Τετάρτη, 4 Νοεμβρίου 2009

Ο Claude Lévi-Strauss και τα δέντρα





Πέθανε πριν δυο μέρες, πλήρης ημερών (σχεδόν 101 ετών!), ο πατέρας της δομικής ανθρωπολογίας και πρωτεργάτης της θεωρητικής επανάστασης στις ανθρωπιστικές επιστήμες Claude Lévi-Strauss. Οτιδήποτε και να γράψουμε εν είδει αποτίμησης θα είναι φτωχό, μια και η επίδραση του, πέραν από την κοινωνική ανθρωπολογία, στην λογοτεχνική θεωρία, στη γλωσσολογία, στις κοινωνικές επιστήμες, στη φιλοσοφία, στη μελέτη των μύθων και την ιστορική ανθρωπολογία, ακόμη και στην μελέτη της αρχιτεκτονικής, υπήρξε ανεκτίμητη. Ο Lévi-Strauss είχε ένα νου ταυτόχρονα απέραντα ντελικάτο και προσανατολισμένο στην μαθηματική αρμονία, ένα νου που αντιλαμβανόταν, πέρα από το χάος των φαινομένων, την γαλήνια και σιωπηλή τάξη των δομών. Για κατευόδιο διάλεξα ένα απόσπασμα από το σημαντικότερο ίσως βιβλίο του, το La Pensée Sauvage, όπου διαφαίνεται αυτή η χαρακτηριστική τάση σύλληψης της λογικής τάξης φαινομένων τόσο διαφορετικών όσο ένα πρωτόγονο σύστημα ταξινόμησης αντικειμένων και η δομική σύσταση ενός δέντρου. Ένα τέτοιο δέντρο, υλικό και περατό και ταυτόχρονα αφηρημένο και απέραντο σαν την νόηση, είναι νομίζω το πιο αρμόζον μνημείο του Γαλλο-Εβραίου που άφησε ανεξίτηλο στίγμα στη σκέψη του εικοστού αιώνα.



Πέρα απ’ το γεγονός ότι τα συστήματα ταξινόμησης, όπως και οι γλώσσες, μπορούν να διαφέρουν σε ό,τι αφορά το αυθαίρετο ή το μη αυθαίρευτό τους στοιχείο χωρίς να πάψει να έχει ισχύ το δεύτερο, ο διχοτομικός χαρακτήρας τον οποίο εντοπίσαμε σ’ αυτά εξηγεί πώς τα αυθαίρετα στοιχεία (ή αυτά που φαίνονται να είναι αυθαίρετα, γιατί δεν μπορεί ποτέ να γνωρίζει κανείς αν μια επιλογή που είναι αυθαίρετη για τον παρατηρητή δεν είναι ταυτόχρονα μη αυθαίρετη από τη σκοπιά της ιθαγενούς σκέψης) φτάνουν να προσαρτηθούν στα λογικά στοιχεία χωρίς να αλλάξει η φύση τους. Έχω παρουσιάσει τα συστήματα ταξινόμησης ως “δέντρα”: και η ανάπτυξη ενός δέντρου είναι καλό παράδειγμα της μεταμόρφωσης που μόλις ανέφερα. Το δέντρο είναι, ας πούμε, έντονα λογικό σε ό,τι αφορά τα χαμηλότερά του τμήματα: πρέπει να έχει κορμό, και ο κορμός πρέπει να είναι σχεδόν κάθετος. Τα χαμηλότερα κλαδιά ήδη επιτρέπουν περισσότερη αυθαιρεσία: ο αριθμός τους, αν και είναι αναμενόμενο να είναι περιορισμένος, δεν προκαθορίζεται ποτέ, ούτε προκαθορίζεται ο προσανατολισμός του κάθε κλαδιού ή η γωνία του σε σχέση με τον κορμό. Αλλά αυτά τα στοιχεία παραμένουν δέσμια αμοιβαίων σχέσεων, εφόσον τα μεγαλύτερα κλαδιά, δεδομένου του βάρους τους και των μικρότερων, γεμάτων φύλλα κλαδιών που υποστηρίζουν, πρέπει να εξισορροπούν τις πιέσεις τις οποίες εφαρμόζουν στο κοινό σημείο στήριξης. Όμως, ο ρόλος τον οποίο παίζει το έλλογο κίνητρο μικραίνει και αυτός του αυθαίρετου στοιχείου μεγαλώνει καθώς κοιτάζουμε ψηλότερα: τα τελευταία κλαδιά δεν μπορούν πια να θέσουν σε κίνδυνο την σταθερότητα του δέντρου ούτε να αλλάξουν το χαρακτηριστικό του σχήμα. Η πολλαπλότητα και η ασημαντότητά τους τα έχουν απελευθερώσει από τους αρχικούς περιορισμούς, και η γενική τους κατανομή μπορεί να εξηγηθεί είτε ως μια σειρά επαναλήψεων, σε όλο και μικρότερη κλίμακα, ενός σχεδίου που είναι επίσης εγγεγραμένο στα γονίδια μέσα στα κύτταρα των κλαδιών αυτών, είτε ως αποτέλεσμα στατιστικών μεταπτώσεων. Η δομή, η οποία είναι αρχικά κατανοητή, φτάνει, καθώς διακλαδώνεται, σε ένα είδος αδράνειας ή λογικής αδιαφορίας. Χωρίς να έρθει σε αντίφαση με την αρχική της φύση, η δομή μπορεί εφεξής να υποβληθεί στις συνέπειες πολλαπλών και ποικίλων συμβάντων τα οποία συμβαίνουν πολύ αργά για να εμποδίσουν τον προσεκτικό παρατηρητή από το να ταυτοποιήσει τη δομή και να την ταξινομήσει ως είδος.




Δεν υπάρχουν σχόλια: