Δευτέρα, 5 Οκτωβρίου 2009

Ray Brassier, Το μηδέν χωρίς δεσμά: Διαφωτισμός και αφανισμός. Το Αίνιγμα του Ρεαλισμού (συνέχεια)


3.2 Η σχεσιασική απάντηση
Αντιμέτωποι με το επιχείρημα του Meillasoux για το αρχι-απολίθωμα, οι υποστηρικτές του σχεσιασμού επιχειρούν, ως αναμενόμενο, να αντεπιτεθούν. Στο συμπληρωματικό κείμενο που συνέθεσε για την επερχόμενη αγγλική μετάφραση του Après la finitude [6], ο Meillasoux συνοψίζει τις δύο πιο πρόσφατα διατυπωμένες αντιρρήσεις που προκάλεσε το παράδειγμα του αρχι-απολιθώματος, και απαντά και στις δύο. [7] Η απάντηση του σχεσιασμού έχει δύο επίπεδα. Σε πρώτο στάδιο, ο Meillasoux κατηγορείται ότι ανήγαγε ένα μη παρατηρήσιμο φαινόμενο σε άρνηση του σχεσιασμού, ενώ στην πραγματικότητα είναι απλώς χάσμα που παρουσιάζεται στη σχέση. Σε δεύτερο στάδιο, ο Meillasoux κηρύσσεται ένοχος αφελούς σύγχυσης του εμπειρικού και του υπεβατικού. Θα μελετήσουμε με τη σειρά κάθε μία από τις αντιρρήσεις αυτές, καθώς και τις απαντήσεις του Meillasoux.

3.2.1 Το χάσμα της εμφάνισης
Σε πρώτο στάδιο, οι σχεσιαστές ισχυρίζονται ότι, αντί να είναι καινοφανές και προκλητικό, το επιχείρημα που βασίζεται στο αρχι-απολίθωμα είναι απλώς επαναδιατύπωση μιας τετριμμένης και μάλλον αδύναμης αντίρρησης προς τον υπερβατικό ιδεαλισμό. Έτσι, συνεχίζουν οι σχεσιαστές, το αρχι-απολίθωμα είναι απλώς παράδειγμα ενός φαινομένου που δεν έγινε αντιληπτό. Αλλά μη αντιληπτά φαινόμενο συμβαίνουν διαρκώς και είναι υπερβολικά αφελές να νομίζουμε ότι αρκούν για να υποβαθμίσουν το υπερβατικό στάτους της σχέσης. Από αυτή την άποψη, η χρονική απόσταση η οποία μας χωρίζει από το προγονικό φαινόμενο δεν έχει ουσιώδη διαφορά από την χωρική απόσταση η οποία μας χωρίζει από σύγχρονα αλλά μη παρατηρήσιμα γεγονότα που συμβαίνουν σε άλλα μέρη του σύμπαντος. Έτσι το γεγονός ότι δεν υπήρχε κανείς πριν από 4.5 δισεκατομμύρια χρόνια για να παρατηρήσει την διαστρωμάτωση της γης δεν έχει μεγαλύτερη σημασία από το γεγονός ότι δεν υπάρχει κανείς 25 δισεκατομμύρια μίλια μακριά που να αντιλαμβάνεται τα συμβάντα στην επιφάνεια του Άλφα του Κενταύρου. Επιπρόσθετα, η έννοια της “απόστασης” είναι εμμενώς αμφίσημη και αφερέγγυα ένδειξη των ορίων της αντίληψης: η τεχνολογία μας επιτρέπει να αντιλαμβανόμαστε αντικείμενα που βρίσκονται εκπληκτικά μακριά στον χώρο και τον χρόνο ενώ εκατομμύρια περιστατικά που βρίσκονται κοντά μας περνούν απαρατήρητα. Από αυτή την άποψη, τα παραδείγματα χωροχρονικής ακρότητας δεν έχουν ειδοποιούς διαφορές από άλλα τετριμμένα παραδείγματα μη-παρατηρήσιμων και μη-αντιληπτών φαινομένων, όπως του γεγονότος ότι δεν μπορούμε ποτέ να αντιληφθούμε τι συμβαίνει μέσα στο σώμα μας. Έτσι, το αρχι-απολίθωμα είναι απλώς ένα ακόμη παράδειγμα μη-αντιληπτού φαινομένου και, όπως συμβαίνει και με όλα τα άλλα παραδείγματα μη-αντιληπτών φαινομένων, αποτελεί απλώς παράδειγμα της εμμενώς χασματικής [lacunary] φύσης της εμφάνισης—του γεγονότος ότι κανένα φαινόμενο δεν μπορεί να συλληφθεί απόλυτα ή εξαντλητικά από την αντίληψη ή την συνείδηση. Οι Kant και Husserl όχι απλά δεν αρνούνται κάτι τέτοιο αλλά δίνουν έμφαση στην εμμενώς περιορισμένη και περατή φύση της ανθρώπινης γνώσης. Έτσι, η αυθόρμητη κατανόηση [intuition] είναι για τον Kant ανήμπορη να συλλάβει εξαντλητικά την ατέρμονη πολυπλοκότητα μιας αισθητηριακής πληροφορίας. Παρομοίως για τον Husserl, η ενσυνειδητότητα [intentionality] προχωρά μέσω δειγματοληψιών οι οποίες ποτέ δεν εξαντλούν όλες τις διαστάσεις του φαινομένου. Αλλά το γεγονός ότι κάθε φαινόμενο κρύβει ένα ασύλληπτο υπόλειμμα δεν υπονομεύει με κανένα τρόπο το καταστατικό στάτους της υπερβατικής συνείδησης. Το μόνο που δείχνει είναι ότι η εμφάνιση είναι εμμενώς χασματική και ότι το μη-πρόδηλο είναι εμμενές σε κάθε εμφάνιση. Ένα υποθετικό παράδειγμα αρκεί για να αποδείξει την επιμονή της υπερβατικής σύστασης ακόμα και σε περιπτώσεις χασματικής εμφάνισης όπως είναι το αρχι-απολίθωμα. Το τυχαίο γεγονός ότι δεν υπήρχε κανείς να παρατηρήσει την διαστρωμάτωση της γης δεν έχει σημασία, γιατί αν υπήρχε μάρτυρας, θα είχε αντιληφθεί το φαινόμενο της διαστρωμάτωσης να εξελίσσεται σύμφωνα με τους νόμους της γεωλογίας και της φυσικής οι οποίοι τυγχάνουν υπερβατικής εγγύησης από τον συσχετισμό. Εν τέλει, συμπεραίνουν οι σχεσιαστές, το επιχείρημα στη βάση του αρχι-απολιθώματος αποτυγχάνει να αποτελέσει πρόκληση για τον σχεσαισμό γιατί απλά συγχέει το ενδεχόμενο χάσμα στην εμφάνιση με την απαραίτητη απουσία της εμφάνισης.

Ενάντια σ’ αυτή την πρώτη γραμμή άμυνας, ο Meillasoux επιμένει ότι το αρχι-απολίθωμα δεν μπορεί να αναχθεί σε παράδειγμα του μη-αντιληπτού γιατί η χρονική προτεραιτότητα που εμπλέκεται στην έννοια της προγονικότητας δεν ανάγεται σε καμμία έννοια χρονικής “απόστασης” που να σχετίζεται με την σχεσιακή εμφάνιση. Το να αναχθεί το αρχι-απολίθωμα σε μη-παρατηρημένο και μη-αντιληπτό συμβεβηκώς είναι αμφισβητήσιμο γιατί αποτελεί εμμονή στην υπόθεση ότι υπάρχει πάντα μια σχέση με βάση την οποία μπορούν να μετρηθούν κενά ή χάσματα μέσα στην εμφάνιση. Αλλά το αρχι-απολίθωμα δεν είναι απλώς ένα μη-εμφανίσημο κενό μέσα στην εμφάνιση· είναι το χάσμα της εμφάνισης ως τέτοιο. Διότι η προτεραιότητα την οποία στοιχειοθετεί το προγονικό φαινόμενο δεν παραπέμπει σε ένα πρότερο χρόνο μέσα στην εμφάνιση· παραπέμπει σε ένα χρόνο ο οποίος είναι εξ ολοκλήρου πρότερος προς τον χρόνο της εμφάνισης. Και αυτό το κάνει σύμφωνα με ένα νόημα της “χρονικής προτεραιότητας” το οποίο δεν μπορεί να ταυτιστεί με το παρελθόν της εμφάνισης γιατί σηματοδοτεί ένα χρόνο στον οποίο η εμφάνιση—και μαζί, οι παρελθοντικές, παροντικές και μελλοντικές της διαστάσεις—αναδύθηκε για πρώτη φορά. Έτσι, ισχυρίζεται ο Meillasoux, το “προγονικό” δεν μπορεί να αναχθεί στο “αρχαίο.” Υπάρχουν πάντα μεγαλύτεροι ή μικρότεροι βαθμοί “αρχαιότητας” ανάλογα με την χρονική μονάδα μέτρησης που επιλέγουμε. Η “αρχαιότητα” παραμένει λειτουργία μιας σχέσης ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν η οποία περιβάλλεται εξ ολοκλήρου από τις συνθήκες της εμφάνισης. Υπ’ αυτή την έννοια, κάθε παρελθόν, οσοδήποτε “αρχαίο” και αν είναι, παραμένει σύγχρονο με το σχεσιακό παρόν. Εξισώνοντας την χρονική απόσταση με την χωρική, η σχεσιακή αντίρρηση η οποία σκιαγραφήθηκε πιο πάνω συνεχίζει να υποθέτει ότι υφίσταται αυτή η υπόρρητη συγχρονία. Αλλά η προγονικότητα στοιχειοθετεί μια ριζοσπαστική “διαχρονικότητα” η οποία δεν μπορεί να συσχετιστεί με το παρόν γιατί ανήκει στον χρόνο όπου οι συνθήκες της σχέσης μεταξύ παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος περνούν από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Συνεπώς, η προγονικότητα κρύβει μια διαχρονική διάσταση η οποία παραμένει ασύμβατη με κάθε χρονολογικό μέτρο το οποίο θα εγγυόταν την αμοιβαιότητα ανάμεσα στις παρελθοντικές, παροντικές και μελλοντικές διαστάσεις του συσχετισμού.

Ο Meillasoux εντοπίζει ένα τέχνασμα στην αρχική σχεσιακή απάντηση. Το τέχνασμα συνίσταται στην πρόταξη ενός χάσματος μέσα στην και για την εμφάνιση—ενός χάσματος σύγχρονου με την καταστατική συνείδηση, όπως συμβαίνει πάντα με το μη-αντιληπτό—στη θέση του χάσματος της εμφάνισης ως τέτοιας. Το δεύτερο αυτό χάσμα δεν μπορεί να καταστεί σύγχρονο με την καταστατική συνείδηση (ή με οποιονδήποτε άλλο υπερβατικό λειτουργό τύχει να επικληθεί). Το ταχυδακτυλουργικό τέχνασμα των σχεσιαστών συνίσταται στην περιστολή του αρχι-απολιθώματος—το οποίο δεν εκδηλώνεται εφόσον συμβαίνει πριν την ανάδυση προϋποθέσεων εκδήλωσης—στο μη-αντιληπτό, το οποίο είναι απλώς ένα μετρήσιμο κενό ή μια απουσία μέσα στις υπάρχουσες συνθήκες εμφάνισης. Όμως, επιμένει ο Meillasoux, το αρχι-απολίθωμα δεν είναι ούτε χασματική εμφάνιση ούτε χρονική πραγματικότητα εμμενής στην εμφάνιση (εμμενής στον συσχετισμό), γιατί παραπέμπει στην χρονική πραγματικότητα κατά την οποία πρωτοεμφανίστηκε η ίδια η εμφάνιση και κατά την οποία θα ξαναβυθιστεί κάποια στιγμή στην ανυπαρξία. Συνεπώς, συμπεραίνει ο Meillasoux, αποτελεί σοβαρή παρανόηση το να νομίζουμε ότι μια μη-ρεαλιστική υπόθεση (counterfactural) αρκεί για να ενσωματώσει το αρχι-απολίθωμα μέσα στον συσχετισμό, γιατί η διαχρονικότητα την οποία στοιχειοθετεί δεν μπορεί να συγχρονιστεί με κανένα σχεσιακό παρόν.
-----------------

[6] Q. Meillasoux, After Finitude: An Essay on the Necessity of Contingency, αγγ. μτφ. Ray Brassier, Λονδίνο, Continuum, 2008.
[7] Κατά την συγγραφή του παρόντος κειμένου (2007), οι αντιρρήσεις αυτές είχαν κοινοποιηθεί προφορικά και γραπτά μόνο στον Meillasoux. Δεν έχουν ακόμη δημοσιευθεί.

Δεν υπάρχουν σχόλια: