Τετάρτη, 25 Νοεμβρίου 2009

"Lunatic fringe" με φιλελεύθερη στάμπα και "αντιεξουσιαστικά" πανηγύρια


Οι πρόσφατες διαμάχες για το μέλλον της φιλοξενίας του indymedia στον πανεπιστημιακό χώρο έδωσαν την ευκαιρία στον εγχώριο φιλελεύθερο πολιτικό λόγο να επιβεβαιώσει τις νηφάλιες επιδιαιτητικές του ικανότητες, προς τέρψιν, παραδόξως, αρκετών από αυτούς που εκφράστηκαν για το θέμα στον "αντιεξουσιαστικό" χώρο. Λέω "παραδόξως" γιατί αυτά τα οποία το φιλελεύθερο επιχείρημα προβάλλει για να υπερασπιστεί την ελευθερία του λόγου του χώρου αυτού είναι επιχειρήματα βγαλμένα από την καρδιά της παράδοσης του αγγλοαμερικανικού φιλελευθερισμού--μιας παράδοσης την οποία υποτίθεται ότι ο αντιεξουσιαστικός χώρος εν Ελλάδι απεχθάνεται. Ίσως όμως θα έπρεπε να κρατήσει κανείς κάποιες επιφυλάξεις ως προς την ιδεολογική συνοχή και συνέπεια του "αντιεξουσιαστικού" χώρου σε ό,τι αφορά τέτοιου είδους θέματα. Άλλωστε, οι απώλειες που συνοδεύουν κάθε πολιτισμική μετάφραση έχουν συνεισφέρει σε ένα μάλλον γκροτέσκο εγχώριο εκλεκτικισμό: έτσι, είμαστε (αναλόγως των περιστάσεων βέβαια) μια με τον Thoreau και μια με τον Bakunin ή τον Sorel, λες και ο υπερβατισμός του φυσιολάτρη απ' το Concord της Μασαχουσέτης έχει οποιαδήποτε σχέση με τον ευρωπαϊκό αναρχοσυνδικαλισμό ή με τις πολιτικές παραδόσεις της Κομμούνας και του Μάη του 68.

Στο άρθρο του λοιπόν "Το indymedia και το άσυλο", ο Πάσχος Μανδραβέλης επιχειρηματολογεί, με άμεμπτα φιλελεύθερη λογική, ότι πρέπει να διαφυλαχθεί η ελευθερία λόγου ενός ιστότοπου "στον οποίο συχνάζει και γράφει όλη η παλαβή Αριστερά για τα γνωστά...φαιδρά." Το κείμενο δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην βλακεία, "ψευτοπεαναστατικότητα" και γραφικότητα της αριστεράς που εκφράζεται στον συγκεκριμένο χώρο. Το δε ηθικό επιχείρημα περί του γιατί πρέπει να δίνεται ελευθερία έκφρασης σε μια μερίδα ανθρώπων που ταυτοποιούνται ως μισότρελοι (κατά το κλασικό αμερικανικό "lunatic fringe") είναι το εξής εξυψωτικό: "Όσο κι αν φαντάζει περίεργο, η αστική δημοκρατία δίνει χώρο ακόμη και στους εχθρούς της." Το θεσπέσιο αυτό μάθημα στη δημοκρατία ως ηθική ακεραιότητα σε βαθμό αυτοθυσίας μεταφράζεται ως εξής: η αστική δημοκρατία, η τάξη δηλαδή πραγμάτων ως έχει, είναι απείρως δυνατότερη πολιτικά και ανώτερη ηθικά από τους ακροαριστερίζοντες γραφικούς που την υποσκάπτουν. Το αποδεικνύνει, και πρέπει να το αποδεικνύει, αφήνοντάς τους ανενόχλητους να διασπείρουν τις μισότρελες ιδέες τους.

Εδώ βέβαια διαφαίνεται ήδη μια μικρή ταχυδακτυλουργία: οι "αντίπαλοι" της αστικής δημοκρατίας σκιαγραφούνται με τρόπο τόσο πατροναριστικό που κανείς συναινών αναγνώστης του άρθρου δεν θα μπορούσε να δεχθεί ότι υπάρχει κάποιος πραγματικός κίνδυνος (και άρα πραγματική προοπτική ακεραιότητας μέχρι αυτοθυσίας) για την αστική δημοκρατία. Με άλλα λόγια, αν και η ηθική ανωτερότητα της αστικής δημοκρατίας θεμελιώνεται στη βάση της ανεκτικότητάς της ακόμη και προς τους εχθρούς της, οι εχθροί της αυτοί αναπαρίστανται ταυτόχρονα--και μάλιστα εν γνώσει τους--ως ουσιαστικά διακοσμητικού χαρακτήρα. Συνεπώς αυτό που σε ένα επίπεδο ποζάρει ως εκθαμβωτική "ηθική ανωτερότητα" αφήνεται να διαβαστεί από τον "υποψιασμένο", εκλεπτυσμένα καθεστωτικό αναγνώστη ως τσαχπίνικο κλείσιμο του ματιού: "ας τον τρελό στην τρέλα του, δεν θα κουνηθεί φύλλο." Και εδώ που τα λέμε, δεν έχει και άδικο ο κ. Μανδραβέλης: την τελευταία φορά που έλεγξα, εξακολουθούσαμε να έχουμε ληστρικού τύπου καπιταλισμό, αδιαφάνεια, δικομματισμό, φατρίες, οικογενειοκρατία, και όλα τα άλλα δομικά κακά της μοίρας μας. Αν ήταν να αλλάζει κάτι επί της ουσίας η ελευθερογνωμία του αντιεξουσιαστικού χώρου, θα έπρεπε, για να παραφράσουμε τη γνωστή ρήση περί εκλογών, να είχε απαγορευτεί.

Το άρθρο, το οποίο βρήκε μια μάλλον ανακουφισμένη ανταπόκριση στην ακροαριστερή κοινότητα (στο κάτω-κάτω φαίνεται να συντάσσεται με τα "δίκια" της), περιείχε βέβαια και κάποιες γενικότερες αρχές, απόλυτα συμβατές με τον laissez faire φιλελευθερισμό και αυτές, τις οποίες ο κ. Μανδραβέλης δεν θέλησε να μεταφράσει ο ίδιος στα επιμέρους: για παράδειγμα, η αρχή ότι η αστική δημοκρατία οφείλει να αφήνει δικαίωμα έκφρασης ακόμη και στους εχθρούς της (αρχή που παρεμπιπτόντως δεν τηρήθηκε από καμμία αστική δημοκρατία όταν α) η ίδια δεν αισθανόταν άτρωτη ή β) δεν έβλεπε τους εχθρούς της ως ανίκανους να αποτελέσουν απειλή), περιλαμβάνει φυσικά και την ανάλογη προστασία σε ακροδεξιές ομάδες και απόψεις, εφόσον, με τα λόγια του κειμένου, η δράση τους δεν συνιστά "έκνομες πράξεις" αλλά "έκνομο λόγο". Το γεγονός ήρθε να επιβεβαιώσει σημερινό δημοσίευμα του κ. Κώστα Γιαννακίδη στους "Πρωταγωνιστές", με απόλυτα ταυτόσημες θέσεις, αλλά και με την κρίσιμη διευκρίνιση για όσους δεν κατάλαβαν τι διάβαζαν την πρώτη φορά: "Υποθέτω ότι αν άνθρωποι μέσα από το Πολυτεχνείο ήθελαν να σηκώσουν μια υπηρεσία με ακροδεξιό προσανατολισμό, πάλι δεν θα υπήρχε πρόβλημα." Φυσικά και δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα--για όσους αποδέχονται με συνέπεια την εξίσου συνεπή στάση Μανδραβέλη-Γιαννακίδη. Έχω όμως την υποψία ότι όσοι, με τον γνωστό εκλεκτικισμό, προσέτρεξαν στον κρατικιστικό/νομικιστικό λόγο των "ίσων αποστάσεων" όταν αυτός ήταν φαινομενικά συμφέρων, θα το βρουν λίγο δύσκολο να καταπιούν την άλλη του πλευρά.

Απ' την πλευρά μου, δυσκολευόμουν να τον καταπιώ εξ αρχής. Στο δικό του κείμενο, ο κ. Γιαννακίδης επαναλαμβάνει μερικές από τις χαρακτηριστικές εικόνες με τις οποίες ο κ. Μανδραβέλης υπεραμύνθηκε της ελευθερογνωμίας του "lunatic fringe": "είναι προτιμότερο να επιτρέπεις στο σκυλολόι να γαβγίζει ανεξέλεγκτο και ατιμώρητο προκειμένου να διασφαλίσεις το δικαίωμα έστω και ενός ανθρώπου στην ελεύθερη έκφραση. Εν τέλει η κοινωνία θα κρατήσει αυτό που θέλει και θα απορρίψει εκείνο που δεν της αρέσει." Για να μην κολλάμε στο "χαϊδευτικό" επίθετο "σκυλολόι" περισσότερο από όσο θα ήταν απαραίτητο, ας περάσουμε στο--σημαντικότερο ίσως--τέλος της πρότασης. Αυτό που λέει ο κ. Γιαννακίδης είναι ότι στο ιδεολογικό πεδίο μάχης ισχύουν οι ίδιες αρχές που ισχύουν και στο πεδίο της καπιταλιστικής πολιτικής οικονομίας: επικρατούν οι ιδέες που "πουλάνε περισσότερο" από τις ανταγωνίστριές τους. Αυτή βέβαια είναι μια ήδη εξόχως ιδεολογική αντίληψη για τους κανόνες της ιδεολογικής μάχης: κάθε ιδεολογία είναι αποδεκτή εφόσον η μετα-ιδεολογία που ρυθμίζει τον ανταγωνισμό μεταξύ ασύμβατων ιδεολογιών είναι αυτή της ελεύθερης αγοράς, δηλαδή της μίας εκ των ιδεολογιών.

Προς επίρρωσιν των πιο πάνω, ο κ. Γιαννακίδης προσφέρει ένα παράδειγμα της εξέλιξης του έντυπου λόγου στην εξεχόντως φιλελεύθερη Αγγλετέρα. Το παράδειγμα προσφέρεται ως ενσάρκωση της σοφής δράσης του "αόρατου χεριού" του Άνταμ Σμιθ στην κατεύθυνση της "εξομάλυνσης" και "εκλογίκευσης" του δημόσιου λόγου. "Θυμίζω", παρατηρεί λοιπόν ο κ. Γιαννακίδης, "πως ακόμα και ιστορικές εφημερίδες, όπως οι Times του Λονδίνου, στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας τους εξασφάλιζαν τα έσοδα τους από τη δημοσίευση λιβέλων. Επρεπε να περάσουν χρόνια, δεκαετίες ολόκληρες, μέχρι η λονδρέζικη κοινωνία να αποφασίσει για το τι θέλει και τι δεν θέλει να διαβάζει στην εφημερίδα της" (έμφαση δική μου).

Είναι ένα οπωσδήποτε αισιόδοξο σενάριο, σύμφωνα με το οποίο το indymedia, ακολουθώντας το νεύμα του χεριού του χαμογελαστού κυρίου Σμιθ, θα μεταλλαχθεί σε κάποια χρόνια σε κάτι σαν το ελληνικό London Review of Books, άντε στο εγχώριο Counterpunch στη χειρότερη. Η μνήμη όμως του κυρίου Γιαννακίδη για το πώς ακριβώς οι αγγλικές εφημερίδες έφτασαν από τους λίβελους στην γραβατωμένη, γκρίζα ωριμότητα είναι λιγάκι επιλεκτική. Ας θυμηθούμε λοιπόν και εμείς από την πλευρά μας ότι οι Times του Λονδίνου άρχισαν την καριέρα τους με διαφορετικό όνομα το 1785, στον απόηχο της γαλλικής επανάστασης. Το 1819, μετά την σφαγή των πολιτικών μεταρρυθμιστών στο Peterloo, η αγγλική κυβέρνηση ψήφισε έξι διαταγές με στόχο, εν μέρει, την φίμωση του τύπου (Blasphemous and Seditious Libel Act και Newspaper and Stamp Duties Act). Είχαν ήδη προηγηθεί 50 χρόνια έμμεσης και ενίοτε άμεσης λογοκρισίας του αντικαθεστωτικού τύπου, όχι βέβαια εξαιτίας των διαφορετικών γούστων της αγγλικής κοινωνίας αλλά εξαιτίας των ανησυχιών του κράτους. Το Stamp Act που καθιστούσε δύσκολη την κυκλοφορία ιδεών στις αμερικανικές αποικίες, καθώς και η εντονότατη λογοκρισία μετά το ξέσπασμα της γαλλικής επανάστασης--ιδίως μετά το 1793--είναι πράγματα γνωστά και στον πιο αστοιχείωτο ιστορικό του αγγλο-αμερικανικού 18oυ αιώνα.

Είναι συνεπώς αρκετά περίεργο ότι στο κείμενο στο οποίο αναφέρομαι έχει κάνει φτερά κάθε τι που αφορά στο ρόλο της κρατικής και κυβερνητικής λογοκρισίας, κάθε τι που θυμίζει τον ζωτικό ρόλο του κράτους και της έννομης βίας στη διαμόρφωση της δημόσιας σφαίρας όπως την γνωρίζουμε σήμερα. Αντ' αυτών, έχει μείνει μόνο το παραμυθητικό μύθευμα περί των εκδημοκρατιστικών τάσεων της ελεύθερης αγοράς, όπου η γνώμη της "κοινωνίας", δηλαδή κάποιου είδους ιστορικο-πολιτικά μετέωρων καταναλωτών, είναι αυτό που οδηγεί την ιστορική εξέλιξη από τους απαρχαιωμένους λιβέλλους (και τα τωρινά tabloids; άλλο counterfactual εκεί) στην "ώριμη" και αντικειμενικά πολυφωνική δημοσιογραφία (στον λόγο των Times, της Washington Post και της Wall Street Journal, με ολίγην από corporate-era Village Voice, δηλαδή).

Αξίζει να επαναληφθεί βέβαια ότι αυτού του είδους η ήδη αυτολογοκριμένα ανιστόρητη ρητορική της μεταφυσικής της ελεύθερης αγοράς είναι απόλυτα συνεπής όταν αποφαίνεται για το σοφό της παροχής ελευθερίας έκφρασης στο "lunatic fringe": σε εποχές όπου καμμία συλλογικά επεκτάσιμη επαναστατική δυναμική δεν διαφαίνεται στον ορίζοντα (σε αντίθεση, ας πούμε, με τις δεκαετίες του 1780-90 και του 1810 στην Αγγλία), είναι εφικτό να επαινείται και να ενθαρρύνεται η ανεκτικότητα του συστήματος απέναντι σε φωνές που όχι απλά κηρύσσονται ανοιχτά ασήμαντες αλλά και γκετοποιούνται βολικά σε ένα χώρο καλά περιφραγμένο απ' το mainstream (αυτό ακριβώς άλλωστε σημαίνει το να είσαι στο fringe· το να βρίσκεσαι μακάρια εγκλεισμένος στην "περιθωριακότητά" σου).

Ουδέν το μεμπτόν επομένως σε ό,τι αφορά την ιδεολογική συνοχή των θέσεων Μανδραβέλη-Γιαννακίδη. Σε ό,τι αφορά την από θετική έως και ενθουσιώδη τους υποδοχή από τον ελλαδικό "αντιεξουσιαστικό" χώρο όμως, ε, αυτό είναι μια άλλη ιστορία: μια ιστορία που θέτει κάποια αρκετά επίπονα ερωτήματα σε ότι αφορά το αν αυτός ο χώρος είναι ικανός να παράξει θεωρητικά νουνεχή ή απλά οπορτουνιστική και ad hoc κριτική στον φιλελεύθερο (και αδήλωτα κρατικιστικό) λόγο περί πολιτικής πολυφωνίας.


Υστερόγραφο: Μόλις πληροφορήθηκα ότι έγινε επίθεση στον Πάσχο Μανδραβέλη στα πλαίσια ομιλίας του. Επειδή οι ρητορικές καταδίκες επιθέσεων τέτοιου είδους δεν επαρκούν, να πω ότι για μένα το μοναδικό διαθέσιμο αντίδοτο στην χουλιγκανοποίηση της δημόσιας σφαίρας είναι η καθαρή, νουνεχής και χωρίς εμπάθεια κριτική τόσο των πολιτικών αντιπάλων όσο και των πολιτικών συμμάχων (και αυτό σημαίνει, πρωτίστως, των πολιτικών αντιπάλων και συμμάχων μέσα μας). Η οπορτουνιστική, εκ του ασφαλούς ανοχή σε όσους θεωρούμε "με το μέρος μας" και η δαιμονοποίηση των ιδεολογικών μας αντιπάλων δεν μπορούν να παράξουν πολιτική αλήθεια. Παράγουν μόνο αγκυλωτική αυτοϊκανοποίηση. Όξυνση της αντίληψης, επεξεργασία των διαθέσιμων τρόπων σκέψης, κυοφορεία βιώσιμων και συλλογικά σημαίνοντων εναλλακτικών οραμάτων: αυτά είναι τα καθήκοντα της ριζοσπαστικής επιθυμίας.



8 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

αντε ...ωραίος και πάλι...χαίρομαι που ανακλαλυψα το βλογ σας...μετά απο διάβασμα λακάν-ζίζεκ καλό είναι να βρισκεται κάποιος ντόπιος να τέμνει και τα εγχώρια έργα και ημέρες... και εις ανώτερα.

ArisMUC είπε...

ευστοχότατο όσο και elementary.

Αντώνης είπε...

Σας ευχαριστώ αμφότερους.

Sylas είπε...

νομίζω όμως ότι αξίζει να σημειωθεί πως από το άρθρο του Μανδραβέλη διαφαίνεται και μια πρακτική του νεοφιλελευθερισμού τουλάχιστον σε ιδεολογικό επίπεδο: αυτό το "ας κάνει ο καθένας ό,τι θέλει αλλά και πάλι δεν αλλάζει". Αλαζονεία και ψευτοδημοκρατικός διδακτισμός.

Αντώνης είπε...

@Sylas: Νομίζω αυτό έγραψα όταν είπα: "Συνεπώς αυτό που σε ένα επίπεδο ποζάρει ως εκθαμβωτική "ηθική ανωτερότητα" αφήνεται να διαβαστεί από τον "υποψιασμένο", εκλεπτυσμένα καθεστωτικό αναγνώστη ως τσαχπίνικο κλείσιμο του ματιού: "ας τον τρελό στην τρέλα του, δεν θα κουνηθεί φύλλο.""

Ή δεν κατάλαβα καλά το σχόλιό σου;

Sylas είπε...

ναι ναι. απλά αναδιατύπωσα αυτό που είπες γιατί μου φαίνεται ως το πλέον ουσιώδες. δεν πρόσθεσα κάτι.

Κώστας Γιαννακίδης είπε...

Εχετε κάνει λάθος ανάγνωση. Διότι όσον αφορά το σκυλολόι που γαβγίζει, είναι εμφανές ότι αναφέρομαι στα «ενημερωτικά blogs» και σε καμία περίπτωση στο indymedia. Μάλιστα στο κείμενο μου ειναι σαφής ο διαχωρισμός των δύο περιπτώσεων.

http://www.protagon.gr/Default.aspx?tabid=70&smid=382&ArticleId=602&sot=1

Αντώνης είπε...

Μα ούτε εγώ υπέθεσα ότι αναφέρεστε στο indymedia, για το οποίο δεν έχω προσωπικά καμμία ιδιαίτερα θετική άποψη ούτως ή άλλως. Το indymedia και το άσυλο ήταν όμως το κύριο θέμα γύρω από το οποίο έγινε η κουβέντα τις τελευταίες ημέρες (μετά και το κείμενο του κ. Μανδραβέλη). Ίσως όμως δεν το διευκρίνησα αρκετά αυτό, οπότε καλώς κάνετε την παρατήρησή σας.