Δευτέρα, 19 Οκτωβρίου 2009

Ντοσιέ: Κρίση: Gopal Balakrishnan, Το στάσιμο κράτος (μέρος τέταρτο)


Τεχνολογική επανάσταση
Καμμία κοινωνική τάξη δεν εξαφανίζεται προτού αναπτυχθούν όλες οι παραγωγικές δυνάμεις για τις οποίες υπάρχει χώρος σε αυτή.
Καρλ Μαρξ, Συνδρομή στην κριτική της πολιτικής οικονομίας
Η σύγχρονη κρίση αποκαλύπτει μια σειρά ανοίκειων χαρακτηριστικών τα οποία πηγάζουν από την ανικανότητα των αναπτυγμένων καπιταλιστικών κοινωνιών να αντέξουν το κόστος μιας νέας κοινωνικο-τεχνικής υποδομής, και να υπερκεράσουν το υπάρχον πλέγμα σταθερού κεφαλαίου. Το τελευταίο παγιώνει αυτή τη στιγμή ένα εξηντάχρονο σύμπλεγμα από παραγωγικές δυνάμεις στον πυρήνα της παγκόσμιας οικονομίας. Το δομικό αδιέξοδο το οποίο έχει δημιουργήσει δεν έχει γίνει πλήρως κατανοητό, και αυτό οδηγεί σε δυσκολίες σε ό,τι αφορά την ιστορικοποίηση των τελευταίων 25 ετών του καπιταλισμού. Η αντίληψη του Fredric Jameson για τον μεταμοντερνισμό ως πολιτισμική μορφή της περιόδου είναι πράγματι το μεγάλο ορόσημο του σύγχρονου εποχισμού.[8] Στην αρχή της δεκαετίας του 80, ο Jameson συνέλαβε πρωτότυπα αυτή την νέα τάξη πραγμάτων ως προάγγελο των ριζοσπαστικών νέων τεχνολογιών και ενεργειακών πηγών του καπιταλισμού. Για να κατανοήσουμε την μετέπειτα τροχιά της καπιταλιστικής κοινωνίας, είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι αυτό το μεγάλο άλμα προς τα εμπρός, αυτό που ο Ernest Mandel αποκάλεσε την τρίτη τεχνολογική επανάσταση, δεν υλοποιήθηκε ποτέ. Ακόμα και ο πιο ταπεινόφρονα αντιληπτός “μετα-φορντισμός” απέτυχε να εξαπολύσει μια παραγωγική επανάσταση η οποία να μειώνει το κόστος και να απελευθερώνει εισόδημα για πολυεπίπεδη κεφαλαιοκρατική επέκταση.
Αντί για κάτι τέτοιο, η τελευταία φάση του καπιταλισμού πήρε την ψευδομορφή της ανάπτυξης κυρίως μέσα από τον καταναλωτισμό των πιστωτικών καρτών και των περιουσιακών στοιχείων-φούσκα. Η ανάλυση του Jameson για την ανικανότητα της σύγχρονης κοινωνίας να νιώσει και να αναπαραστήσει την ολότητα του παγκόσμιου συστήματος την απέδωσε αρχικά σε κάποια ακαταμέτρητη ανισορροπία ανάμεσα στην ανθρώπινη δραστηριότητα και τις νεο-εξαπολυθείσες παραγωγικές δυνάμεις πυρηνικού ή κυβερνητικού τύπου.[9] Αλλά σε κατοπινές αναλύσεις, το κέντρο του προβλήματος μετατοπίστηκε σιωπηρά στην χαρτογράφηση ενός θολού, ψευδο-δυναμικού κόσμου επενδυτικών αγορών. Οι αρχικές προεικονίσεις μιας συναρπαστικής και καινοφανούς πολιτισμικής κατάστασης έδωσαν τη θέση τους σε συνθέσεις μιας περισσότερο κλειστής και παράγωγης κατάστασης. Η κουλτούρα του καπιταλισμού έγινε μια οργανωμένη απομίμηση του ιστορικά σημαίνοντος δυναμισμού η οποία απέκρυπτε και αντιπαρερχόταν την κοσμική επιβράδυνση που εμφανιζόταν στην “πραγματική οικονομία.”
Αλλά τι συμβαίνει με την τεχνολογία της πληροφόρησης και την οικονομία των κοντέινερ —τις δυο χαρακτηριστικές τεχνολογικές καινοτομίες της περιόδου; Χωρίς αμφιβολία, πυροδότησαν μια τεράστια αύξηση του παγκόσμιου εμπορίου, πέρα από την ανάπτυξη της ίδιας της παγκόσμιας οικονομίας. Αυτές οι τεχνολογικές και οργανωτικές καινοτομίες για τη μείωση του κόστους απεσόβησαν τις δυνητικά πληθωριστικές συνέπειες της αυξανόμενης διάθεσης διαφόρων μορφών του χρήματος. Μαζί με τα αμερικανικά ελείμματα, αυτές οι καινοτομίες για την προώθηση του εμπορίου στάθηκαν υπεύθυνες για την επιτάχυνση της ανάπτυξης στην ανατολική Ασία και κυρίως στην Κίνα. Αλλά σε αντίθεση με μια “πυρηνικο-κυβερνητική βιομηχανικής επανάσταση”, ή την μεταπήδηση σε κάποια εναλλακτική πηγή ενέργειας, οι τεχνολογικές αλλαγές αυτής της μορφής έχουν λίγο-πολύ φέρει τεράστιες ποσότητες αγαθών από χώρες με χαμηλά ημερομίσθια σε αγορές οι οποίες είναι ήδη βεβαρυμένες από την υπερ-παραγωγή των ακριβότερων αντιστοίχων τους, αντί να πυροδοτήσουν την ανάπτυξη μέσα από τη δημιουργία νέων τύπων παραγωγής.
Στη δεκαετία του 90, φάνηκε βάσιμη η ιδέα ότι η οικονομία των κοντέινερ, της μετα-φορντικής παραγωγής, των αλυσίδων προμηθειών και της τεχνολογίας της πληροφόρησης στον νέο εργασιακό χώρο ήταν οι δυνάμεις που θα οδηγούσαν την μετάβαση σε μια Νέα Οικονομία, η οποία θα ήταν παραγωγικότερη, και με διαφορετικούς τρόπους, από οτιδήποτε είχε προηγηθεί. Αλλά αυτή η μεγάλη μεταμόρφωση απέτυχε για κάποιο λόγο να υλοποιηθεί στατιστικά και, εν ευθέτω χρόνω, η κατάρρευση του χρηματιστηρίου του 2001 έφερε το τέλος στην δεκαετία του κυβερνο-hype. Πολύ λιγότερο βάσιμη αποδείχθηκε η μετέπειτα προσδοκία ότι οι τεχνολογικά οπισθοδρομικές κτηματολογικές φούσκες, οι οποίες παρείχαν αγορές για τους εξαγωγείς καταναλωτικών αγαθών και πρώτων υλών, θα μπορούσαν να αποτελέσουν βιώσιμες βάσεις οικονομικής ανάπτυξης. Αντί να οδηγήσουν σε μια “Νέα Οικονομία” στην παραγωγική βάση, οι καινοτομίες αυτής της περιόδου του καπιταλισμού πυροδότησαν μεταμορφώσεις στον τρόπο ζωής [Lebenswelt] της διασκέδασης και της κοινωνικότητας, την επέκταση των εκπτωτικών και πολυτελών αγορών, και πάνω από όλα μια ηρωϊκή εποχή αυτού που ως πρόσφατα ονομαζόταν “επενδυτική τεχνολογία.” Ίντερνετ και κινητά, Walmart και Prada, Black-Scholes και υποθήκες δεύτερης διαλογής (subprime) —αυτά είναι τα τεχνολογικά ορόσημα της εποχής.


[8] Η εναλλακτική θεωρητικοποίηση του μεταμοντέρνου καπιταλισμού από τον David Harvey επικεντρώνεται πιο άμεσα στο πρόβλημα της ανόδου και της πτώσης των κοινωνικο-χωρικών υποδομών. Βλ. David Harvey, Η κατάσταση της μετανεωτερικότητας, μτφρ. Ελένη Αστερίου, Αθήνα, Μεταίχμιο, 2009 (αρχ. δημοσίευση Κέμπριτζ 1990).
[9] Jameson, The Ideologies of Theory, Λονδίνο και Νέα Υόρκη 2008, σ. 496· “Postmodernism, or the Cultural Logic of Late Capitalism,” New Left Review 1/146, Ιούλιος-Αϋγουστος 1984.




Δεν υπάρχουν σχόλια: