Τετάρτη, 30 Δεκεμβρίου 2009

Ντοσιέ: Ζητήματα τάξης και ταξικών αναταραχών στην Ελλάδα. Η Κομμούνα της Θεσσαλονίκης, 1342-49 (ολοκλήρωση)


Κεφάλαιο 4, “Η Επανάσταση των Ζηλωτών” (αποσπάσματα)

…Σ’ όλα τα μεγάλα αστικά κινήματα, που έγιναν πριν από τη Γαλλική Επανάσταση (κυρίως στη Δύση), πάντα η ένοπλη πάλη των τάξεων έπαιρνε μιαν άλλη εξωτερική μορφή (πολλές φορές θρησκευτική). Στο βάθος όμως, τα επαναστατικά αυτά κινήματα ήταν εξεγέρσεις ενάντια στην τότε κυρίαρχη τάξη (φεουδαρχία και κλήρο) και απόβλεπαν στην αλλαγή των μορφών της ιδιοκτησίας.

Στο Βυζάντιο όμως, μια που η παράδοση του αρχαίου ελληνικού κόσμου δεν έσβησε στα χρόνια του Μεσαίωνα και η θεολογία δεν αποξήρανε ολότελα την παράδοση της ελληνικής αρχαιότητας, δεν ήταν δυνατό με θρησκευτικό σύνθημα ν’ αρχίσει ο αγώνας ο επαναστατικός ενάντια στη φεουδαρχία.

Έτσι λοιπόν με σύνθημα: αγώνας για τον νόμιμο αυτοκράτορα, ξέσπασε από το τέλος του 1341 και κυρίως στα 1342 ένας εμφύλιος πόλεμος μέσα στις ευρωπαϊκές επαρχίες της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, που στο βάθος του ήταν αγώνας ταξικός.

…Εκεί όμως που ο εμφύλιος σπαραγμός πήρε ολοκάθαρη μορφή και κατέληξε σε μιαν αληθινή επανάσταση, ήταν η Σαλονίκη. Άμα μαθεύτηκε το πραξικόπημα του Καντακουζηνού, έκλεισε αμέσως το κάστρο της (αρχές του καλοκαιριού στα 1342). Οι Ζηλωτές τότες δεν χάνουν καιρό. Ξεσήκωσαν τις λαϊκές μάζες ενάντια στους ευγενείς. Τα πιο θαρρετά και έμπιστα στελέχη απ’ το Κόμμα τους, μ’ ένα σταυρό στο χέρι (παλιά συνήθεια των αρχόντων όταν παρουσάζονταν κανένας κίνδυνος στην πόλη), ήρθαν στην αγορά και κυρήξανε τον πόλεμο στους ευγενείς (αρχοντάδες) που ήταν υποστηρικτές του Καντακουζηνού….Η Σαλονίκη σε λίγο γίνεται ανάστατη. Δεν γνωρίζει το σκυλί τον αφέντη του. Η οχλοβοή κι η αντάρα μέσα στο κάστρο της έδιναν την όψη της επανάστασης, που έπιασε σαν την φωτιά που βρίσκει βοηθό τον αέρα για να απλώσει από χίλιες μεριές τις κόκκινες γλώσσες της. Οι ζηλωτές ήταν αποφασιστικοί. Ούτε δειλιάζουν ούτε υποχωρούν. “Και ξεσηκώνεται στο λεπτό εναντία τους (στους ευγενείς δηλαδή) ο δήμος και γίνεται μεγάλος σκοτωμός από αδελφοχτόνα όπλα μέσα στην πολυάνθρωπη και εύανδρη (Σαλονίκη).” Έτσι γράφει ο Γρηγοράς (ΧΙΙΙ. 2).

…Οι Ζηλωτές , για να ξαναγυρίσουμε στο θέμα μας, ούτε κήρυξαν ούτε εφάρμοσαν την αρπαγή και την μοιρασιά. Το σύνθημά τους ήταν: Γκρέμισμα από την εξουσία των ευγενών και του Κλήρου. Γι’ αυτό και σχημάτισαν αμέσως δική τους κυβέρνηση, καταργώντας κάθε προνόμιο γραπτό και άγραφο που είχαν οι αρχοντάδες (ευγενείς). Είναι αλήθεια πως εφάρμοσαν δικτατορικά μέσα, μα στις τέτοιες επαναστατικές περιόδους η δικτατορία είναι το μόνο αποτελεσματικό όπλο στην επαναστατημένη τάξη. Εξάλλου, παρ’ όλη την επικράτησή τους, έβλεπαν πολύ καλά πως δεν τσακίστηκε ολότελα ούτε η εσωτερική, ούτε η εξωτερική αντίσταση κι’ αντίδραση της φεουδαρχίας. Αυτό δεν ήτανε εύκολο. Έπρεπε να περάσει καιρός για να οργανώσουν τις δυνάμεις τους και  να στερεώσουν το νέο καθεστώς τους.

Κεφάλαιο 5, “Η Κομμούνα” (αποσπάσματα)

…από τα 1345 που έγνε το νέο κίνημα των Ζηλωτών ως τα 1349, η εξουσία της Κομμούνας στερεώθηκε. Στο διάστημα αυτό η Σαλονίκη ήταν μια επαναστατική λαοκρατική δημοκρατία που δεν αναγνώριζε ούτε την κυριαρχία του Βυζαντίου ούτε το παλιό καθεστώς. Κάθε εξάρτηση από την Πόλη κι από το Παλάτι έπαψε. Η προδοσία του Απόκαυχου έδωκε στην επανάσταση ένα δυνατό σπρώξιμο προς τα αριστερά. Στα τέσσερα αυτά χρόνια, η Σαλονίκη οργανώνεται εσωτερικά με ολότελα νέους θεσμούς. Οι Ζηλωτές κόβουν κάθε τους δεσμό με την φεουδαρχία και οργανώνουν το πολίτευμα της Σαλονίκης επάνω σε νέες λαοκρατικές βάσεις, δηλαδή στα χρόνα αυτά οργανώνεται η πρώτη λαϊκή πολιτεία μέσα στη νεώτερη ιστορία [έμφαση Radical Desire]. Και από την άποψη αυτή έχει μεγάλο ιστορικό ενδιαφέρον το κίνημα των Ζηλωτών. Δυστυχώς μας λείπουν οι πηγές. Ως τα σήμερα δεν βρέθηκαν χειρόγραφα που να μας δίνουν από φιλική πηγή μια πλήρη ανάπτυξη του συστήματος των Ζηλωτών. Ό,τι έχει γραφτεί, γράφτηκε από εχθρούς τους.

…Ποιο ήταν όμως το νέο σύστημά τους; Ο Γρηγοράς γράφει:

Κι είχε την εξουσία ένα μπουλούκι, που πήρε το όνομα και λεγόντανε Ζηλωτές. Το σύστημα δε, με το οποίο διοικότανε η Σαλονίκη, δεν έμοιαζε με κανένα γνωστό πολίτευμα. Γιατί ούτε αριστοκρατικό ήτανε, σαν εκείνο που είχε βάλει τον παλιό καιρό ο Λυκούργος στους Σπαρτιάτες, ούτε δημοκρατικό, σαν κείνο που έβαλε ο Σόλωνας πρώτα στους Αθηναίους κ΄ύστερα το μεταρρύθμισεν ο Κλεισθένης, χωρίζοντάς τους σε δέκα φυλές, αντίς τέσσαρες που ήταν πριν. Μα ούτε (έμοαιζε) και σαν κείνο που έκρινε ταιριαχτό για τους Λοκρούς που λέγονται Επιζεφύριοι ο νομοθέτης Ζάλευκος, ούτε σαν κείνο που έβαλε στην Κατάνη της Σικελίας ο Χαρώνδας. Ούτε πάλι ήταν κάτι τι καινουργιότερο, φτιαγμένο από ανακάτωμα δυο ή και πιότερων άλλων (πολιτευμάτων) σαν κείνο που είχανε οι Κύπριοι, ούτε σαν κείνο που λεν πως (έφτιασε) ο δήμος στην παλιά Ρώμη, όντας επαναστάτησε και τα βαλε με τους υπατικούς (ευγενείς), μα ήταν μια οχλοκρατία πρωτόφαντη. Πολίτευμα τέτοιο που μόνο του μπορεί να ξεφυτρώσει, χωρίς να το σκεφθεί ο άνθρωπος. Δηλαδή, αφού μαζευτήκανε μερικοί θρασείς, πήρανε ετσιθελικά την εξουσία, παρασέρνοντας με δημαγωγίες τον όχλο της Σαλονίκης στο θέλημά τους κι’ αρπάζοντας τις περιουσίες από τους πλούσιους κ’ έτσι καλοπερνούσαν. Έβγαλαν δε διαταγές να μην υπακούσει ο λαός σε καμμιά προσταγή, ούτε στου Παλαιολόγου (σημ. του νόμιμου δηλαδή μονάρχη του Ιωάννη του 5ου) ούτε στου Καντακουζηνού, μα όλοι τους να χουν κανόνα στις πράξεις τους και ν’ αναγνωρίζουν για νόμο τις αποφάσεις αυτουνών (των Ζηλωτών) (Γρηγορά ΙΙ, 796).

Ο ίδιος λέει ακόμα πως οι Ζηλωτές κατάργησαν το σύστημα της αυτονομίας (αυτοδιοίκησης) της Σαλονίκης, καθώς και τους γραπτούς νόμους που έβαλαν οι έμπειροι σ’ αυτά τα πράγματα κι έφτιασαν νέα νομοθεσία.

Από τις παραπάνω “κατηγορίες” του Γρηγορά βγάζουμε τρία συμπεράσματα: α) Πως ύστερα από το γκρέμισμα των ευγενών από την εξουσία, οι Ζηλωτές συγκέντρωσαν όλη την εξουσία στα χέρια τους και διοίκησαν δικτατορικά β) Πως κατάργησαν την παλιά νομοθεσία και το παλιό διοικητικό σύστημα, δημιουργώντας νέους θεσμούς διοικητικούς που ανταποκρινότανε στη νέα κατάσταση και γ) Χτύπησαν κάθε πνευματική μορφή καταπίεσης.

…Δεν μπορούμε να πούμε πως το νέο καθεστώς, που επέβαλαν με την επανάστασή τους οι Ζηλωτές μέσα στη Σαλονίκη, ήταν μια καθαρή προλεταριακή κομμούνα. Στα χρόνια εκείνα δεν υπήρχε ακόμα σχηματισμένο προλεταριάτο. Στην αρχή, την πρωτοβουλία στην επανάσταση την είχε η τρίτη (μέση) τάξη, δηλαδή η μπουρζουαζία της Σαλονίκης. Ο ρόλος μάλιστα της ναυτικής συντεχνίας στο κίνημα των Ζηλωτών είναι ολοφάνερος. Ωστόσο οι εργαζόμενες μάζες πήραν πολύ ενεργό μέρος στο επαναστατικό κίνημα των Ζηλωτών και του έδωκαν ολότελα κοινωνικό περιεχόμενο. Βέβαια οι απαιτήσεις που πρόβαλαν δεν είχαν ξεκαθαρισμένη κομμουνιστική μορφή. Ο βαθμός της κοινωνικής εξέλιξης στα χρόνια εκείνα δεν μπορούσε να δώσει στους Ζηλωτές ένα πρόγραμμα από κοινωνικές μεταρρυθμίσεις που να λύνουν ριζικά τα κοινωνικά προβλήματα της εποχής τους. Αυτό ήταν πολύ πρόωρο. Με το επαναστατικό τους όμως ένστικτο οδηγήθηκαν στο να χτυπήσουν την φεουδαρχία κατακέφαλα, κι ως ένα σημείο άρχισαν να οργανώνουν το καθεστώς τους επάνω σε ισοπεδωτικές βάσεις. Γι’ αυτό, μια που το Κίνημα των Ζηλωτών δεν περιορίστηκε μέσα στα πλαίσια της αστικής επανάστασης, το αίτημα της ισότητας, που τον καιρό εκείνο ήταν σύνθημα της μπουρζουαζίας (που ο ρόλος της ήταν προοδευτικός), δεν εφαρμόστηκε από τους Ζηλωτές στενά, δηλαδή για λογαριασμό μόνο της αστικής τάξης, μα πολύ πλατειά: για όλες τις καταπιεζόμενες τάξεις. Δεν ξέρουμε βέβαια τι ζυμώσεις έγιναν μέσα στην μπουρζουαζία της Σαλονίκης ύστερα από την πρώτη επανάστασή της (1342). Από τα μέτρα όμως που εφάρμοσαν οι Ζηλωτές βγαίνει το συμπέρασμα πως η επανάσταση πήρε αριστερή κατεύθυνση και διαμορφώθηκε σε κίνημα της εργαζόμενης φτωχολογιάς.

Οι Ζηλωτές, το επαναστατικό αυτό κόμμα της Σαλονίκης, αν και πρωτοοργανώθηκε από την σαλονικιώτικη μπουρζουαζία, μέσα στην αιματηρή πάλη με τη φεουδαρχία κράτησε ολότελα επαναστατική τακτική, γιατί επηρεάστηκε από τις καθ’ αυτό μάζες, που όπως είπαμε είχαν, απ’ αφορμή τις τότε ειδικές συνθήκες μέσα στη Σαλονίκη, επαναστατική ψυχολογία και επεδίωκαν γενικότερες κοινωνικές μεταβολές.

…Είναι αλήθεια πως στα τελευταία χρόνια (1347-49) η Κομμούνα, απομονωμένη και αποκλεισμένη από ξηρά και θάλασσα, περνούσε άσχημες μέρες. Η φτώχια μεγάλωσε και μια γενική ανεργία επικρατούσε. Δεν υπήρχε καμμιά οικονομική κίνηση. Ούτε εμπόριο ούτε βιομηχανία. Ο Μετοχίτης, μ’ ένα του κρυφό γράμμα στον Καντακουζηνό, του έγραψε όλα τα καθέκαστα και τον προσκαλούσε να στείλει στρατό και στόλο να χτυπήσει τη Σαλονίκη. Ο ίδιος τα κατάφερε μάλιστα να διασπάσει τη ναυτική συντεχνία. Ο Καντακουζηνός όμως, για να ναι πιο σίγουρος, ζήτησε τη βοήθεια του Ουρχάν. Σε λίγο, με αρχηγό τον Σουλεϊμάν, ήρθαν 20 χιλιάδες Τούρκοι απ’εξω απ’ τη Σαλονίκη.

…οι Ζηλωτές ξαναπήραν θάρρος και για μια στιγμή επικράτησαν πάλι, μα όταν έφτασαν οι Τούρκοι δεν μπόρεσαν να βαστάξουν, γιατί χτυπήθηκαν κι απέξω κι από μέσα από το κάστρο. Έτσι έπεσε η Κομμούνα. Όσοι δεν πρόφθασαν από τους Ζηλωτές να φύγουν σφαχτήκανε. Η τρομοκρατία τώρα των ευγενών αντικατέστησε την τρομοκρατία της Κομμούνας.

Η Σαλονίκη για μέρες βουτήχτηκε στο αίμα και ο Γρηγόριος ο Παλαμάς, ο “νόμιμος” μητροπολίτης της, βγάζει λόγους στις εκκλησίες για την ειρήνη και την ομόνοια των πολιτών, εξορκίζοντας τους δαίμονες (τους Ζηλωτές) και το κακοποιό τους έργο. Φτιάχνει μάλιστα μια προσευχή και παρακαλεί το Θεό να βοηθήσει ώστε στο μέλλον να βασιλέψει η κοινωνική αρμονία στη Σαλονίκη και οι λαϊκές μάζες, με έργο και με λόγο, να υπακούουν και να σέβονται τους “θειοτάτους Βασιλείς”, που τους εδικαίωσε (ο Θεός) να βασιλεύουν επάνω στη γης.



Δεν υπάρχουν σχόλια: