κατεστημένου που ελέγχει μέσα ενημέρωσης, πολιτικά πόστα, κοινή γνώμη, θέσεις και οφίκια. Σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από ότι είναι όμηρος σε οποιαδήποτε άλλα χέρια, των "κουκουλοφόρων" συμπεριλαμβανομένων. Για αυτό και έχω λίγη υπομονή με όσους σφετερίζονται τη θέση της "ηθικής πλειοψηφίας" για να "καταδικάσουν", να "αποκηρύξουν", και να "νουθετήσουν" όσους σήμερα αναγκάζονται να ζήσουν μια ζωή εκ των προτέρων υποθηκευμένη. Οι δεκαοχτάχρονοι και οι εικοσάχρονοι που τα σπάνε δεν διορθώνουν τίποτε απολύτως· δεν είναι όμως αυτοί που υποθήκευσαν το δικό τους μέλλον εκ των προτέρων. Και αν δεν είναι η ελπίδα του τόπου (όπως αρέσκεται να τους λιβανίζει ότι είναι ο κάθε λαϊκιστής της δεκάρας), είναι παρ' όλα αυτά αυτοί που καλούνται να πληρώσουν, μακροπρόθεσμα και επίπονα, τα σπασμένα όλων μας, λειτουργώντας ως αποδιοπομπαίοι τράγοι σιωπηρών και συλλογικών εγκλημάτων.

Ελπίζω οι διευκρινήσεις αυτές να διασαφηνίζουν επαρκώς το νόημα της φράσης λοιπόν.

Διαβάστε και αυτό

19 σχόλια:

S G είπε...

ΔΕν σε καταλαβα, εισαι κτα των μειοδοτικων διαγωνισμων? Δηλαδη το κρατος θα επρεπε να δινει το εργο στον ακριβοτερο αντι για τον φθηνοτερο?

Αν το προβλημα σου ειναι η κακομεταχειριση των εργαζομενων, τοτε η προφανης απαντηση ειναι να εφαρμοζουμε τους νομους που τους προστατευουν! Οχι να αναθετουμε εργα χωρις διαγωνισμο ουτε βεβαια να κανουμε καθε Ελληνα δημοσιο υπαλληλο!

Αντώνης είπε...

Όχι, δεν είμαι κατά των μειοδοτικών διαγωνισμών, αλλά είναι ξεκάθαρο για μένα ότι η περιορισμένη ευθύνη που κάνει εφικτή το subcontracting δημιουργεί δομικές δυνατότητες για εκμετάλλευση και αυθαιρεσία και σε πολύ πιο ευνομούμενα κράτη από αυτό της Ελλάδας. Τα παραδείγματα αρκετά σε τομείς παροχής υπηρεσιών (catering, καθαρισμός, κατασκευές, ασφάλεια χώρων) σε αρκετές χώρες.

S G είπε...

επιμενω να μην καταλαβαινω. Ειναι οι σχεσεις εργασιας στον ιδιωτικο τομεα εξ ορισμου αδικες? Αν ειναι, τοτε ας κανει κατι το κρατος για αυτο.

Αν οχι, ποιο ειναι το προβλημα να δινει το κρατος διαφορες υπηρεσιες υπεργολαβια σε ιδιωτες? Αν το προβλημα ειναι μεμονωμενες αυθαιρεσιες και παρανομιες, τοτε ας τις κυνηγαμε ολες συστηματικα. ΔΕν βλεπω γιατι καποιοι πρεπει να δουλευουν για το δημοσιο, υπο ειδικες συνθηκες και οι αλλοι να κοψουν τον λαιμο τους!

Αντώνης είπε...

Το σχετικό ρεπορτάζ για το θέμα στο οποίο αναφέρομαι το έχεις δει; Διαπιστώνεις αβλεψία του κράτους για το γεγονός ότι δεν ασχολήθηκε με το πώς διαχειρίστηκε η ΟΙΚΟΜΕΤ τους υπαλλήλους της;

S G είπε...

Εχω διαβασει διαφορα για το ζητημα, δεν εχω δει καποιο βιντεο αλλα να πω την αληθεια σε τετοια ζητηματα ο Κουλογλου δεν μου εμπνεει και απολυτη εμπιστοσυνη.

"Διαπιστώνεις αβλεψία του κράτους για το γεγονός ότι δεν ασχολήθηκε με το πώς διαχειρίστηκε η ΟΙΚΟΜΕΤ τους υπαλλήλους της;"

Ας το ξαναπω. ΑΝ θεωρουμε οτι καποιες μορφες/σχεσεις εργασιας στην Ελαλδα πρεπει να απαγορευτουν, παρολο οτι ελευθεροι ανθρωποι ερχονται σε συμφωνια για αυτες τις σχεσεις, τοτε αυτο πρεπει να ελεγχεται γενικα. Ο νομος ειναι νομος, ανεξαρτητως για ποιον δουλευεις!

Δεν θεωρω οτι πρεπει να υπαρχει οποιαδηποτε χαριστικη ρυθμιση προς οφελος οσων εχουν καποια σχεση με το δημοσιο.

Φυσικα αν το εφαρμοσουμε αυτο θα δουμε οτι και καμποσες ρυθμισεις που προτεινονται συχνα ειναι ανεδαφικες, αν απαγορευουμε καθε "κακη" (βλ. κουραστικη, κακοπληρωμενη κτλ) μορφη εργασιας, τοτε το απτοελεσμα δεν θα ειναι ενας παραδεισος με καλες δουλειες για ολους, αλλα μαζικη ανεργια.

LeftG700 είπε...

Φίλε Αντώνη,


Προσπαθούμε εδώ και δύο ώρες να στείλουμε ένα σχόλιο (αντιγραμμένο από word) και μας το πετάει στα μούτρα το Τέρας του Μπλογκ Νετ! Μας δίνει κωδικό λάθους bX-i4g2i. Μήπως έκανες κάτι λάθος με τα σχόλια;

Στέλνουμε αυτό γραμμένο κατ' ευθείαν στα σχόλια. Για να δούμε...


Τα λέμε.

LeftG700 είπε...

YΓ Ξαναγράψαμε κατ' ευθείαν στα σχόλια το κείμενο που δεν περνάει. Αφού πέρασε το προηγούμενο, είπαμε, θα περάσει κι αυτό.

Τόσο μλκς ήμασταν!

LeftG700 είπε...

Φίλε Αντώνη,


Εμείς δεν είχαμε καμιά απορία για τη φράση που αναλύεις. Την κατανοήσαμε ακριβώς όπως την εννοούσες. Μια και επανέρχεσαι όμως πιο αναλυτικά, να καταθέσουμε ένα σχόλιο.

Όπως μάλλον κατάλαβες από το προηγούμενο σχόλιό μας -αυτό με το οποίο αντιστρέφαμε μια ερώτησή σου- υπάρχουν κάποια σημεία που τα βλέπουμε λίγο προβληματικά στο περί Δεκέμβρη κείμενό σου. Το κυριότερο είναι το ότι εμπλέκεται σε μία αντιπαράθεση γενεών.

Θα μας συνέφερε σε υπέρτατο βαθμό να συμπαραταχθούμε μαζί σου: Την εποχή πάνω-κάτω που εσύ έμπαινες στο Πανεπιστήμιο, εμείς μπαίναμε στο .Δημοτικό! Συνεπώς, αν εσύ δικαιούσαι «δια να ομιλείς» μια φορά, εμείς δικαιούμαστε δέκα! Αλλά -κι εδώ ερχόμαστε στην «ένοχη ολότητα»:


(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

LeftG700 είπε...

Μια και αναλύεις τα πράγματα από αντικαπιταλιστική σκοπιά -διαχωρίζεις βέβαια τη θέση σου από την «ιστορική Αριστερά», αλλά εμείς δεν μπορούμε να φανταστούμε καμία «σύγχρονη Αριστερά» που δεν είναι αντικαπιταλιστική- δεν θα έπρεπε να επισημαίνεται, ότι αυτή η «ένοχη ολότητα» δεν θα μπορούσε παρά να είναι τέτοια σε συνθήκες καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής και διανομής;

Διαφορετικά, αυτή η συμπύκνωση γίνεται ένα υπέροχο σύνθημα -δυό φορές υπέροχο, γιατί έχει και αριστερή επικύρωση- στο στόμα της στρατιάς των μικροαστών που οδύρονται λέγοντας: «Τα παιδιά είναι ο καθρέφτης της σάπιας κοινωνίας. Διότι η κοινωνία αγαπητέ είναι σάπια, τι τα θες, τι τα γυρεύεις. Σάπιοι πολιτικοί, σάπιοι γονείς, σάπιοι πολίτες!» Και προσθέτουν με περισσή ειλικρίνεια: «Και πρώτοι απ' όλους εμείς που τα λέμε ολ' αυτά!». Φυσικά, μετά από τις καταγγελίες τους, δεν ανοίγουν τα παράθυρα να φουντάρουν! Προτιμούν να κλείσουν κάποιο «trendy ρεστοράν» για την Παρασκευή, ή να τηλεφωνήσουν σε κάποιο «κονέ», για «μια καλή θέση» στο τελευταίο έργο του Δημήτρη Παπαϊωάννου -«τι διάολο, η μισή Αθήνα το έχει δει, να μας ρωτήσουν και να εκτεθούμε;».


(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

LeftG700 είπε...

Έτσι, ανεπαισθήτως και παρά τις προθέσεις της, η Αριστερά συναντάται με τη Δεξιά. Και είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον, ότι στο κείμενό σου παραπέμπεις εγκωμιαστικά στον Φώτη Γεωργελέ, μία από τις πιο κυνικές, φιλελεύθερες (τώρα) γραφίδες της γενιάς που και ο ίδιος καταγγέλλει: του Πολυτεχνείου! Ενδιαφέρον, αλλά πόσο στενάχωρο.


Τα λέμε.


ΥΓ Για να ανταποδώσουμε κάπως την παραπομπή σου στο κείμενο του Μπαντιού: http://leftg700.blogspot.com/2009/07/blog-post_23.html. Μη φανταστείς τίποτα σπουδαίο. Ένα απλό αφήγημα είναι. Αλλά κρύβει κι αυτό κάποια επιθυμία.

ΥΓ2 Το σπάσιμο του σχολίου ήταν ο μόνος τρόπος να περάσει.

Αντώνης είπε...

@LeftG700: Είναι ξεκάθαρο (για μένα τουλάχιστον) ότι διαβάζετε το συγκεκριμένο κείμενο εκτός των ιδεολογικών του συμφραζομένων. Καμμία πρόθεση δεν έχει να εμπλακεί σε μια αντιπαράθεση γενεών. Η πρόθεσή του είναι, αντιθέτως, να καλέσει σε μια συσπείρωση γενεών στη βάση μιας απάρνησης της απάρνησης της αριστερής επιθυμίας. Δεν θα είχε νόημα για ένα σαραντάρη να εγκαλεί τη δική του και τη μεγαλύτερη γενιά αν δεν τον ενδιέφερε το σπάσιμο του στεγανού.

Και φυσικά εννοείται ότι η "ένοχη ολότητα" δεν είναι καμμία μεταφυσική έννοια. Νομίζω ότι το διευκρινιστικό κείμενο το καθιστά απόλυτα σαφές αυτό. Η καταγγελτική στάση εν γένει με ενδιαφέρει μόνο τακτικά--ως μέσο αποκόλλησης από ψευδοδιλήμματα του τύπου "τάξη ή αταξία." Από κει μετά υπάρχουν καταφατικά χρέη, χρέη στην δημιουργία λόγου, την καλλιέργεια ιστορικής συνείδησης. Κάνω αυτό που μπορώ σε αυτές τις κατευθύνσεις, με τον τρόπο που μπορώ

Όσο για την αναφορά στον Γεωργελέ: Θεώρησα χρήσιμο το συγκεκριμένο κείμενο. Για τα υπόλοιπα που λέτε περί κυνισμού, δεν τα γνωρίζω προσωπικά.

Αντώνης είπε...

Κάτι για τα τεχνικά προβλήματα: υπερβολικά μεγάλα σχόλια επιφέρουν το συγκεκριμένο error message. Μου συνέβει και εμένα προ ημερών σε μεγαλύτερη του συνήθους απάντηση σε σχόλιο στο blog μου. Οπότε, για να μην επαναλειφθεί το πρόβλημα, "σπάτε" τα σχόλιά σας εκ των προτέρων.

LeftG700 είπε...

Φίλε Αντώνη,


Επανερχόμαστε διευκρινιστικά, γιατί το τελευταίο πράγμα που θέλουμε είναι να παρεξηγηθούμε με αποτέλεσμα να παρεξηγηθούμε μεταξύ μας.

Όταν γράψαμε ότι "[...] η Αριστερά συναντάται με τη Δεξιά [...]" δεν υπονοούσαμε καθ' οιονδήποτε τρόπο ότι εκφράζεις τέτοιου τύπου απόψεις. Λέγαμε απλώς ότι το κείμενό σου μπορεί να αναγνωστεί κατά τρόπο που να τροφοδοτεί την κατά πάντων "καταγγελιολαγνεία". Μπορεί να έχουμε δίκιο, μπορεί και άδικο. Πάντως αυτή και μόνο αυτή ήταν η άποψή μας και η πρόθεσή μας.

Για τον Γεωργελέ είναι παράλειψή σου νομίζουμε που παραπέμπεις σ' αυτόν, χωρίς να έχεις μια πιο ολοκληρωμένη άποψη γι' αυτόν. Διάβαζέ τον τακτικά και θα καταλάβεις.


Τα λέμε.

Αντώνης είπε...

@LeftG700: Δεκτή η κριτική για το δεύτερο. Για το πρώτο έχω ενστάσεις του ίδιου τύπου με αυτές που θέτετε εσείς στο δεύτερο: αν διαβάζει κάποιος συστηματικότερα το blog ξέρει τι πρεσβεύει και τι όχι.

Όπως και να έχει, ευχαριστώ για τα σχόλια.

LeftG700 είπε...

Φίλε Αντώνη,


Βλέπουμε ότι ο πραγματικός αριθμός των σχολίων δεν εμφανίζεται στην ένδειξη σχολίων στο συγκεκριμένο ποστ (ίσως και σε άλλα, δεν ξέρουμε). Λείπουν δύο. Έχει συμβεί και σε μας. Έχε το υπ' όψη σου, για καλύτερη ανταπόκριση στα σχόλια των αναγνωστών σου.


Τα λέμε.

Αντώνης είπε...

Η ένδειξη που βλέπω επάνω είναι 15 σχόλια και από κάτω μέτρησα 15 σχόλια. Πώς προκύπτει ότι λείπουν; Και το ότι λείπουν σημαίνει ότι σβήστηκαν; Πώς σβήστηκαν;

LeftG700 είπε...

Φίλε Αντώνη,


Όχι, δεν σβήστηκαν. Απλώς, αποκαταστάθηκε το πρόβλημα, όσο ξαφνικά παρουσιάστηκε (έχουμε προσωπική εμπειρία κ α ι από αυτό το φαινόμενο).


Τα λέμε.


ΥΓ Μας άρεσε το τελυταίο σου ποστ περί "χάσματος γενεών". Θα γράψουμε δυό λόγια εκεί αργότερα.

LeftG700 είπε...

Φίλε Αντώνη,


Νάτος πάλι ο Δαίμων. Αυτό είναι το 18ο σχόλιο. Πριν στα σχόλια έδειχνε (σωστά) "17 σχόλια" και στο ποστ 16. Ας ελπίσουμε ότι θα ηρεμήσει κάποια στιγμή και θα αποσυρθεί στην ...κόλασή του!...:-)


Τα λέμε.

Αντώνης είπε...

Radical Desire καλεί SG. SG λαμβάνει;

Πάσχος Μανδραβέλης, "Μετά την υπόθεση Κούνεβα"
(http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_columns_9_17/12/2009_383868