Πέμπτη, 12 Νοεμβρίου 2009

And you know something is happening here but you don't know what it is: ή Λονδίνο, Παρίσι, Σάντα Κρουζ, Αθήνα (μέρος πρώτο)



Μετάφραση μου του πρόσφατου άρθρου του Nathan Coombs στο London Review of Books. Ευχαριστώ τον Αλέξανδρο, απ' τον οποίο ενημερώθηκα σχετικά με τη δημοσίευση του κειμένου αυτού.

Κομμουνιστική αναβίωση;

8 Οκτώβρη 2009


Ένα απ’ τα αξιοπρόσεχτα πράγματα σχετικά με το μανιφέστο της πρόσφατης φοιτητικής κατάληψης στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, Santa Cruz, το Επικοινωνία από ένα απόν μέλλον, (για την ελληνική μετάφραση βλέπε εδώ) ήταν η εμφατική χρήση της λέξης κομμουνισμός για να περιγράψει το εγχείρημα της απαίτησης “όχι για ένα ελεύθερο πανεπιστήμιο αλλά για μια ελεύθερη κοινωνία”.

Αυτή η εκ νέου ιδιοποίηση της λέξης κομμουνισμός σηματοδοτεί μια νέα κατεύθυνση μετά από αρκετές προσπάθειες να μορφοποιηθεί ένα νέο πνεύμα (ενώ ταυτόχρονα αποφευγόταν το συγκεκριμένο περιεχόμενο) του κομμουνισμού: έννοιες όπως “το κοινό” ή η “κοινοποίηση” σε διάφορες παραλλαγές του αριστερού, μεταπολεμικού πολιτικού ακτιβισμού. Ο ίδιος ο κομμουνισμός είχε λίγο-πολύ εγκαταλειφθεί στην όλο και πιο συρρικνωμένη βάση των παλιών ακροαριστερών πολιτικών ομάδων και μαοϊστικών κινημάτων.

Κάτι όμως αλλάζει τελευταία, και η δήλωση των καταληψιών στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, Santa Cruz, είναι απλά η κορυφή ενός μεγαλύτερου πολιτισμικού παγόβουνου. Μετά την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008, ένα διάστημα αφέλειας —για τις δυνατότητες του μισοξεχασμένου κινήματος για αντιπαγκοσμιοποίηση, για την επάρκεια των αντιπολεμικών διαδηλώσεων, και για το ποιανού συμφέροντα εξυπηρετούνται τελικά από την ταυτοτική πολιτική— έχει φτάσει στο τέλος του. Και αυτό το γεγονός έχει οδηγήσει στην επανεκτίμηση του όλου εγχειρήματος της μεταμοντέρνας αριστερής πολιτικής σκέψης: από την δέσμευση στη μη βία μέχρι και την εγκατάλειψη των υλιστικών οικονομικών αναλύσεων όπως η ο θεωρία του Καρλ Μαρξ για την πτωτική πορεία του περιθωρίου κέρδους (Σ.τ.Μ για ένα πρόσφατο παράδειγμα επιστροφής στη θεωρία για την πτωτική πορεία του περιθωρίου κέρδους βλέπε εδώ και εδώ —ο Balakrishnan, ας σημειωθεί, διδάσκει στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, Santa Cruz, και μάλιστα στο Τμήμα το οποίο πρωτοστάτησε στην κατάληψη, δηλαδή το History of Consciousness).

Οι μαραμένες βιολέτες του ριζοσπαστισμού (πολλοί από αυτούς στα 70 τους) έχουν επίσης επανέλθει, μιλώντας σε δεκτικά ακροατήρια. Η τάση έφτασε σε κορύφωση με το συνέδριο “Η ιδέα του κομμουνισμού” (βλέπε εδώ) που οργανώθηκε στο κολλέγιο Birkbeck νωρίτερα στη χρονιά, και το οποίο, συνδυάζοντας μια ομάδα από ροκ σταρ ακαδημαϊκούς και ένα προκλητικό τίτλο κατάφερε να πουλήσει περισσότερα από χίλια εισιτήρια.

Παρ’ όλα αυτά, όπως φάνηκε ξεκάθαρα σ’ αυτούς που παρακολούθησαν το συνέδριο και τον τρόπο με τον οποίο το υποδέχτηκε το τμήμα ελεύθερου σχολιασμού στον Guardian (απ’ τον οποίο θα συνήγαγε κανείς ότι οι ομιλητές πρότειναν την επιστροφή των σοβιετικών γκούλαγκ), το τι ακριβώς σήμαινε η λέξη κομμουνισμός δεν ήταν απόλυτα ξεκάθαρο.

Ένα από τα πιο απτά επιχειρήματα τα οποία προέκυψαν από το συνέδριο, και από την κατοπινή του συνέντευξη στο BBC (βλέπε εδώ, εδώ, εδώ, εδώ, και εδώ) ήταν η επιμονή του Alain Badiou ότι μετά την αποτυχία του κομμουνισμού στον εικοστό αιώνα ήταν πλέον απαραίτητο να “διατηρηθεί απόσταση” από το κράτος.

Αν και η εξίσωση του κομμουνισμού με μια δραστική αντιπάθεια για το κράτος μπορεί να φαίνεται μπουρδολογία για αυτούς που η ιστορική τους μνήμη για τον σοσιαλισμό τον εξισώνει μόνο με το μονοκομματικό κράτος και την κεντρικά σχεδιασμένη οικονομία, αξίζει να θυμηθούμε ότι αν ο κομμουνισμός σήμαινε εξ αρχής κάτι ήταν ως το μέσο δια του οποίου μπορούσαν να ωριμάσουν οι συνθήκες για την εξάλειψη της ανάγκης για κράτος —δηλαδή η κατάργηση του καπιταλισμού. Αυτό που χώριζε τους κομμουνιστές από τους συνηθισμένους φιλελεύθερους αναμορφωτές ή σοσιαλδημοκράτες ήταν ακριβώς η επιθυμία τους να μπει τέλος στο κράτος.

Είναι συνεπώς η μεγαλύτερη ειρωνία ότι ο κομμουνισμός του 20ου αιώνα έγινε συνώνυμος του μονολοθικού κράτους, των μεγάλων, ενορχηστρωμένων παρελάσεων και του ολοκληρωτισμού. Αν και υπήρξαν κατακτήσεις στη Ρωσσία, την Κίνα και την Κούβα, υπάρχει ευτυχώς λίγος ενθουσιασμός στην αριστερά για μια επιστροφή στο κοινωνικό αυτό μοντέλο. Αντί αυτού, υπάρχει αυξανόμενο ενδιαφέρον για την εμβρυακή ελπίδα που προσέφερε η βραχύβια Κομμούνα του Παρισιού του 1871, την οποία ο Μαρξ περιέγραψε με ενθουσιασμό ως “μια επανάσταση ενάντια στο κράτος ως τέτοιο.”

Στην σύγχρονή του μορφή, το μοντέλο αυτό οργάνωσης της παρισινής Κομμούνας εξισώνεται με μια τάση να προαχθούν οι αυτόνομες εργατικές απαλλοτριώσεις. Στην ταινία The Take, η Naomi Klein εκφράζει την υποστήριξή της για αυτό το μοντέλο κομμουνισμού (χωρίς να χρησιμοποιήσει τη λέξη άμεσα), δίνοντας δημοσιότητα στην απαλλοτρίωση των εργοστασίων μετά την περίοδο της οικονομικής κατάρρευσης στην Αργεντινή το 2001. Στην πρόσφατη ταινία του Michael Moore, Capitalism: A Love Story, προάγονται επίσης οι δημοκρατικές και εξισωτικές συνεργατικές εργατών ως εναλλακτική λύστη στον καπιταλισμό. Ο Moore ισχυρίζεται ότι “ο κόσμος λατρεύει αυτό το κομμάτι της ταινίας.”

Πριν όμως ενθουσιαστούμε υπερβολικά, αξίζει να κατανοήσουμε την πλήρη κλίμακα των περιορισμών και των εμποδίων που αντιμετωπίζει τούτη η μορφή κομμουνιστικής οργάνωσης. Οι νησίδες συνεργατικών οργανισμών εργατικής διοίκησης αντιμετωπίζουν τεράστια εμπόδια σε ό,τι αφορά τον ανταγωνισμό με καπιταλιστικούς ανταγωνιστές, οι οποίοι, εξαιτίας της εμμενούς φύσης του καπιταλισμού, μπορούν να ελέγξουν τις οικονομίες ευρείας κλίμακας, να χαμηλώσουν τους μισθούς και τις τιμές των προϊόντων, και έτσι να υπονομεύσουν τους ανταγωνιστές τους που διοικούνται από εργάτες.

Οι συνεργατικές εργατικής διοίκησης προαπαιτούν επίσης μια τουλάχιστον συμπαθούσα νομοθεσία και την υποστήριξη ενός μαζικού κινήματος για να επιτραπεί η λειτουργία εργοστασίων και μηχανημάτων που έχουν ουσιαστικά κλαπεί από τα αφεντικά. Το ζήτημα της πολιτικής και του κράτους λοιπόν δεν είναι ποτέ απομακρυσμένο: χωρίς πολιτική θεωρία για το πώς μπορείς να αντιμετωπίσεις το κράτος, τέτοιες μορφές οργάνωσης είναι καταδικασμένες στο πεδίο του ιδεαλισμού, ή των τυχαίων συμβάντων.

Επιπλέον, υπάρχει το ερώτημα για το αν αυτή η μορφή κομμουνισμού έχει οικουμενικές δυνατότητες πέρα από τις συνθήκες της εργοστασιακής εργασίας. Πώς για παράδειγμα θα μπορούσαν να απαλλοτριώσουν οι εργάτες ένα κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης (ακόμα και αν το ήθελαν), όταν υπάρχουν ελάχιστα πράγματα να απαλλοτριώσεις εκτός από χώρο για γραφεία, ο οποίος πιθανώς απλά νοικιάζεται από την εταιρία, και μερικές τηλεφωνικές γραμμές;

Και το πιο δύσκολο όλων, το επίμονο βάρος στην αριστερά: ποιος είναι το υποκείμενο της αλλαγής; Στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο του Μαρξ, ο όρος προλεταριάτο χρησιμοποιήθηκε για να ορίσει μια τάξη που δεν είχε τίποτε να χάσει, και η οποία θα ήταν ικανή να πάρει τα μεγάλα ρίσκα που απαιτεί οποιαδήποτε ριζοσπαστική μεταμόρφωση. Υπάρχει τέτοια ομάδα σήμερα; Τεράστια τμήματα της εργατικής τάξης έχουν αγκυλωθεί τελείως στην εξάρτηση από το φιλελεύθερο κράτος. Οι μετανάστες είναι συχνά εξατομικευμένοι και δεν έχουν αλληλεγγύη. Νομίζω ότι αυτό που μας λείπει είναι θεωρητική εργασία που εξηγεί εφικτά σενάρια όπου οι αυτόνομες εργατικής διοίκησης συνεργατικές θα μπορούσαν να πολιτικοποιηθούν και να αποκτήσουν οικουμενικό εύρος.

Από την άλλη, υπάρχουν στον πραγματικό κόσμο κάποια υποσχόμενα σημάδια που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε. Ακόμα και στο Ηνωμένο Βασίλειο, η κυρίαρχη μορφή της ριζοσπαστικής διαμαρτυρίας έχει πλέον γίνει η κατάληψη: το είδαμε με τις πανεπιστημιακές καταλήψεις για το θέμα της λωρίδας της Γάζα και για συμπαράσταση στις εργατικές καταλήψεις στα Visteon και Vestas. Αυτό που τώρα χρειάζεται είναι οι εργάτες και οι φοιτητές να σταματήσουν να προβάλλουν απαιτήσεις από το κράτος, είτε αυτές είναι η εθνικοποίηση, είτε οι κυβερνητικές παραχωρήσεις είτε η κυβερνητική παρέμβαση· και να βρουν το πώς μπορούν να πάρουν αυτούς τους κατελειμμένους χώρους και να τους κάνουν δικούς τους.




Δεν υπάρχουν σχόλια: