Τετάρτη, 25 Νοεμβρίου 2009

Ντοσιέ: Οι κόρες της Αντιγόνης: Ρόζα Λούξεμπουργκ (τελευταίο μέρος)


Σ' αυτή την ραγδαία μεταλασσόμενη κοινωνία όμως, το κάλεσμα στα όπλα έχασε την σαγήνη του για πολλούς. Η εκβιομηχάνιση πρόσφερε ευκαιρίες για διαφορετικού είδους δράση. Η παλιότερη γενιά είδε ότι ο ένοπλος αγώνας αφαίμασσε το έθνος χωρίς να αδυνατίσει τον ρώσο κατακτητή. Η συνεργασία με τους Ρώσους αντί για την εξέγερση, η οικονομική πρόοδος αντί για την απέλπιδη αιματοχυσία, έμοιαζαν να είναι οι ρεαλιστικές λύσεις. Αλλά η εξέγερση δεν πέθανε. Μακρυμάλληδες νεαροί και νεαρές με κοντά μαλλιά, συχνά γιοι και κόρες εργοστασιαρχών, άρχισαν να εμφανίζονται στους δρόμους της Βαρσοβίας, σοκάροντας του αστούς και εξοργίζοντας την αστυνομία. Οι τσαρικές αρχές, με την συνδρομή ακραίων πολωνών εθνικιστών, προσπάθησαν να σταματήσουν τους Εβραίους απ' το ενωθούν με τους επαναστατημένους Πολωνούς αλλά τα κατάφεραν μόνο εν μέρει. Οι "πολωνοί επαναστάτες" ήταν διαβόητοι στην τσαρική αστυνομία. Συνομώτες, αψήφιστα γενναίοι, κουβαλώντας μαχαίρια κάτω απ' τα μοδάτα παλτά τους, ήταν αδιόρθωτοι και επικίνδυνοι μέχρι να καταλήξουν στις κρεμάλες. Άρχιζαν την καριέρα τους, αγόρια και κορίτσια το ίδιο, στα δεκατέσσερα. Στα δεκαεφτά τους ήταν έμπειροι ανατρεπτικοί· στα δεκαενιά με είκοσι φώναζαν απ' τις κρεμάλες "Ζήτω η Πολωνία!", "Ζήτω ο σοσιαλισμός!" "Ζήτω η επανάσταση!"

Η τσαρική καταστολή εξανάγκασε γυναίκες, δασκάλους και μαθητές να κινούνται υπόγεια. Τα σχολεία έγιναν εστίες συνομωσίας όπου οι μελλοντικοί επαναστάτες έπαιρναν την βασική τους εκπαίδευση [...] Στην υπόγεια αυτή κουλτούρα μια άλλη "επανάσταση" επήλθε στη συμπεριφορά των δύο φύλων. Τα κορίτσια, αν και ακόμη συνοδευόντουσαν σε χορούς και τσάγια, ανακάλυπταν τώρα συντρόφους και φίλους ανάμεσα στα αγόρια που ήταν συμμαθητές τους. Στους κρυφούς κύκλους που μετελετούσαν απαγορευμένη πολωνική λογοτεχνία και ιστορία και συζητούσαν θεωρίες κοινωνικής προόδου, οι νέοι έμαθαν το νόημα της συντροφικότητας και του ελεύθερου έρωτα. Η έμφαση που η Λούξεμπουργκ έδινε στη φιλία της με τον Jogiches αντανακλά αυτό το πνεύμα.

Κατά τη διάρκεια της εξορίας, η Λούξεμπουργκ άρχισε να μαθαίνει για τον οργανωμένο αγώνα για τα γυναικεία δικαιώματα. Στη Γερμανία, σοσιαλιστές όπως ο Αύγουστος Μπέμπελ και η Κλάρα Ζέτκιν έβαλαν τον αγώνα εκείνο στο ίδιο επίπεδο με τον αγώνα για τα εργατικά δικαιώματα. Η προσέγγιση της Λούξεμπουργκ ήταν διαφορετική. Οι απόψεις της για την χειραφέτηση των γυναικών βασιζόταν στην πίστη ότι οι άνθρωποι δεν πρέπει να χωρίζονται από το φύλο αλλά να ενώνονται ενάντια στους κοινούς εκμεταλλευτές. Από την δική της οπτική, το φύλο ήταν ακόμη μια επιβλαβής διαίρεση, συγκρίσιμη με τις διαιρέσεις της τάξης, της φυλής ή της εθνικότητας οι οποίες κατακερμάτιζαν το διεθνές προλεταριάτο. Για τον ίδιο λόγο, αν και υπήρξαν και άλλες αιτίες, η Λούξεμπουργκ αρνήθηκε να υποστηρίξει κάθε ξεχωριστό εβραϊκό κίνημα, αν και η κοινωνική της συνείδηση και η ασυμβίβαστη απόρριψη του εθνικισμού εκ μέρους της μπορούν να γίνουν κατανοητές μόνο υπό το φως της εβραϊκής χειραφέτησης. Όταν θα κατακτιόταν ο σοσιαλισμός, πίστευε, οι γυναίκες και οι Εβραίοι, όπως και οι άλλοι καταπιεσμένοι, θα είχαν όλα τα δικαιώματα τα οποία τους στέρησε το καπιταλιστικό σύστημα. Η στάση αυτή δεν την απέτρεψε όμως από το να ενθαρρύνει τις γυναίκες φίλες της να απαιτούν την ανεξαρτησία τους.

Στο εβραϊκό ερώτημα παρέμεινε αδιάλλακτα σταθερή. Η ίδια της η άνοδος στην εξουσία επηρέασε τα συναισθήματά της: αν η ίδια, μια Εβραία, μπορούσε να αποκτήσει τέτοια φήμη, δεν μπορούσε να είναι ιδαίτερο κοινωνικό πρόβλημα ο αντισημιτισμός· ήταν απλά μία ανάμεσα σε άλλες εκδηλώσεις της καταπίεσης που ήταν εμμενής στον καπιταλισμό. Αδιαφορούσε για τις διαφορές που είχαν τις ρίζες τους σε αποκλίνουσες πολιτισμικές και κοινωνικές συνθήκες. "Για μένα," έγραφε το 1917, "τα φτωχά θύματα των φυτειών καουτσούκ στο Πουτουμάγιο, οι μαύροι στην Αφρική...είναι το ίδιο κοντά." [...] Με λίγα λόγια, δεν ένιωθε ότι υπήρχαν πραγματικά σημαντικές διαφορές στην κατάσταση των Εβραίων, των Αφρικανών, των Λατινοαμερικάνων, ή άλλων Ευρωπαίων. Ανεξάρτητα από το αν και σε ποιο βαθμό αυτό οφειλόταν στην απόρριψη του εθνικισμού ή στην δική της ανάγκη να ξεφύγει από τα όρια του "γκέτο" σε μια χωρίς εθνότητες ανθρώπινη κοινότητα, η στάση της ήταν τυπική της ψευδαίσθησης την οποία μοιράστηκαν κάποιοι Εβραίοι πριν και μετά από την ίδια.

Ο χωρισμός από τον Jogiches και το ξέσπασμα του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου μετέβαλλε ελαφρά την αντιμετώπιση του θέματος των γυναικών από την Λούξεμπουργκ. [...] Το 1915, αποφάσισε να συμμετάσχει σε ένα Διεθνές Συνέδριο Γυναικών στην Ολλανδία. Συνειδητοποίησε ότι οι άνδρες ήλεγχαν το γερμανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα. Κάτω απ' την ηγεσία τους, το κόμμα γινόταν όλο και πιο συντηρητικό, με μεγαλύτερο ενδιαφέρον για το μισθό των εργατών από ό,τι για την πολιτική τους ανάπτυξη. Οι άντρες κρατούσαν επίσης τις θέσεις εξουσίας στην Σοσιαλιστική Διεθνή καθώς και στις αντίστοιχες κυβερνήσεις τους. Τώρα, συνασπιζόμενοι με αυτούς που έκαναν πολέμους και έβγαζαν κέρδος από αυτούς, ψήφιζαν για πολεμικά κονδύλια. Αν στο παρελθόν εξίσωνε το θάρρος με τον ανδρισμό--"υπάρχουν δύο άντρες πλέον στο κόμμα", είπε το 1907, "η Κλάρα Ζέτκιν κι εγώ"--τώρα έβλεπε τα πράγματα διαφορετικά. Θα χαμογελούσε ειρωνικά με αυτό που ο βιογράφος της έβλεπε ως κομπλιμέντο: "υπήρχαν πολλά πράγματα αντρίκεια στην Ρόζα Λούξεμπουργκ", έγραφε· "στο κοφτερό της μυαλό, στην απέραντή της ενέργεια, στην τόλμη της, στην αυτοπεποίθησή της."

[...]

[Η ομάδα ανθρώπων στην οποία ανήκε η Λούξεμπουργκ] ήταν μοναδική· δεν είχε κανένα πρόγονο, και ελάχιστους απογόνους. Ήταν πεφωτισμένοι Ευρωπαίοι, πολλοί από αυτούς Εβραίοι, οι οποίοι εμφανίστηκαν στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα για να εξαφανιστούν με την έλευση των στρατοπέδων συγκέντρωσης, των εκκαθαρίσεων, και των κρεματορίων. Στο νου και το πνεύμα ήταν το αντίθετο από αυτούς που σήμερα οικειοποιούνται καταχρηστικά την διανοητική τους κληρονομιά. Χωρίς εγωισμό, αδιάφθοροι, πολιτισμένοι, δεν ξεκίνησαν για να "σώσουν" τον κόσμο αλλά για να τον κάνουν καλύτερο. Δεν τους έλειπε η φιλοδοξία, η μικροπρέπεια, η έλλειψη ανεκτικότητας. Οι προσωπικότητές τους συγκρούστηκαν, ιδεολογικές μάχες δόθηκαν, αλλά τα θεμέλια έμειναν σταθερά.

[...]

Ούτε επιθυμούσαν ούτε προσπάθησαν να αποκτήσουν ισχύ πάνω στους εργάτες. Ένας μορφωμένος εργάτης, πίστευαν, μπορούσε να αναπτύξει μια αίσθηση αλληλεγγύης με εργάτες σε όλο τον κόσμο, μπορούσε να κατανοήσει τόσο την έκταση όσο και τα όρια του καπιταλισμού, και, εφόσον καταλάμβανε την εξουσία, μπορούσε να θέσει τέλος στην κυριαρχία του. Όπως και ο Μαρξ πριν από αυτούς, δεν μπόρεσαν να καταλάβουν το ότι ο εργάτης δεν είναι περήφανος για αυτό που είναι, ότι φιλοδοξεί να φτάσει σε μια υψηλότερη κοινωνική θέση, αν όχι για τον εαυτό του τουλάχιστον για τα παιδιά του. "Πολίτες του κόσμου," πολύγλωσσοι, νιώθωντας σαν στο σπίτι τους σε όλες της πρωτεύουσες της Ευρώπης, προέβαλλαν τα υψηλά ιδανικά τους πάνω στην μίζερη πραγματικότητα του εργάτη. Ήξεραν την τέχνη της ζωής και ονειρεύτηκαν μια κοινωνική τάξη πραγμάτων στην οποία θα είχαν συμμετοχή οι καταπιεσμένοι. Δεν απεχθανόντουσαν τις μικρές πολυτέλειες της ζωής, αγαπούσαν τη μουσική και τη λογοτεχνία, και ένιωθαν βαθιά συνδεδεμένοι με τον δυτικό πολιτισμό· ήθελαν όμως να κάνουν αυτό τον πολιτισμό ανάγκη και ιδιοκτησία "των κολασμένων της γης."

Η αντίληψη της Λούξεμπουργκ για την προσωπική ευτυχία, την οποία έβλεπε ως φυσική ανθρώπινη επιθυμία, και αυτή του Jogiches, ο οποίος την έβλεπε ως ασύμβατη με τον "στόχο", αντανακλούν τη διαφορά ανάμεσα στην ομάδα που έχασε και την ομάδα που κέρδισε. Με στόχο να κάνουν τους ανθρώπους "ευτυχείς" σύμφωνα με τις δικές τους συνταγές, οι δεύτεροι κατάφεραν να κάνουν τον κόσμο να εξισώσει την "επανάσταση" με την άρνηση της εκπληρωμένης και πλούσιας ζωής. "Μισώ τον 'ασκητισμό' ... περισσότερο από ποτέ" έγραφε η Λούξεμπουργκ στον Jogiches από την φυλακή. "Συνεχίζω να αρπάζω άπληστα κάθε σπίθα ζωής, κάθε τρεμοπαίξιμο φωτός... [και] υπόσχομαι στον εαυτό μου να ζήσω τη ζωή ως το χείλος την στιγμή που θα βρεθώ έξω."

Ο σοσιαλισμός για την Λούξεμπουργκ ήταν μια πίστη προς την οποία οι άνθρωποι έπρεπε να μορφωθούν και όχι να εξαναγκαστούν. Ο Μαρξ έβλεπε τον σοσιαλισμό ως ιστορική αναγκαιότητα και διαβεβαίωνε ότι οι δυνάμεις της ιστορίας κινούνται προς την κοινωνική επανάσταση, την οποία και έβλεπε ως τέλος που είχε ηθική αξία και άρα άξιζε να πολεμήσεις για αυτό. Μετά τον θάνατό του, οι υποτιθέμενοι μαρξιστές άρχισαν να παρουσιάζουν τον Μαρξ ως απλό ιστορικό ντετερμινιστή, ένα αφελή που πίστευε σε κοινωνιολογικούς νόμους. Η Λούξεμπουργκ, σε αντίστιξη με αυτή την ερμηνεία των κειμένων του Μαρξ, έδινε έμφαση στην ηθική διάσταση: την ηθική ευθύνη να πολεμήσεις για ένα πιο ανθρώπινο κοινωνικό σύστημα.

[...]

Οι λέξεις του Μαρξ "εγώ, εγώ δεν είμαι μαρξιστής", ταίριαζαν καλά με την ερμηνεία της στον μαρξισμό. [...] "Η Ρόζα Λούξεμπουργκ ήταν η μόνη ακόλουθος του Μαρξ", έγραψε ο Γκιόργκ Λουκάτς, "που συνέχισε αποτελεσματικά το έργο της ζωής του τόσο στην οικονομική θεωρία όσο και στην οικονομική μέθοδο."

[...]

Καλοσώρισε την επανάσταση (του Οκτώβρη του 1917], δηλώνοντας ότι το κόμμα του Λένιν "ήταν το μοναδικό κόμμα στη Ρωσία που κατάλαβε τα πραγματικά συμφέροντα της επανάστασης σε εκείνη την πρώτη περίοδο". Παρ' όλα αυτά, ένιωθε ότι η λύση Λένιν και Τρότσκι, η πλήρης εξάλειψη της δημοκρατίας, ήταν "χειρότερη από την αρρώστια που υποτίθεται ότι θα θεράπευε..." Έγραψε: "Ο σοσιαλισμός είναι εκ φύσης αδύνατο να καθυπαγορευτεί, να εισαχθεί δια των διαταγών... [Ο Λένιν] κάνει απόλυτο λάθος με τα μέσα τα οποία χρησιμοποιεί: τις διαγατές, την δικτατορική εξουσία ενός επιστάτη στο εργοστάσιο, τις δρακώνειες τιμωρίες, την εξουσία δια του τρόμου--όλα τους είναι μέσα που αποτρέπουν τη αναγέννηση....Χωρίς γενικές εκλογές, χωρίς απεριόριστη ελευθερία του τύπου και του συλλέγεσθαι, χωρίς την ελεύθερη ανταλαγή απόψεων, η ζωή πεθαίνει σε κάθε δημόσιο θεσμό και αυτό που μένει ενεργό είναι η γραφειοκρατία ... Σιγά-σιγά, η δημόσια ζωή πέφτει σε ύπνωση, και μια χούφτα κομματικοί ηγέτες... διατάζουν και εξουσιάζουν ... Στην πραγματικότητα η εξουσία είναι στα χέρια μια χούφτας εξέχοντων μυαλών ενώ η ελίτ της εργατικής τάξης καλείται μια στις τόσες σε συναντήσεις για να χειροκροτάει τις ομιλίες των ηγετών και να εγκρίνει ομόφωνα ψηφισμένες αποφάσεις. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια κλίκα--σίγουρα μια δικτατορία, όχι όμως την δικτατορία του προλεταριάτου αλλά μιας χούφτας πολιτικών..." Έδωσε έμφαση στο ότι ο Λένιν και οι σύντροφοί του "προσέφεραν στον στόχο του διεθνούς σοσιαλισμού οτιδήποτε ήταν ανθρωπίνως δυνατό κάτω από τόσο δαιμονικά δύσκολες συνθήκες." Όμως "ο κίνδυνος αρχίζει", παρατήρησε, "όταν κάνεις την ανάγκη αρετή". "Η ελευθερία μόνο για τους υποστηρικτές της κυβέρνησης", δήλωσε, "μόνο για τα μέλη ενός κόμματος, όσα και αν είναι αυτά, δεν είναι ελευθερία. Η ελευθερία είναι πάντα ελευθερία για αυτόν που σκέφτεται διαφορετικά."

[...]

Η επιμονή της Λούξεμπουργκ να συνδέει την πολιτική με την ηθική δεν σταμάτησε ποτέ να φέρνει σε αμηχανία τους σοσιαλιστές τόσο δεξιών όσο και αριστερών αποχρώσεων: σήμανε την πολιτική της πτώση. Και απ' τις δύο πλευρές των οδοφραγμάτων, τόσο οι πολιτικοί της φίλοι όσο και οι εχθροί αναστέναξαν με ανακούφιση όταν δολοφονήθηκε. Αλλά δεν θα πέθαινε στα αλήθεια--non omnis moriar. Μόνη από τους σύγχρονούς της, επέστρεψε στη δεκαετία του 60, καθώς τα τανκ προέλαυναν και ακουγόταν πυροβολισμοί και οι λαοί ξαναπάλευαν για κυβέρνηση "με ανθρώπινο πρόσωπο." Γιατί οποτεδήποτε είναι καιρός, για να παραπέμψω στα λόγια του Thoreau, "για τους ελικρινείς ανθρώπους να εξεγερθούν και να επαναστατήσουν", οι ιδέες της Ρόζα Λούξεμπουργκ θα επιστρέφουν.












Δεν υπάρχουν σχόλια: