Δευτέρα, 14 Δεκεμβρίου 2009

Ντοσιέ: Δεκέμβρης: Για την πρόζα της αντιεξέγερσης, ελληνική έκδοση (μέρος τρίτο)


Παράμετροι και προϋποθέσεις της πρόζας της αντιεξέγερσης

Οι βασικές επιχειρηματολογικές παράμετροι του λόγου της αντιεξέγερσης, ο οποίος εκπορεύτηκε από κρατικούς εκπροσώπους και δημόσιους διανοουμένους από νωρίς αλλά δείχνει σημάδια σταθερής επίρρωσης με την πάροδο του χρόνου, είναι οι εξής;

α) Η εξέγερση δεν υπήρξε.
Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, η οποία φαίνεται να συσσωρεύει αυτοπεποίθηση όσο απομακρύνεται ο χρονικός ορίζοντας των συμβάντων, δεν στοιχειοθετείται καν η ύπαρξη εξέγερσης. Αμφισβητείται α) ο βαθμός μαζικότητας των κινητοποιήσεων και συγκρούσεων ή β) η υπαρξιακή "αυθεντικότητα" και το "πηγαίο"/"αυθόρμητο" των ενεργειών. Σε ό,τι αφορά το πρώτο, η μαζικότητα της συμμετοχής, ιδιαίτερα κατά τις πρώτες μέρες, ερμηνεύεται ως φαντασίωση που προήλθε από υπερβολές των ΜΜΕ ή σατιρίζεται ως ευσεβής πόθος απομονωμένων από την πραγματικότητα αριστεριστών. Σε ό,τι αφορά το δεύτερο, η τάση είναι να κατασκευάζεται έμμεσα μια φαντασματικά συναινετική έννοια του τι είναι "πραγματική" εξέγερση (η οποία βέβαια δεν ορίζεται παρά συναισθηματικά και ιμπρεσιονιστικά από την "κοινή γνώμη") ή/και ένας αυθαίρετος αλλά ισχυρογνώμων συσχετισμός της "αυθεντικότητας" με τον "αθώο αυθορμητισμό" (βλ. "Η ιδεολογία του αυθορμητισμού"), ο οποίος, κόντρα σε κάθε κοινωνιολογικά φερέγγυα έρευνα για την φύση της δυναμικής των λαϊκών κινημάτων, προϋποθέτει την απόλυτη αντίστιξη ανάμεσα σε "αυθόρμητο" και "οργανωμένο" (οδηγώντας, αναπόφευκτα, στην συνομωσιολογία). Εναλλακτικά, σε ένα τρίτο, πιο φαινομενικά "ουδέτερο" σενάριο, η ρεβιζιονιστική ματιά αναλαμβάνει να αποσυνθέσει το σύνολο των γεγονότων που εξελίχθηκαν μέχρι και τις πρώτες εβδομάδες του Γενάρη σε σκόρπιες λεπτομέρειες και να "ανακαλύψει" αναδρομικά ότι δεν συντίθεται καμμία απολύτως εικόνα άξια του όρου "εξέγερση."

Στις τρεις αυτές βασικές εκδοχές της, η θέση "δεν υπήρξε Δεκέμβρης" αποτελεί, όπως πολύ σωστά έδειξε το Black Cat, Red Cat, το ελληνικό αντίστοιχο στην φροϋδική θέση "δεν δανείστηκα καν το τσουκάλι", την πρώτη δηλαδή μορφή απάρνησης (disavowal) του γεγονότος (βλ. Zizek, Iraq: The Borrowed Kettle). Σε ό,τι πάντως αφορά την έλλειψη "επαρκούς" μαζικότητας, καλό είναι να ενθυμούμαστε ότι είναι αμφίβολο αν η Γαλλική επανάσταση του 1789 ή η Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 ξεπέρασαν σε συμμετοχή το 1% του πληθυσμού των αντίστοιχων χωρών (βλ. Kurzman, The Unthinkable Revolution in Iran). Τα ίδια τα υπόρρητα κριτήρια "μαζικότητας" παραμένουν ασαφή, βασισμένα σε μια μάλλον ιμπρεσιονιστική και πληθωριστική αντίληψη του τι συνιστά "κρίσιμη μάζα" σε ό,τι αφορά μια εξέγερση (είτε τύπου "riot" είτε τύπου "revolt", τουλάχιστον).

β) Η εξέγερση υπήρξε, αλλά ως απλή σύρραξη. Δεν αποτελεί άξιο λόγου πολιτικό συμβάν.
Πρόκειται για την δεύτερη εκδοχή απάρνησης, η οποία αντιστοιχεί στο φροϋδικό "σου επέστρεψα το τσουκάλι σε καλή κατάσταση" (δηλαδή, αποδέχομαι μεν ότι το δανείστηκα, αλλά αρνούμαι ότι προέκυψε πρόβλημα φθοράς του). Η πανθομολογούμενη απουσία πολιτικής συνέχειας των γεγονότων του Δεκέμβρη χρησιμοποιείται εδώ ως αναδρομική και εκ των υστέρων προβεβλημένη απόδειξη της ασημαντότητάς του. Το γεγονός ότι η χώρα επέστρεψε σε ομαλές κοινοβουλευτικές εκλογές με αναμενόμενο νικητή, για παράδειγμα, αποδεικνύει την ανυπαρξία πολιτικών διακυβευμάτων. Πρόκειται για μια ερμηνεία με σαφώς μεγαλύτερα ερείσματα από την πρώτη, αλλά όχι για αυτό τον λόγο "αντικειμενική" ή "απο-ιδεολογικοποιημένη." Κατ' αρχάς, γιατί δεν υπάρχει κανένα στοιχείο για το αν όσοι ενεπλάκησαν άμεσα ή ως αλληλλέγυοι με την εξέγερση του Δεκέμβρη ενσωματώθηκαν στην εκλογική διαδικασία στις πρόσφατες εκλογές και σε ποιο βαθμό. Ως εκ τούτου, δεν γνωρίζουμε σε τι ποσοστό η θέση "επιστροφή στην κοινοβουλευτική νόρμα" αφορά τους άμεσα συμμετέχοντες ή συμπαθούντες. Δεύτερον, η θέση περί μη συνέχειας αγνοεί το γεγονός ότι η μεγάλη πλειοψηφία των εξεγέρσεων απέτυχε να αφήσει άμεση πολιτική παρακαταθήκη, χωρίς αυτό να την εξαιρεί αυτόματα από την συμβολική ή και οργανωτική σημασία για κατοπινά συμβάντα. Ας θυμηθούμε ότι η επαναστατική αναταραχή του 1848 που ενέπνευσε το κομμουνιστικό μανιφέστο υπήρξε παροιμιωδώς βραχύβια και εξαφανίστηκε σχεδόν όσο ξαφνικά προέκυψε, ή ότι η εξέγερση της παρισινής Κομμούνας ακολουθήθηκε από πενταετή στρατιωτικό νόμο και σήμανε, ουσιαστικά, το τέλος της κομμουνιστικής εξέγερσης στη Γαλλία (με εν μέρει μόνο εξαίρεση ορισμένες από τις διαστάσεις του Μάη του 68). Αυτό δεν σημαίνει φυσικά ότι ο Δεκέμβρης του 2008 αποτελεί πολιτικά βαρύνον μέγεθος· αυτό είναι ακόμα νωρίς να κριθεί. Σημαίνει απλά ότι συχνά, οι όποιες απώτερες πολιτικές απηχήσεις μιας εξέγερσης δεν εμφανίζονται όποτε και όπως τις περιμένουμε.

γ) Η εξέγερση υπήρξε, αλλά ήταν έκνομη και ηθικά αποτρόπαια και ως εκ τούτου πρέπει να μην ξαναϋπάρξει.
Το αντίστοιχο του φροϋδικού "μου δάνεισες μεν το τσουκάλι, αλλά ήταν ήδη σπασμένο". Εδώ δίνεται ασύμμετρη έμφαση στο φαινομενικά αυταπόδεικτο, δηλαδή στο ότι τα γεγονότα του Δεκέμβρη του 2008 σημαδεύτηκαν από την χρήση βίας (αυτό την στιγμή που όλες οι μορφές εξέγερσης--riot, revolt, rebellion, insurrection--εμπεριέχουν εξ ορισμού την άσκηση άτακτης και σε ορισμένες περιπτώσεις χαωτικής βίας). Η εμμονή στο θεωρητικά αυτονόητο δηλώνει, όπως μπορεί να αντιληφθεί κανείς, την άρνηση αποδοχής της φύσης αυτού το οποίο ταυτόχρονα γίνεται φαινομενικά αποδεκτό (το αντίστοιχο σε λογική συνοχή θα ήταν η πρόταση "είμαι εναντίον των τσιγάρων εκείνων που προκαλούν καρκίνο"). Η ιστορική ανάλυση αντικαθίσταται συνεπώς από την ηθική αποκύρηξη, ωσάν να ήταν πολλές οι μορφές εξέγερσης που δεν ενσωματώνουν είτε την μονόδρομη είτε την αμφίδρομη άσκηση βίας, και ωσάν το άξιο στοχασμού για αυτές να εξαντλείται στην ηθική κρίση (η οποία με την σειρά της εκφυλίζεται στις διαθέσεις του προσωπικού γούστου: "μου άρεσε/δε μου άρεσε"). Η "υπεύθυνη" θέση που μια σειρά από δημόσιους διανοουμένους νιώθει όλο και πιο αναγκασμένη να πάρει είναι: "Ο Δεκέμβρης υπήρξε μεν, αλλά μέλημά μας ως διανοουμένων/ηθικών/εχεφρόνων πολιτών είναι να μην ξαναϋπάρξει ποτέ. Αν θέλετε να επαναστήσετε κάντε το με τον Χ ή Ψ τρόπο" (η εξέγερση που οφείλει να ακολουθεί άνωθεν οδηγίες σε ό,τι αφορά είναι το απόλυτο οξύμωρο της αντιεξεγερσιακής φαντασίωσης). Η όποια προσπάθεια διαφοροποίησης από τέτοιου είδους υπεκφυγές για την ταμπακιέρα του τι και γιατί έγινε ερμηνεύεται ως αήθης συμπαράταξη με όσους επιθυμούν να επαναλάβουν τα εγκλήματα ή έστω ατοπήματα του παρελθόντος, και η συζήτηση ολισθαίνει στα συνήθη ευχολόγια την ίδια στιγμή που εκστρατεύονται, μάλλον αντιφατικά, "ανθρωπολογικές" διαπιστώσεις για την ροπή των Ελλήνων σε επαναλαμβανόμενες εκρήξεις βίας.

Η ίδια η εσωτερική αντιφατικότητα που καταγράφει ο Φρόυντ για τα επιχειρήματα περί "σπασμένου τσουκαλιού", ή μάλλον ακριβέστερα, η ίδια η σπουδή να απαρνηθεί κανείς με κάθε δυνατό τρόπο το ενδεχόμενο να συνέβει κάτι στο "τσουκάλι" όσο αυτό ήταν στα χέρια του, υποδηλώνει βέβαια μια υποφώσκουσα δυσχέρεια με τη διαχείριση του γεγονότος. Είναι ένας από τους κοινούς τόπους της ψυχανάλυσης ότι η υπερβολική προθυμία παροχής άλλοθι για κάτι καταλήγει να εδραιώνει αυτό που απαρνείται (σε ό,τι αφορά τα δικά μας συμφραζόμενα: γιατί τέτοια συντεταγμένη προσπάθεια απαξίωσης του υποτιθέμενα ήδη ασήμαντου, γιατί τέτοια εμμονή να πεισθούν όλοι και όχι απλώς οι γράφοντες ότι το ανύπαρκτο είναι όντως ανύπαρκτο;) Ανεξάρτητα του αν αποδέχεται ή όχι κάποιος την συνάφεια της ψυχαναλυτικής μεθόδου για το θέμα, οφείλει να παραδεχτεί ότι η ρητορική απάρνησης του συμβάντος της εξέγερσης εμπλέκει αμοιβαία αντιφατικά επιχειρηματολογικά σενάρια και ότι οι αντιφάσεις που διαφαίνονται στον δημόσιο λόγο της αντιεξέγερσης οφείλουν να αντιμετωπιστούν με την δέουσα προσοχή και σκεπτικισμό.

Είναι βέβαια απόλυτα κατανοητό και σεβαστό ότι τα συμβάντα του περυσινού Δεκέμβρη υπήρξαν τραυματικά για ένα μεγάλο κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας, ακόμη και αυτό που σε πρώτο στάδιο συντάχθηκε με τους εξεγερθέντες. Είναι εξίσου κατανοητό ότι η χρονική απομάκρυνση από τα συμβάντα συνοδεύεται από ποικιλότροπες συμβολικές πρακτικές εκλογίκευσης, απάρνησης η εξορκισμού τους. Ο ιστορικός όμως, ο κοινωνιολόγος, ή ο πολιτικός επιστήμονας δεν είναι αυτόκλητοι ψυχοθεραπευτές κάποιας συλλογικότητας. Το δικό τους χρέος είναι να αναλύσουν τόσο τα ίδια τα γεγονότα όσο και αυτό που είναι σαφώς ευκολότερο να αναλυθεί, τους τρόπους με τους οποίους η ελληνική κοινωνία διαχειρίζεται την εικόνα της και με τους οποίους διαπραγματεύεται με το άμεσο ή μακρινότερο παρελθόν της.

Είναι επιπλέον σημαντικό να επισημανθεί ότι, παρά την τάση του να επικαλείται την νηφάλια και απομαγεμένη του απόσταση από τον ιρρασιοναλισμό των συμβάντων, ο αντιεξεγερσιακός λόγος δεν είναι άτρωτος στους δικούς του ιδεολογικούς ιρρασιοναλισμούς. Οι επικλήσεις της ανάγκης για "επιστημονικότητα" δεν είναι, σε τέτοιες περιπτώσεις, λιγότερο τελετουργικού χαρακτήρα από ό,τι αυτό με το οποίο κατηγορείται η λογική δράσης του "αντιπάλου": όχι όταν "επιστημονικότητα" σημαίνει απαίτηση για την λομπροζική συλλογή των κοινωνικών προφίλ των "παραβατών" (βλ. προσεχή συζήτηση κειμένων Σ.Ν Καλύβα)· ούτε όταν σημαίνει απλώς την αποκύρηξη, χωρίς σαφείς μεθοδολογικές βάσεις, της ιδέας ότι η βεβαιότητα ότι ζούμε σε μια λίγο-πολύ "παθητική", απο-ιδεολογικοποιημένη και υποταγμένη στους ρυθμούς της αστικής καθημερινότητας κοινωνία μπορεί να ήταν ήδη μία ακόμη ιδεολογική φαντασίωση.

Στην βάση του προβλήματος --και στην προθυμία με την οποία επιστρατεύονται κάθε λογής ad hoc επιχειρήματα για εξορκιστεί η ίδια η ιδέα ότι υπάρχει πρόβλημα-- βρίσκεται η αδυναμία διαμεσολάβησης ανάμεσα στην (όποια) ιδεολογική λογική του αναλυτή και την ιδεολογική λογική της ίδιας της εξέγερσης (και διαμεσολάβηση δεν σημαίνει ούτε ταύτιση και εγκόλπωση, ούτε απόρριψη και εξοβελισμός). Στην περίπτωση του εξεγερσιακού συναισθηματισμού, η αναλυτική λογική παραδίδεται αμαχητί και εκ των προτέρων στον υποτίθεται υπερβατικό χαρακτήρα της λογικής της εξέγερσης· στην περίπτωση του αντιεξεγερσιακού λόγου, ταυτίζει την λογική tout court με την λογική της έννομης τάξης, και εξοβελίζει την εξέγερση στη σφαίρα του φανταστικού, του παράλογου, ή του τερατώδους.

Η ειρωνεία δεν σταματάει σε αυτή την μορφή της σύγκλισης των αντιθέτων. Επεκτείνεται και στο γεγονός ότι στην ουσία, το ρήγμα στο τσουκάλι το οποίο επιχειρεί να εξορκίσει αναδρομικά ο αντιεξεγερσιακός λόγος επανεμφανίζεται ως σύμπτωμα της μνήμης της ίδιας της κοινωνίας για το τραυματικό συμβάν. Στην έρευνα της Public Issue για παράδειγμα, το 52% βλέπει τον Δεκέμβρη του 08 ως πραγματική εξέγερση ενώ το 45% αρνείται ότι αυτό ισχύει. To 51% θεωρεί ότι τα γενονότα αφορούσαν μια μικρή μειοψηφία, ενώ το 45% τα χαρακτηρίζει ως μαζικό φαινόμενο: με άλλα λόγια, το ρήγμα το οποίο ο αντιεξεγερσιακός λόγος αρνείται ότι υπήρξε (ή αν υπήρξε, πρέπει να αποκηρυχθεί ως συνέπεια της δράσης μιρκής μερίδας αλλόφρονων φανατικών) αναδιπλασιάζεται ως ρήγμα ανάμεσα σε αυτούς που θεωρούν ότι υπήρξε ιστορικά και πολιτικά βαρύνον συμβάν και αυτούς που το αρνούνται (βλ. σχετικά την παλαιότερη ανάρτησή μου "Η ανέφικτη σύνθεση", καθώς και το Slavoj Zizek, The Parallax View).

Η σπουδή με την οποία η ερμηνευτική σκούπα της πρόζας της αντιεξέγερσης έρχεται να "τακτοποιήσει" την σύγχυση πρέπει συνεπώς να μας βάλει σε σκέψεις. Γιατί στην πραγματικότητα, αντί να "καθαρίζει" το τοπίο από αναλυτικά και ερμηνευτικά προβλήματα και αμφιθυμίες, το βιαστικό της σκούπισμα τείνει απλά να γεμίζει τον αέρα με την σκόνη τους. Χρειάζεται μια μεγαλύτερη ταπεινοφροσύνη για την επάρκεια αναλυτικών εργαλείων που είναι, όπως προσπάθησα να δείξω αναλυτικά στο τμήμα για τις επιπλοκές της ορολογίας, ήδη βουτηγμένα σε ιδεολογικές επιλογές και ασυμβατότητες προοπτικής. Στο επόμενο και τελευταίο τμήμα θα ασχοληθώ με το τι συμβαίνει όταν αυτού του είδους οι αναστοχαστικές αναστολές καταστέλλονται στο όνομα ενός υπερβατικά αυτονομιμοποιούμενου "ρεαλισμού." Θα επικεντρωθώ, πιο συγκεκριμένα, στην ανάγνωση τριών κειμένων του καθηγητή Σ.Ν. Καλύβα για την εξέγερση του Δεκέμβρη.

4 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

http://www.iospress.gr/letters/letter20031029.htm

Αντώνης είπε...

Είχα ήδη δει την σχετική συζήτηση. Ευχαριστώ όπως και να έχει.

LEFT LIBERAL SYNTHESIS είπε...

DR
Είχα την τύχη να παρακολουθήσω μέρος της τριημερίδας στο Παντειο,για τις εξεγέρσεις.Πολλά τρομερά και ενδιαφέροντα αλλά και απίστευτες κοινοτοπίες.Οι επεξεργασίες σου θα ήταν όαση,αν τις είχες υποστηρίξει εκεί (εκτός αν ήταν και δεν το πήρα είδηση sorry!!).Καλή συνέχεια.

Αντώνης είπε...

Όχι δεν ήμουν, φίλε LLG, αλλά πού ξέρεις, κάπου ακαδημαϊκά μπορεί να καταλήξει όλο αυτό το πράγμα.