Τρίτη, 20 Οκτωβρίου 2009

Ντοσιέ: Κρίση: Gopal Balakrishnan, Το στάσιμο κράτος (μέρος πέμπτο)


Κοιτάζοντας προς ανατολάς
Μαζί με αυτό το μύθο μιας τεχνολογικής νέας εποχής, το άλλο μεγάλο αφήγημα του καπιταλισμού σ’ αυτή την περίοδο υπήρξε η αποκέντρωση του ευρω-αμερικανικού πυρήνα του καπιταλιστικού πολιτισμού μέσω της ανόδου της Ασίας, δηλαδή ουσιαστικά της Ιαπωνίας αρχικά και της Κίνας αργότερα. Η μεταμοντέρνα παγκοσμιοποίηση κατέστη το έπος της αυτο-υπέρβασης της δύσης προς την κατεύθυνση του προς ανατολάς ορίζοντα. (Έχει λογική το γεγονός ότι τόσο γεωραφικά όσο και από την σκοπιά της παγκόσμια σημαίνουσας ιστορίας, η Ασία εμφανίζεται σε τέτοιου είδους απολογισμούς του μέλλοντος του καπιταλισμού ως η νέα δύση, η Αμερική της νέας χιλιετίας). Για περισσότερο από μισό αιώνα η αμερικανική ηγεμονία βοήθησε στο να καταστεί εφικτή μια τέτοια προοπτική, ανοίγοντας την τεράστια αγορά της σε επιλεγμένους πελάτες και παρέχοντάς τους δωρεάν στρατιωτική προστασία απέναντι στον κομμουνισμό. Στην ύστερη, μεταψυχροπολεμική της φάση, η ζήτηση στις ΗΠΑ υπήρξε καταλυτική για την ραγδαία ανάπτυξη των μεγάλων ασιατικών εξαγωγέων, οι οποίοι παρήγαγαν βιομηχανικά αγαθά που υπήρχαν ήδη αλλά με φτηνότερο κόστος. Αντί να απελευθερώσουν νέες παραγωγικές δυνάμεις με μεγαλύτερο εύρος ή ένταση, τα συσσωρευμένα πλεονάσματα της Ασίας κατέληξαν να πυροδοτήσουν την αύξηση της επενδυτικής φούσκας σε όλο τον κόσμο.
Η διαδικασία αυτής της μετακίνησης της τεχνολογικά λιγότερο αναπτυγμένης βιομηχανικής παραγωγής σε χαμηλόμισθες περιοχές ξεδιπλώθηκε διαφορετικά από ό,τι έγινε στις κλασικές επεκτατικές φάσεις του καπιταλιστικού συστήματος. Αν και η Κίνα αναπτύχθηκε ραγδαία σε αυτές τις κατευθύνσεις, η παγκόσμια οικονομία ως σύνολο αναπτύχθηκε με υπερβολική βραδύτητα και υπερβολικά δυσανάλογα για να είναι βιώσιμη έστω και αυτή η μετακίνηση. Παρά το γεγονός ότι οι ΗΠΑ, και γενικότερα η δύση, θα αποδεχτούν τελικά έναν διευρυμένο ρόλο για την Κίνα σε κάποιο αναδυόμενο καθεστώς ασταθούς διαχείρισης κρίσεων, δεν πρόκειται για την έναρξη μιας νέας, "κινεζοκεντρικής" φάσης συσσώρευσης. Για να είναι εφικτή μια τέτοια φάση, η κινεζική ανάπτυξη θα πρέπει να εξαρτηθεί από νέες και πιο αναπτυγμένες παραγωγικές δυνάμεις, και όχι απλά από την ευρύτερη διασπορά των ήδη δεδομένων —που δεν βρίσκονται καν σε πολύ αναπτυγμένο επίπεδο, όπως δείχνει το παράδειγμα των αμερικανικών τεχνικών παραγωγής που μεταπήδησαν στην Ευρώπη και την Ιαπωνία μετά τον πόλεμο. Η εικοσιπενταετής ιστορία χωρών με το μισό ή το ένα πέμπτο του κατά κεφαλή ΑΕΠ των ΗΠΑ που καταφέρνουν να τις φτάσουν ή ακόμα και τις ξεπεράσουν δεν θα επαναληφθεί σήμερα με χώρες όπου το κατά κεφαλή ΑΕΠ δεν είναι ούτε καν το ένα δέκατο τέταρτο του αντίστοιχου αμερικανικού.
Ο κατασκευαστικός τομέας χαμηλής τεχνολογίας έχει πιθανότητες να κρατήσει την ανάπτυξη της Κίνας σε εντυπωσιακά επίπεδα, αλλά δεν μπορεί να αποτελέσει τη βάση μιας νέας παγκόσμιας φάσης συσσώρευσης. Επίσης οι ρυθμοί ανάπτυξης της Κίνας θα ανασχεθούν σύντομα, καθώς θα ατονούν οι αγορές εξαγωγών. Δεν είναι ξεκάθαρο αν η Κίνα μπορεί τώρα να μετατοπίσει το ενδιαφέρον της προς την εθνικά καθοδηγούμενη συσσώρευση χωρίς να πληρώσει το τίμημα μιας σημαντικής επιβράδυνσης των ρυθμών ανάπτυξης. Μόνο μετά από μια μακρά και κοινωνικο-πολιτικά μετασχηματιστική διαδικασία ενίσχυσης της αντισταθμιστικής ντόπιας ζήτησης μπορούν να εξασφαλιστούν τα θεμέλια μιας βιώσιμης ανάπτυξης για ένα πληθυσμό ενός δισεκατομμυρίου διακοσίων πενήντα περίπου εκατομμυρίων ανθρώπων. Η τωρινή τόνωση των επενδύσεων σε έργα υποδομής στη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας είναι μάλλον απίθανο να αντισταθμίσει το μαζικό ξεκαθάρισμα στον τομέα εξαγωγών της, επειδή είναι κατά πάσα πιθανότητα υπερβολικά μικρή και υπερβολικά απαιτητική σε κεφάλαιο για να αρχίσει να μετατοπίζει την οικονομία προς την κατεύθυνση της ντόπιας ζήτησης.
Αν ο κόσμος κινούνταν πράγματι προς μια νέα φάση σφριγηλής καπιταλιστικής συσσώρευσης, η Κίνα θα ήταν ένα από τα βασικά της επίκεντρα. Υπάρχουν όμως λόγοι για να πιστέψουμε ότι καθώς η κάμψη εντείνεται ταυτόχρονα στην Ιαπωνία, τις ΗΠΑ, και σε μεγάλο κομμάτι της Ευρώπης, η Κίνα θα μπορέσει όχι μόνο να αποφύγει να βυθιστεί μαζί τους, αλλά και να αναπτυχθεί αρκετά γρήγορα ώστε να ανοιχθούν ευκαιρίες για την ανάρρωσή τους μέσω εξαγωγών σ' αυτή; Ακόμα και με τους μεγαλύτερους υπολογισμούς του μεγέθους της, ακόμα και αν υποθέσουμε ότι ο όλο και περισσότερο βασισμένος στις εξαγωγές ρυθμός ανάπτυξής της δεν θα πέσει απότομα, η οικονομία της Κίνας παραείναι μικρή για να αντέξει το βάρος. Η δύση θα συνεχίσει να παρακμάζει χωρίς να δώσει το έναυσμα για την ανάδυση της άπω ανατολής—και πολύ λιγότερο, της Βραζιλίας, της Ρωσίας ή της Ινδίας.
Οι υποθέσεις αυτές αποτελούν απόπειρες να εντοπίσουμε το πού βρισκόμαστε σε ό,τι αφορά την μακροπερίοδη ιστορία [longue durée] του καπιταλισμού —αν είμαστε κάπου στη μέση, ή, εναλλακτικά, κοντύτερα προς το τέλος· αν αυτός ο τρόπος παραγωγής είναι παλιός ή νέος, αν πλησιάζει τα τελικά του όρια ή αν φαίνεται έτοιμος για νέα κύματα επέκτασης. Η δραματική γεω-οικονομική επέκταση του συστήματος κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες, η συνεχιζόμενη εγκόλπωση των τελευταίων μεγάλων αγροτικών πληθυσμών της Ασίας, αλλά και η ενσωμάτωση του βιομηχανικού κόσμου της πρώην Κομεκόν, φάνηκαν να δείχνουν το δρόμο προς αναπτυξιακές προοπτικές μεγάλης διάρκειας, εσωτερικούς και εξωτερικούς ορίζοντες εποικισμού, της Αυτοκρατορίας σε λανθάνουσα κατάσταση [in statu nascendi]. Αλλά η κοσμική στασιμότητα και οι χρόνια εξουθενωμένες οικονομίες σε μεγάλο τμήμα της Λατινικής Αμερικής, της Αφρικής και της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, λειτουργούν ως δύσπεπτες μαρτυρίες των αποτυχιών της νεοφιλελεύθερης «πρωτόγονης συσσώρευσης» όταν συγκριθούν με τις κλασικές περιφράξεις που πυροδότησαν την γένεση του κεφαλαίου και τις περιπέτειες της επέκτασής του. Το Πλανήτης παραγκουπόλεων του Mike Davis είναι ένα σοκαριστικό ντοκουμέντο της έξωσης μιας διαρκώς αυξανόμενης ανθρωπότητας είτε παραγωγών είτε καταναλωτών από την παγκόσμια αγορά.[10]
Έχουν ξεδιπλωθεί παράλληλες διαδικασίες απαρχαίωσης στον αναπτυγμένο καπιταλιστικό τομέα. Παρά τις περιοδικές εκρήξεις φρενήρους σπεκουλαρίσματος από τη δεκαετία του 80 και μετά (συνοδεία φανφαρόνικων ανακοινώσεων περί της έλευσης μιας εποχής καινοφανούς καπιταλιστικού δυναμισμού), το αποτέλεσμα ήταν μονάχα οι σύντομες, μη βιώσιμες περίοδοι νέων τεχνολογικών επενδύσεων. Ο Μαρξ φαίνεται πως προέβλεψε το γεγονός ότι ο καπιταλισμός θα άρχιζε να επιβραδύνεται στις ώριμες γραμμές των παλιών του πατρίδων, καθώς η εκρηκτική αύξηση της μηχανικής παραγωγικότητας που δημιουργεί όλο και παραγωγικότερες μηχανές θα έφερνε ως αποτέλεσμα την απασχόληση όλο και λιγότερων εργατών. Σε μακροπερίοδη βάση, η περαιτέρω ανάπτυξη της βιομηχανικής παραγωγικότητας θα παρεμποδιζόταν από την τάση της να μειώνει την απασχόληση στον εκάστοτε τομέα, και έτσι να ελαττώνει την συνολική ζήτηση η οποία θα εξαγόραζε την περαιτέρω επέκταση της παραγωγικότητας. Αυτή ήταν η μορφή με την οποία θα ξεδιπλωνόταν η αντίφαση μεταξύ των δυνάμεων και των σχέσεων παραγωγής.

[10] Mike Davis, Planet of Slums, Λονδίνο και Νέα Υόρκη 2006.




Δεν υπάρχουν σχόλια: