Δευτέρα, 21 Σεπτεμβρίου 2009

Μπλογκοτεχνική Θεωρία




Ξαναδιαβάζοντας το παλιό καλό βιβλίο του Gary Saul Morson, The Boundaries of Genre, σκεφτόμουν για τις ενδιαφέρουσες αναλογίες που παρουσιάζει ο φιγετονισμός (feuilletonism) του 19ου αιώνα--η υβριδική εκείνη μορφή συνδυασμού σκόρπιων αισθητικών ή κοινωνικών παρατηρήσεων, κρίσης λογοτεχνικών ή θεατρικών έργων, χιουμοριστικών ανεκδότων, ταξιδιωτικών εντυπώσεων κλπ.--με το μεταμοντέρνο blogging: και στις δύο περιπτώσεις, υπάρχει η δυνατότητα για υφολογική πολυμορφία και δομική χαλαρότητα· και στις δύο, η μορφολογική ενότητα αφορά ένα μετα- επίπεδο, την ίδια τη σύμβαση που επιτρέπει σε σκόρπια, διαφορετικής υφής κείμενα να συνυπάρχουν ως ακροβασίες ανάμεσα στο προσωπικό και το δημόσιο, το αναστοχαστικό και το παρεμβατικό, το αυθόρμητο και το προσχεδιασμένο· και στις δύο υπάρχουν ειδολογικές συγγένειες με το "λογοτεχνίζον" ημερολόγιο, την εφημερίδα, το σημειωματάριο ιδεών· και τελικά και στις δύο προκύπτει από όλα αυτά μια αφηγηματική περσόνα, που αν στην περίπτωση του feuilleton είναι πάντα σε περίοπτη θέση, στην περίπτωση του blogging υπονοείται ακόμα και όταν δεν δραματοποιείται άμεσα. Αυτός που σπανίως απευθύνεται σε ένα κοινό σε αυτό εδώ το blog για παράδειγμα, δεν παύει να γράφει για τους άλλους, ακόμα και να σχεδιάζει εκ των προτέρων τις επιλογές του κάθε φορά (μετάφραση; impromptu μανιφέστα; αφορισμοί; δοκίμια; ποίηση; σχολιασμός της επικαιρότητας;) ως μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής που στοχεύει όχι μόνο στην παρουσίαση ενός αποσπασματικού και θρυμματισμένου υλικού αλλά και στην διαρκή κατασκευή μιας παρόμοια θρυμματισμένης συγγραφικής περσόνα.

Ο Morson επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στο μοναδικό πείραμα του Ημερολογίου ενός συγγραφέα του Dostoevsky, δημοσίευσης που άρχισε να εκδίδεται σε συνέχειες την περίοδο 1873-74 στο περιοδικό Πολίτης, και συνέχισε αργότερα ως αυτόνομο περιοδικό, με τον Dostoevsky ως μοναδικό συγγραφέα, έως το 1881. Στο μεσοδιάστημα, ο Dostoevsky δημοσίευσε τα Άγρια Νιάτα και το Αδελφοί Καραμαζώφ. Τίποτε, εκτός από τις πιέσεις του χρόνου, δεν εμποδίζει τον σύγχρονο φιγετονίστα από το να δημοσιεύει επίσης παράλληλα άλλου είδους κείμενα, χρησιμοποιώντας το blog του ως ένα είδος δημόσιου εργαστηρίου ιδεών. Από την άλλη όμως, ο Dostoevsky κουβαλάει την αποσπασματικότητα και την πολυμορφία στο ευρύτερο έργο του (Σημειώσεις από το Υπόγειο, Σημειώσεις από το Σπίτι των Πεθαμένων, Αφοι Καραμαζώφ, κλπ). Δεν υπάρχει δηλαδή καθαρός διαχωρισμός εργασίας ανάμεσα στο feuilleton και το "κυρίως" έργο, αλλά μάλλον μια συνεχής διαλεκτική ένταση ανάμεσα σε έργο και πάρεργο, όπου τα όρια ανάμεσα στους δύο πόλους καθίστανται συχνά δυσδιάκριτα. Θα άξιζε συνεπώς να αναρωτηθεί κανείς αν το blog, αντί για "εναλλακτική" μορφή έκφρασης που συνοδεύει "παραδοσιακές" μορφές, εξελίσσεται στην ουσία σε κάτι σαν το αισθητικό ασυνείδητο της γραφής στην εποχή μας (βλέπε, για παράδειγμα, τον πολυσχιδή και ίσως και σε ένα βαθμό μη συνεκτικό χαρακτήρα γραφής που απαιτούν οι διεπιστημονικές προσεγγίσεις σε "παραδοσιακά" θέματα έρευνας, ή την επιστροφή του "προσωπικού" στοιχείου σε επιστημονικούς τομείς που το είχαν επί μακρόν απεμπολήσει).

Ο Dostoevsky απέδωσε την αναγκαιότητα για την αποσπασματικότητα και πολυμορφία των Ημερολογίων στην ανάγκη μορφολογικής αποτύπωσης της αποσύνθεσης της κοινωνίας του. Ως εξέχων ιδεολόγος του Ορθόδοξου συντηρητισμού, απεχθανόταν τις αποδιαρθρωτικές συνέπειες του εκδυτικισμού της Ρωσίας στον κοινωνικό ιστό. Σε πολλά από τα κείμενα του Ημερολογίου ενός συγγραφέα επιδίδεται λοιπόν σε χιλιαστικές προφητείες για την έλευση της τελικής μάχης με τον αντίχριστο και τον θρίαμβο της Αγίας Ρωσικής Εκκλησίας στην παγκόσμια γεωπολιτική σκηνή. Αυτή ήταν η ντοστογιεφσκική εκδοχή της μελλοντικής Ουτοπίας, την οποία αντιστρατεύεται βέβαια ο ντοστογιεφσκικός ρεαλισμός, η αποδοχή της ανάγκης να καταγραφεί με κάθε λεπτομέρεια η αποσάθρωση αξιών, τρόπου ζωής, κοινωνικών σχέσεων, και οικονομικών μοντέλων παραγωγής στην προεπαναστατική περίοδο, η θαρραλέα βουτιά στον σκοτεινό στρόβιλο του σήμερα.

Μου φαίνεται ότι για το Radical Desire η Ουτοπία έχει μια εντελώς διαφορετική σχέση με την μορφολογική αποσπασματικότητα. Είναι αποτύπωση όχι της κατάπτωσης και της παρακμής της ολότητας αλλά εργασίας με αυτό που ο Benjamin, στο τέλος του Ursprung des deutschen Trauerspiels, περιγράφει ως αποτυχία του παρόντος να μας εγκλωβίσει ολοκληρωτικά--την εφημερότητα κάθε εκφραστικής μορφής ως παρήγορη απόδειξη ότι ακόμη και το χειρότερο δεν διαρκεί για πάντα. Υπ' αυτή την έννοια, η ηλεκτρονική αναβίωση της ξεχασμένης παράδοσης του feuilleton--ενός ταπεινού και καταφρονεμένου στην εποχή του είδους--έχει απολυτρωτικό χαρακτήρα. Αντί να πέφτει σαν κατάρα πάνω στην συνείδηση, η φαινομενολογική αποσάθρωση του κόσμου απελευθερώνει τη συνείδηση από την καθηλωτική ολότητα του παρόντος (και το όνομα της "καθηλωτικής ολότητας" σήμερα παραμένει: "Κεφάλαιο"). Ο κατατεμαχισμός και ο πολλαπλασιαμός της έκφρασης και του υποκειμένου, η έλευση του blog ως στεγάστρου αυτού που είναι ενσυνείδητα ανολοκλήρωτο, παροδικό και ανεπαρκές, δεν είναι λόγος να θρηνούμε πάνω στα ερείπια παλιών ναών (μυθιστόρημα, φιλοσοφία, αυτοβιογραφία). Πίσω από τους θρυμματισμένους τοίχους τους διαφαίνεται--δεν έχει σημασία πόσο θαμπά--η προοπτική μιας χειραφέτησης που δεν χωράει ποτέ άνετα σε παρεκκλήσια για φυλακισμένους.





Δεν υπάρχουν σχόλια: