Πέμπτη, 22 Οκτωβρίου 2009

Ντοσιέ: Κρίση: Gopal Balakrishnan, Το στάσιμο κράτος (μέρος όγδοο)




Πολιτικές μορφές


Ποιες χώρες του ΟΟΣΑ θα μπορούσαν να αντέξουν παρατεταμένες κρίσεις δομικής προσαρμογής όπως αυτές που βύθισαν στη μιζέρια πληθυσμούς από το Λάγος στο Βλαδιβοστόκ —και μάλιστα τώρα, που δεν υπάρχουν πλέον εξαγωγικές διέξοδοι για να αντισταθμίσουν την κατάρρευση των ντόπιων αγορών; Είναι δύσκολο να δούμε τί είδους μέτρα μπορούν να παρθούν από τα πολιτικά κατεστημένα ώστε να εξασφαλιστεί ότι οι χτυπημένες από την ύφεση κοινωνίες θα μένουν προσηλωμένες στο αρχικό μονοπάτι κατά τη διάρκεια της μακράς αυτής πορείας. Μάλλον είναι ασφαλές να υποθέσουμε ότι τα εκλεγμένα κοινοβούλια, τα σεϊχάτα και οι ολιγαρχίες θα προσκολληθούν στο φθαρμένο σκαρί της αμερικανικής τέχνης της κρατικής εξουσίας όσο αντέχουν, μετά από μια μακρά περίοδο κατά την οποία τέτοιου είδους ηγέτες έχουν σταματήσει να σκέφτονται για εναλλακτικές λύσεις. Η αποσύνδεση όμως η οποία θα κάνει την εμφάνιση της σε μεγάλο αριθμό αυτών των χωρών υπό τη μορφή εξαγωγών υπό κατάρρευση ή απόσυρσης πίστωσης μπορεί να οδηγήσει σε ένα διαφορετικό στάδιο αν η ισχύς γλυστρίσει από τα χέρια τους.


Τι πολιτικο-ιδεολογικές μορφές θα πάρει η αντίσταση στις αναδιατάξεις, όταν αυτές δεν θα μπορούν πλέον να υλοποιηθούν σύμφωνα με τις επιταγές των κεφαλαιαγορών αλλά θα πρέπει να επιβληθούν μέσω άμεσα πολιτικών —και άρα περισσότερο αμφισβητίσιμων διαδικασιών του καθορισμού νικητών και ηττημένων; Η διάβρωση των παλαιότερων παραδόσεων συλλογικής αντίδρασης καθιστά τις προβλέψεις ριψοκίνδυνες. Η αρχικά τοπικού χαρακτήρα αντίθεση με αυτές τις διαδικασίες θα είναι “ταξική” με πολύ διαφορετικές μορφές, επηρεάζοντας την μορφή των κοινωνικών δομών οι οποίες θα αναδυθούν από την σύγχρονη οπισθοχώρηση του καπιταλισμού. Τα αποτελέσματα αυτών των αγώνων θα εξαρτηθούν πιθανόν από τον βαθμό στον οποίο η κρατική εξουσία μπορεί να ενισχύσει στοιχειωδώς την ιδιοκτησία και τα προνόμια όπως θα έκανε και σε μια παλιότερη εποχή ταξικών συγκρούσεων. Σε πολλά μέρη του κόσμου, η κατασταλτική ισχύς του κρατικού μηχανισμού έχει υποστεί μια μακροσκελή διαδικασία αδρανοποίησης. Σε άλλα μέρη, αυτό αποτελεί πιο πρόσφατη και αντιστρέψιμη διαδικασία. Πώς θα ανταποκριθούν τα διάφορα πολιτικά συστήματα στις υφέρπουσες και άμεσες απειλές απέναντι στην εξουσία του κεφαλαίου και των βασικών της εξουσιοδοτών στην περίοδο που έρχεται, όταν τα έκτακτα μέτρα άσκησης βίας με αποφασιστικά αποτελέσματα ίσως να μην είναι πια διαθέσιμα; Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 30, η πλειονότητα της Ευρώπης με την εξαίρεση της Σκανδιναβίας όρμησε προς τα δεξιά, αν και υπήρχαν σύντομα ιντερλούδια λαϊκών μετώπων στην Ισπανία και τη Γαλλία. Οι ΗΠΑ, και αρκετό τμήμα της Λατινικής Αμερικής, είχαν πάει προς τα αριστερά. Θα ήταν ενδιαφέρον να προσπαθήσουμε να προβλέψουμε ανάλογες παραλλαγές σε όλες τις ζώνες του παγκόσμιου συστήματος σήμερα.

Με κάποιες αξιόλογες εξαιρέσεις, δεν υπάρχουν σήμερα ευρείας κλίμακας αριστερά κόματα και κινήματα τα οποία να θέτουν σε εφαρμογή ή και να απαιτούν ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις. Όμως, παρά τα πλούσια αποθέματά τους σε αδράνεια και παθητικότητα, οι αναπτυγμένες καπιταλιστικές κοινωνίες μάλλον αδυνατούν να αντέξουν την ένταση της σκληραγώγησης την οποία θα τους επιβάλλει μια πραγματική ύφεση με τον τρόπο που οι ίδιες κοινωνίες ανταπεξήλθαν στη δεκαετία του 30, και με τον τρόπο με τον οποίο οι φτωχότερες κοινωνίες κάνουν ακόμα στις μέρες μας. Αν δεν υπάρχουν άμεσες αριστερόστροφες κεϋνσιανές λύσεις, και αν η κοινωνία δεν μπορεί να αφεθεί να βουτήξει σε ένα ευρείας κλίμακας ξεκαθάρισμα, υπάρχουν μήπως βιώσιμες δεξιόστροφες, “κρατικιστικές”, μη βασισμένες στην αγορά λύσεις για τις σύγχρονες αντιφάσεις του καπιταλισμού; Η σύγκριση με την δεκαετία του 30 εγείρει αναπόφευκτα το ερώτημα του αν είναι εφικτό για την αναπτυγμένες καπιταλιστικές κοινωνίες να κινηθούν στην κατεύθυνση μιας πολιτικής ανάλογης του φασισμού. Είναι μικρή η πιθανότητα να απειληθεί ο εκλογισμός που σάρωσε τον πλανήτη μετά το 1989 από μια τέτοια κατεύθυνση, αν και δίχως αμφιβολία, οι διάφορες ασθενείς καταστάσεις εκτάκτου ανάγκης θα αφθονήσουν. Είναι απίθανο να επιβληθούν παλιότερες, δεξιόστροφες μορφές αυθεντίας και πειθαρχίας σε ένα δήμο αποτελούμενο από εργαζόμενους στον κλάδο των υπηρεσιών και από καταναλωτές, με ανοσία σε περισσότερο έμεμσες μορφές εξουσίας, αλλά και αλλεργικό ως προς την παραδοσιακή εξουσία.

Από το τέλος του δεύτερου παγκόσμιου πολέμου και την έλευση της ατομικής εποχής, έχουν εκλείψει οι μετωπικές συγκρούσεις ανάμεσα στα πιο ισχυρά κράτη του κόσμου. Αυτή η μακρά ειρήνη στον ευρωασιατικό πυρήνα έχει φέρει χαμηλότερα επίπεδα κινητοποίησης της εργατικής ισχύος, προάγωντας μία λιγότερο αυταρχική αλλά εντελώς αποπολιτικοποιημένη πολιτισμική ατμόσφαιρα. Οι συνέπειες αυτής της ειρήνευσης για τις σχέσεις ανάμεσα στα φύλα υπήρξαν σημαντικότατες, εφόσον δημιούργησαν ένα ισχυρό προοδευτικό ρεύμα το οποίο συνεχίζεται ως σήμερα. Ο Φουριέ ισχυριζόταν ότι το επίπεδο χειραφέτησης οποιασδήποτε κοινωνίας μπορεί να μετρηθεί από την θέση των γυναικών σ’ αυτή —ένα σύστημα μέτρησης το οποίο σχετικοποιεί οποιαδήποτε υπερβολικά πεσιμιστική αντίληψη αυτής της ιστορικής περιόδου. Πρόκειται για μια εποχή στην οποία ο κρατικιστικός αυταρχισμός επιβιώνει μόνο σε απομεινάρια και απομακρυσμένες ζώνες. Φυσικά, οι αντιδραστικές καμπάνιες οι οποίες κόβονται και ράβονται στα μέτρα των ευαισθησιών των πιο δημοκρατικών πληθυσμών δεν είναι ανάγη να είναι μιλιταριστικού χαρακτήρα. Η μετανάστευση, και στην Αμερική η “φυλή”, είναι ακόμα εν δυνάμει τοξικά και διχαστικά ζητήματα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να αναμένει κανείς ότι το φταίξιμο για τις καταρρέουσες οικονομίες και κοινωνικές παροχές θα αποδοθεί στις εθνοφυλετικές μειονότητες, αλλά είναι δύσκολο να δούμε πώς τα μέτρα αποκελισμού που θα συνεπαχθούν θα μπορούσαν να δημιουργήσουν έστω ένα βαθούλωμα στο πρόβλημα.

Η ακροδεξιά πολιτική του μεσοπολέμου βασίστηκε στην κινητική ατμόσφαιρα του ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων, η οποία οξύνθηκε δραστικά από την αντίληψη μιας κόκκινης απειλής. Επιπλέον, στο μέσο μιας καταρρέουσας παγκόσμιας αγοράς, μία διεθνής τάξη πραγμάτων η οποία να βασίζεται σε μια μεταλλαγμένη μορφή αυταρχικού καπιταλισμού έμοιαζε εντελώς βάσιμη. (Το πόσο βάσιμη θα ήταν μακροπρόθεσμα είναι άλλο ζήτημα). Ακόμη και αν κινούμαστε από τον νεοφιλελευθερισμό προς νέες μορφές δημόσιας ιδιοκτησίας, οι στάσιμοι και εξειρηνευμένοι κρατικοί καπιταλισμοί του αύριο δεν είναι πιθανόν να επιδείξουν τον πολιτικό προσανατολισμό των προκατόχων τους από μια ξεπερασμένη βιομηχανική εποχή πρόνοιας και πολέμου (welfare and warfare). Οι κρατικοί καπιταλισμοί των μέσων του αιώνα υπήρξαν παροδικά δυναμικοί επειδή οι παραγωγικοί τους στόχοι οριοθετήθηκαν από τον ολοκληρωτικό πόλεμο και την λαϊκή κινητοποίηση, και τίποτε από τα δύο δεν διαφαίνεται στον ορίζοντα σήμερα.

Οι κλασικές ενδο-ιμπεριαλιστικές συγκρούσεις, οι οποίες διευκόλυναν δια της βίας την ανανέωση του συστήματος στη βάση νέων συνόρων επέκτασης, δεν είναι πλέον συμβατές με την συντήρηση του συστήματος. Κινούμενη στην αντίθετη κατεύθυνση, η κλίμακα της οικονομικής κρίσης την οποία θα αντιμετωπίσουν όλα τα κράτη μπορεί να τα εξαναγκάσει τελικά να περικόψουν τις αμυντικές δαπάνες, ίσως και σε ευρεία κλίμακα. Φυσικά, κάτι τέτοιο δεν είναι ούτε καν στην ημερήσια διάταξη ακόμη στις ΗΠΑ, αλλά εφόσον παραμονεύει η έλλειψη ρευστού και το λουκέτο στον δημόσιο τομέα, είναι δύσκολο να διαφανεί πώς μια τέτοια προοπτική θα μπορεί να αναβάλλεται επ’ άπειρον. Συνεπώς, προς το παρόν είναι πολύ απίθανο να αποπειραθούν οι ΗΠΑ νέες ριψοκίνδυνες και ακριβές εκστρατείες, αν και χωρίς αμφιβολία θα κάνουν ό,τι μπορούν για να συντηρήσουν τις υπάρχουσές τους στρατιωτικές δεσμεύσεις. Η “τρομοκρατία” είναι διαφορετικό θέμα, και μπορεί να αντιμετωπιστεί πιο φθηνά. Αλλά η σύντομη στιγμή της γεωπολιτικής της σημασίας ήδη ξεθωριάζει, ακόμη και την στιγμή που η δύση επιχειρεί στο Hindu Kush.




Δεν υπάρχουν σχόλια: