Πέμπτη, 10 Δεκεμβρίου 2009

Ντοσιέ: Οι κόρες της Αντιγόνης: Barbara Taylor, Η Εύα και η Νέα Ιερουσαλήμ (δεύτερο μέρος)


Ήταν όμως ακριβώς σ' αυτό το σημείο που ο Όουεν πήρε την απρόσμενη στροφή η οποία τον έφερε τελικά σε ένα εντελώς διαφορετικό δρόμο. Οι σπόροι της αλλαγής είχαν φυτευτεί στο Νιού Λάναρκ, όπου η επιτυχία του ως κοινωνικού μάνατζερ ενθάρρυνε μέσα του (έτσι ισχυρίστηκε αργότερα) τη φιλοδοξία να μην είναι "απλώς διευθυντής βαμβακοϋφαντουργίας αλλά να αλλάξει την κατάσταση των ανθρώπων."

Είδα στην πράξη όλα τα βήματα με τα οποία θα μπορούσε να επέλθει η αλλαγή...ότι αν [ο παγκόσμιος πληθυσμός] μπορούσε να αντιμετωπιστεί, να εκπαιδευτεί, να μορφωθεί, να απασχοληθεί και να τοποθετηθεί σύμφωνα με τις πιο απλές επιταγές της κοινής λογικής, θα έπαυε το έγκλημα και η δυστυχία της ανθρωπότητας θα λάμβανε τέλος· ότι ο πλούτος και η σοφία θα γινόταν οικουμενικές...

Και μ' αυτό, είχε "διαβεί τον Ρουβίκωνα": "δεν θα σταματήσω ποτέ την προσπάθεια για να προωθήσω αυτή την αλλαγή, όσο μου το επιτρέπει η ζωή μου και η υγεία μου."

Σε λίγα χρόνια, αυτή η απόφαση είχε μετατρέψει τον φιλάνθρωπο κύριο Όουεν του Νιού Λάναρκ σε σφοδρό αντίπαλο του καπιταλισμού και σε πλήρους ωραρίου υπέρμαχο μιας νέας κοινωνικής τάξης που θα βασιζόταν στις αταξικές, συνεργατικές κοινότητες. Ως το 1824 είχε εγκαταλείψει εντελώς την εμπορική ζωή, ταξιδεύοντας στην Αμερική για να δοκιμάσει τα κοινοτικά του σχέδια, και επιστρέφοντας τελικά στην Βρετανία για να τεθεί επικεφαλής ενός αναπτυσσόμενου σοσιαλιστικού κινήματος. "Είχα λάβει πολύ ενεργό μέρος και είχα αναλάβει προφανή ηγεσία σε ό,τι αφορά την προπαρασκευή του δημόσιου νου για την πλήρη αλλαγή του συστήματος..."

Από εκείνο το σημείο η ιστορία του Όουεν γίνεται η ιστορία του Οουνενισμού. Ήδη από το 1820, οι δημοσιεύσεις του είχαν αρχίσει να προσλεκύουν κάποιους υποστηρικτές, κυρίως ανάμεσα στην ριζοσπαστική ιντελιγκέντσια του Λονδίνου. Κατά τη διάρκεια της απουσίας του στην Αμερική, αυτή η μικρή ομάδα ακολούθων εξελίχθηκε σε ένα εθνικό δίκτυο συνεργατικού εμπορίου και παραγωγικών οργανισμών, οργανωμένων σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές του κοινοτισμού, και εργαζόμενων για να συσσωρεύσουν αρκετά χρήματα για την θεμελίωση Κοινοτήτων Αμοιβαίου Συνασπισμού. Αυτή η πρώιμη, "ενθουσιώδης" φάση συνεργατικής δραστηριότητας ακολουθήθηκε από τις στραυτεμένες μάχες του συνδικαλισμού κατά την περίοδο 1833-34, οι οποίες με τη σειρά τους οδήγησαν στην ίδρυση και την παρακμή της πρώτης μεγάλης προσπάθειας "για μια γενική ένωση των εργατικών τάξεων", την Μεγάλη Εθνική Ένωση των Συνασπισμένων Εργατικών Συνδικάτων (Grand National Consolidated Trades Union). Η κατάρρευση της Ένωσης το καλοκαίρι του 1834 ακολουθήθηκε από μια σύντομη περίοδο όπου κάθε οουενική δραστηριότητα έπαψε σχεδόν εντελώς. Αλλά μετά ο φοίνικας μιας νέας οργάνωσης --της Ένωσης Όλων των Τάξεων Όλων των Εθνών (AACAN)--αναδύθηκε από τις στάχτες του γενικού συνδικαλισμού για να εγκαινιάσει μια τελική δεκαετία έντονης προπαγανδιστικής και οργανωτικής δραστηριότητας. Στο αποκορύφωμα της δύναμής της το 1839-42, η AACAN (η οποία σύντομα έγινε γνωστό ως η Λογική Ένωση, ή απλά ως Σοσιαλισμός), είχε μέλη σε όλα τα μέρη της χώρας, και μια επιρροή που απλωνόταν πολύ πέρα από την επίσημη λίστα μελών της. Δεν υπήρχε, όπως το έθεσε μια εφημερίδα κατά το σημείο αιχμής προσέλκυσης μελών στην AACAN "ούτε μια πόλη κάποιας σημασίας" στην Βρατανία που να μην έχει την σοσιαλιστική της διμοιρία, απασχολημένη με την προετοιμασία του εαυτού της, καθώς και των ακροατηρίων της στον Νέο Κόσμο που θα ερχόταν.

Αυτό δεν σημαίνει (όπως ισχυρίστηκαν κάποια δημοσιεύματα της εποχής) ότι ο Οουενισμός ήταν με οποιονδήποτε τρόπο αντιπροσωπευτικός των απόψεων της εργατικής τάξης, ή ακόμα και των απόψεων της ριζοσπαστικής εργατικής τάξης, κατά τις δεκαετίες του 1830 και 1840. Στο αποκορύφωμα της δημοφιλίας του, ο πρώιμος Σοσιαλισμός παρέμεινε πίστη μιας μειονότητας, και άντλησε το σώμα των υποστηρικτών του από αυτό που ο Ένγκελς περιέγραψε ως "το πιο μορφωμένο και σταθερό στοιχείο" του εργατικού πληθυσμού, μαζί με ένα σημαντικό αριθμό ξεσηκωμένων μικροαστών διανοουμένων. Αυτοί οι άνδρες και αυτές οι γυναίκες ήταν, και γνώριζαν ότι ήταν, μια εικονοκλαστική πρωτοπορία της οποίας οι απόψεις έτειναν να βρίσκονται πολύ μπροστά ακόμη και από τις αντίστοιχες των πιο προοδευτικών συγχρόνων της. Αυτό ίσχυε ιδιαίτερα για τις οικονομικές τους θεωρίες, για τις ετερόδοξες θρησκευτικές τους δοξασίες, και--πάνω από όλα--για την σεξουαλική τους πολιτική, όπου η οουενική δέσμευση στην συλλογικοποιημένη οικογενειακή ζωή και στην γυναικεία ισότητα την διαχώρισε όχι μόνο από τους συντηρητικούς της αντιπάλους αλλά και από τα περισσότερα άλλα ριζοσπαστικά κινήματα της περιόδου (συμπεριλαμβανομένου του χαρτισμού). Ήταν, με τα λόγια ενός άλλου υπερασπιστή της ισότητας των φύλων, του Τζον Στούαρτ Μιλ, "προς μοναδική τιμή" των πρώιμων σοσιαλιστών ότι "απέδιδαν [στις γυναίκες] ίσα δικαιώματα, από κάθε άποψη, με αυτά του ως τότε κυρίαρχου φύλου", σε καιρούς κατά τους οποίους οι περισσότεροι Βρετανοί ήταν εχθρικοί ή αδιάφοροι για τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν οι γυναίκες· και για αυτό το λόγο, πρότεινε, "έχουν δώσει στον εαυτό τους το δικαίωμα να τους θυμούνται με ευγνωμοσύνη οι μελλοντικές γενιές..."

Εκατόν πενήντα χρόνια αργότερα όμως είναι αυτή ακριβώς η διάσταση του οουενισμού--η θεωρητική και πρακτική του δέσμευση στην χειραφέτηση των γυναικών--που τυγχάνει της λιγότερης μνήμης, και που αναγνωρίζεται λιγότερο, όχι μόνο από τους ακαδημαϊκούς ιστορικούς αλλά και μέσα στη συλλογική μνήμη της Αριστεράς της ίδιας. Λίγες μελέτες του κινήματος την αναφέρουν· σχεδόν καμμία δεν δίνει σοβαρή σημασία στο θέμα. Τέτοιου είδους φαινόμενα λήθης δεν είναι βέβαια σπάνια για θέματα που αφορούν τις γυναίκες· το ιστορικό αυτί, τουλάχιστον ως τα πρόσφατα, έχει συντονιστεί αποκλειστικά με την ανδρική φωνή. Αλλά η σιωπή που περιβάλλει τον πρώιμο σοιαλιστικό φεμινισμό αποκαλύπτει περισσότερα από τον συνήθη τετριμμένο ανδροκεντρισμό των επαγγελματιών ιστορικών (συμπεριλαμβανομένων πολλών ριζοσπαστών ιστορικών). Είναι μια σιωπή-σύμπτωμα, που αντανακλά όχι την υπάρχουσα άγνοια και αδιαφορία, αλλά τον χαρακτήρα της ίδιας της σοσιαλιστικής παράδοσης όπως αναπτύχθηκε κατά τον τελευταίο ενάμιση αιώνα.


Μουσική: Billy Bragg
Στίχοι: William Blake, "Jerusalem"




2 σχόλια:

head charge είπε...

Πολύ ωραίο κείμενο. Τον θυμόμουν τον Όουεν κυρίως μέσα από την κριτική του «Κομμουνιστικού Μανιφέστου», στο κεφάλαιο «Κριτικός Ουτοπικός Σοσιαλισμός και Κομμουνισμός». Ψάχνοντας τώρα βρήκα κι ένα ενδιαφέρον σχετικό κείμενο από τη Βιβλιοθήκη της Ελευθεροτυπίας.

Κίνητρο για το σχόλιο αυτό, ωστόσο, ήταν μια δευτερεύουσα παρατήρηση. Τη μελοποίηση του Jerusalem την έχει κάνει ο Hubert Parry το 1916 (βλ. και σχετικά λήμματα της Wikipedia - 1,2). Από τις αγαπημένες μου εκτελέσεις, αυτή του Mark Stewart, πρώτο single μετά τη διάλυση των Pop Group.

Αντώνης είπε...

Δεν το γνώριζα για τον Parry. Ευχαριστώ για την πληροφορία και για το σχόλιο σε ένα ντοσιέ που έχει ανάγκη σχολίων :-)