Δευτέρα, 15 Ιουνίου 2009

Ντοσιέ: Λατινική Αμερική: Έξι σχόλια για την αριστερή στροφή στη Λατινική Αμερική



1. Κατ’ αρχάς, σε ό,τι αφορά τα όσα διαμείβονται στη Λατινική Αμερική, είναι σημαντικό να αφήσουμε στην άκρη τόσο τις υστερικού χαρακτήρα ομαδοποιήσεις που επιχειρούν τα γνωστά και μη εξαιρεταία έντυπα και ηλεκτρονικά όργανα του νεοφιλελευθερισμού με σκοπό φυσικά την ενθάρρυνση δοκιμασμένων συνταγών του πρόσφατου παρελθόντος (εμπάργκο, πραξικοπήματα, οικονομικές κυρώσεις, κλπ.), όσο και την νεφελώδη αισιοδοξία της ευρωπαϊκής κυρίως αριστεράς, που αρέσκεται να διασκεδάζει τη δική της πολιτική στασιμότητα με εξ αποστάσεως φαντασιώσεις επαναστατικών δραμάτων ευρείας κλίμακας. Είναι λοιπόν σημαντικό να ληφθούν υπόψιν οι κρίσιμες διαφορές ανάμεσα στους πολιτικούς συσχετισμούς δυνάμεων σε συγκεκριμένα λατινοαμερικανικά έθνη που αυτή τη στιγμή ομαδοποιούνται ως “λατινοαμερικανική αριστερά.” Όπως παρατηρεί ο Icaro Rebolledo, μπορεί να διαχωριστεί η ομάδα “τσαβιστών” σοσιαλιστών (Βενεζουέλα, Νικαράγουα, Κούβα, Βολιβία, Εκουαδόρ), από αυτή του μετριοπαθούς σοσιαλισμού που συγκεντρώνεται γύρω από τον πυρήνα της Mercosur (Βραζιλία, Αργεντινή, Ουρουγουάη, Παραγουάη), αλλά και από χώρες που δεν έχουν σοσιαλιστική κυβέρνηση αλλά διαθέτουν σημαντικές και ενεργές αριστερές οργανώσεις (Μεξικό, Περού, Κολομβία). Η δήλωση, τον Νοέμβρη του 2007, του Φιντέλ Κάστρο, με την οποία συνέχαιρε τους αρχηγούς κρατών της Βενεζουέλα, της Βολιβίας, και της Νικαράγουα, ενώ ασκούσε κριτική στην προσέγγιση χωρών όπως η Βραζιλία, η Χιλή ή η Ουρουγουάη, είναι ενδεικτική αυτών των διαχωρισμών. Είναι προφανές ότι ούτε ο χαρακτήρας των κυβερνήσεων των χωρών αυτών, ούτε το λαϊκό τους έρισμα, ούτε η αντίληψη στόχων τους, ούτε η πολιτική τους μπορούν να ομοιογενοποιηθούν.

2. Η ανάλυση Webber για τις περιπτώσεις Βενεζουέλα και Βολιβίας έχει το πλεονέκτημα να πολυπλοκοποιεί ακόμη περισσότερο το πεδίο, δίνοντας έμφαση όχι μόνο στις σημαντικές διαφορές, κατά το χρονικό σημείο ανάλυσης, ανάμεσα στις δύο αυτές χώρες, αλλά και στις εσωτερικές εντάσεις που εξελίσσονται μέσα σε τμήματα της ευρύτερης αριστεράς μέσα στην κάθε χώρα ξεχωριστά. Σε αντίθεση με την απλουστευτική εικόνα που φέρνει τον Τσάβεζ για παράδειγμα να είναι είτε ο ήρωας των φτωχών και ο εχθρός των πλουσίων είτε ένας ελαφρόμυαλος και φανατισμένος δημαγωγός, η εικόνα που προκύπτει είναι του Τσάβεζ ως ιδιαίτερα προσεκτικού ισορροπιστή ανάμεσα στις αντίρροπες δυνάμεις των αυξανόμενων λαϊκών απαιτήσεων και της ανάγκης οικονομικής επιβίωσης με όρους παγκόσμιου οικονομικού συστήματος, ή ανάμεσα στις πιέσεις για ριζοσπαστικοποίηση και αυτές για ηπιότερη μεταρρύθμιση. Η ισορροπία αυτή, είναι φανερό, δεν είναι στατική: Ο Τσάβεζ έχει δείξει σταθερά μια πορεία ροπής προς τον πολιτικό ριζοσπαστισμό, και είναι ως τώρα ο μόνος που τολμά, πέραν της κυβέρνησης Κάστρο, να μιλήσει ανοιχτά για σοσιαλισμό. Θα ήταν λάθος, παρ’ όλα αυτά, να εμπιστευτεί κανείς ως πολιτικό γνώμονα την προσπάθεια του ίδιου του Κάστρο να τον ιδιοποιηθεί, ιδίως δεδομένου του ότι η προσπάθεια αυτή σιγοντάρεται επιμόνως από τα ΜΜΕ της νεοφιλελεύθερης δύσης. Ο Τσάβεζ δεν είναι ένας ακόμα “πραγματιστής” ευρωπαϊκού σοσιαλδημοκρατικού τύπου, ούτε όμως ένας αφελής λαϊκιστής που απλά παρασύρεται από την ανάγκη αυτοπροβολής στο λαϊκό αίσθημα. Γνωρίζει ότι οι μεταρρυθμίσεις εξαρτώνται από την συνεχιζόμενη εισροή κεφαλαίου μέσω των εξαγωγών πετρελαίου, τομέα που παρά την κριτική από τα πιο αριστερά ρεύματα της χώρας, δεν έχει παραδώσει στη λαϊκή συνδιαχείριση. Από την άλλη, κανείς πολιτικός ηγέτης της σύγχρονης εποχής δεν έχει δείξει μεγαλύτερη επιμονή στην διερεύνηση των δυνατοτήτων όχι απλά της αύξησης του βαθμού κοινωνικής δικαιοσύνης αλλά και της δημιουργικής πολιτικής και κοινωνικής ενέργειας των μαζών. Αντί να βυθιστεί σε λουτρά αίματος όπως τόσο επιθυμούν οι εχθροί της, η μπολιβιαριανή επανάσταση εξακολουθεί να είναι μια επανάσταση προσανατολισμένη στην αναίμακτη διερεύνηση--και ταυτόχρονα διεύρυνση--της δυνατότητας των καταφρονεμένων για αξιοπρέπεια και συμμετοχή στην κοινή ζωή.

3. Το πορτραίτο που σκιαγραφεί ο Webber είναι αποκαλυπτικό: αντί να ανακύπτει ως κομματικός σχηματισμός που επιβάλει, μετά την εκλογική νίκη του, ένα ολοκληρωμένο και άτεγκτο πρόγραμμα, το κόμμα του Τσάβεζ σπρώχθηκε ουσιαστικά προς την κατεύθυνση του σοσιαλισμού από την ίδια την δραματική επιτυχία των ίδιων των αρχικά πολύ ήπιων μεταρρυθμίσεών του. Η πολιτική του με άλλα λόγια δεν είναι ούτε προκαθορισμένη ούτε “κλειστή” αλλά διαμορφώνεται μέσα από μια διαρκή διαδικασία τεταμένου συμβιβασμού με τα λαϊκά στρώματα, τα οποία αφενός κινητοποιεί για την ενδυνάμωσή του και αφετέρου κρατά στη θέση των κριτικά προδιαθετειμένων συμμάχων. Οι μεταλασσόμενες ισορροπίες είναι αυτές που καθορίζουν την πολιτική και όχι κάποιου είδους master plan μετάβασης στο σοσιαλισμό, ούτε όμως και μια απλά λαϊκίστικη πολιτική ικανοποίησης του εκάστοτε λαϊκού αισθήματος. Ο Τσάβεζ δεν έχει αποφύγει τις λαϊκιστικές υπεραπλουστεύσεις, σπάνια όμως στο επίπεδο της πρακτικής πολιτικής· ο λαϊκισμός του είναι σαφώς περισσότερο ρητορική πρακτική παρά αρχή προσέγγισης των δύσβατων απαιτήσεων της ζωντανής πολιτικής διαδικασίας. Η κριτική του Webber--από τη σκοπιά, είναι φανερό, της ριζοσπαστικής αριστεράς--δεν θα πρεπε να αποκρύψει το γεγονός ότι κανείς δεν είναι σε θέση να κρίνει την λατινοαμερικάνικη στροφή από την πλευρά ενός επιστημονικά δεδομένου "πολιτικού" τέλους. Δεν υπάρχει τέτοιο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η πολιτική διαδικασία δεν πρέπει να εμπνέεται από απτούς σκοπούς και στόχους. Η ιδέα ότι υπάρχει όμως γνωστή εκ των προτέρων και επιστημονικά ελέγξιμη πορεία του "ορθού" περάσματος στο σοσιαλισμό ανήκει στα τραγικά και υβριστικά σφάλματα της αριστεράς του περασμένου αιώνα. Ο μαρξισμός μπορεί να διεκδικήσει τις δάφνες της επιστημονικής συγκρότησης σε ότι αφορά τα πεδία της πολιτικής οικονομίας και της ιστοριογραφίας· όχι όμως σε αυτό της πολιτικής, ακριβώς γιατί η πολιτική είναι η σφαίρα του υποκειμενικού γίγνεσθαι και όχι των ολοκληρωμένων γεγονότων ή των αντικειμενικών δεδομένων.

4. Το άλλο σημαντικό μάθημα των περιπτώσεων Βενεζουέλα και Βολιβίας είναι η ενθύμηση της παρατήρησης του Raymond Williams ότι ο “σοσιαλισμός δεν θα είναι απλούστερος του καπιταλισμού, αλλά πολύ πιο πολύπλοκος”. Η παρατήρηση αυτή, που στόχο είχε την κριτική στην εξίσωση κάθε εκδοχής του σοσιαλισμού με την ουσιαστική απονέκρωση των πολιτικών διαδικασιών στο σταλινικό καθεστώς της ΕΣΣΔ, βρίσκει ένα εύγλωττο παράδειγμα στις ταραχώδεις, γεμάτες ένταση και διαρκείς αναπροσαρμογές των εσωτερικών πολιτικών ισορροπιών τόσο στη Βενεζουέλα όσο και στη Βολιβία. Πώς φαίνεται, θα ήταν ενδιαφέρον να ρωτήσουμε, το ευρωπαϊκό πολιτικό σκηνικό μαζικής απο-πολιτικοποίησης, αποχής, και απελπιστικής ομοιογένειας πολιτικών προγραμμάτων όταν το συγκρίνουμε με το αντίστοιχο της Βενεζουέλα; Ποιό από τα δύο μορφώματα μοιάζει με ζωντανό πολιτικό οργανισμό και ποιό με ημιθανή, ποιό διαθέτει ενέργεια και φαντασία και ποιό μοιάζει βουτηγμένο στον ακατάσχετο λήθαργο, την παθητική διαχείριση δεδομένων, και την ανία με τον ίδιο του τον εαυτό;

Από τη μία, μια ήπειρος όπου νικητής των εκλογών είναι η αποχή και η άκρα δεξιά, με την πολιτική βαθιά απαξιωμένη ως χώρο σκέψης, με την αριστερά σε ρόλο μόνιμου πλέον κομπάρσου, με μοναδικά οράματα τις ντιρεκτίβες μιας ασπρόμαυρης γραφειοκρατίας μανδαρίνων στις Βρυξέλλες. Μια ήπειρος που περιμένει να περάσει και αυτή η κρίση ώστε να συνεχίσει την θνησιγενή ζωή ενός πολιτισμού που μοναδική του αποστολή πλέον μοιάζει να είναι η έμπλεη ναρκισισμού νεκρολογία υπέρ του εξυψωμένου του ειδώλου· από την άλλη, ένα πολύπλοκο και θορυβώδες σκηνικό, δομημένο γύρω από τη συνύπαρξη κυβέρνησης και εργατικού κινήματος, την ανήσυχη σχέση με την άκρα αριστερά, τη μερική εισαγωγή διαδικασιών συμμετοχικής δημοκρατίας, κοινοτικών συμβουλίων και συνεταιρισμών, ή των απαλλοτριώσεων ανενεργών εργοστασίων· και, ταυτόχρονα, τη διατήρηση κυβερνητικού (και όχι λαϊκού) ελέγχου στις εθνικά ζωτικές βιομηχανίες, την συνεργασία με τμήματα του διεθνούς κεφαλαίου, ή την περιώνυμη συνύπαρξη με ένα μηντιακό και τεχνοκρατικό κατεστημένο που διαρκώς προσβλέπει στην καταστροφική αποτυχία του όλου εγχειρήματος.

5. Ποιά είναι η βασική διαφορά ανάμεσα στη ζωντανή μαζική πολιτική της αριστεράς στη Λατινική Αμερική και τον εγκλεισμό της στη σφαίρα της καθαρής διανόησης στην Ευρώπη; Η μάζα, φυσικά· το πολιτικό υποκείμενο της διαδικασίας. Το υποκείμενο αυτό δεν υποκαθίσταται ούτε από συνομωτικές ελίτ πεφωτισμένων εκδικητών (με άλλα λόγια, τρομοκρατικών ομάδων), ούτε από "ριζοσπάστες με έδρα" (tenured radicals), ούτε από την ρητορική καταδίκη του καπιταλισμού σε αριστερά έντυπα (ή blogs). Δεν υπάρχει υποκατάστατο της μαζικής και συλλογικής συμμετοχής στην πολιτική διαδικασία. Ποιός είναι ο χαρακτήρας της "μάζας" στην περίπτωση της Λατινικής Αμερικής; Πρόκειται για μια μάζα επί μακρόν εξαθλιωμένη αλλά έχουσα συναίσθηση και μνήμη της απελευθερωτικής παράδοσης του ημισφαιρίου: από την μεξικανική επανάσταση στον Bolivar και το κίνημα των ιθαγενών στη Γουατεμάλα, από τα πρότυπα reducciones των ουτοπιστών Ιησουιτών στη "θεολογία της απελευθέρωσης" (liberation theology) και τους "κόκκινους ιερείς" της επαρχίας, από την Αϊτή του Toussaint L' Ouverture, την Κούβα του José Marti και το Μεξικό του Zapata, στον Frantz Fanon ή τον Subcommandante Marcos. Πρόκειται για μια μάζα που δένεται ημισφαιρικά από την κοινή γλώσσα (Ισπανικά, πλην της Βραζιλίας και των Γαλλόφωνων αποικιών της Καραϊβικής), τη θρησκεία (Καθολικισμός) και την κοινή ιστορική εμπειρία (αποικιοκρατία και δουλεία, ζαχαροκάλαμο και αίμα). Πρόκειται για μια μάζα που αγωνίζεται για την γη που έχει σπείρει με τα οστά της και ποτίσει με το αίμα και τον ιδρώτα της, μια μάζα πατριωτική με την καλύτερη και πιο αυθεντικά μαρξιστική έννοια που μπορεί να έχει ο όρος (και εδώ ο Marti παραμένει ο κατ' εξοχή θεωρητικός και έμπρακτος εκπρόσωπος του αλληλένδετου κοσμοπολιτικού οράματος και πατριωτισμού). Τι έχει να αντιπαρατάξει σε αυτό ο ευρωπαϊκός αριστερισμός, όταν η "νέα αριστερά" ξόδεψε τα τελευταία τριάντα χρόνια σε μια ακατάσχετη εξιδανίκευση των ριζοσπαστικών προοπτικών των μεταναστευτικών κοινοτήτων και της ιδεολογίας της πολυπολυτισμικότητας; Προφανώς, ελάχιστα περισσότερα από το "ηθικό κεφάλαιο" μιας προσέγγισης με μηδενικά πολιτικά κέρδη σε παγκόσμια κλίμακα (ψηφίζουν οι Μεξικανο-αμερικάνοι Ρεπουμπλικάνους; Φυσικά και τους ψηφίζουν. Η πολιτική συνείδηση δεν ήταν ποτέ θέμα των ανακλαστικών αυτοματισμών της κοινοτικής ταύτισης).

Ας μην παρανοηθούμε: Είναι πολύ διαφορετικό πράγμα η επιμονή στην οικουμενική ισότητα κάθε ανθρώπου με κάθε άλλο και ο αγώνας για την κατοχύρωση της μέσα στο κάθε κράτος (με την οποία είμαστε απαρέγκλιτα και μαχητικά σύμφωνοι) από την φετιχοποίηση της "διαφορετικότητας", την εξύψωσή της σε αυτοσκοπό, η οποία έχει εγκλωβίσει την ευρωπαϊκή αριστερά σε ένα ατελείωτο αδιέξοδο. Σε αυτό το σημείο χρωστάμε πολλά στον Alain Badiou, που έχει συμμετάσχει ενεργά στην πολιτική υπεράσπιση των δικαιωμάτων των μεταναστών αλλά και στην δριμεία κριτική της φενάκης ότι η πολυπολιτισμικότητα και μόνο, αποσπασμένη από κάθε έννοια μαχητικής και "εντοπισμένης" οικουμενικότητας, θα μπορούσε να αποτελέσει ποτέ επαρκή βάση αριστερής πολιτικής. Ο λατινοαμερικανικός σοσιαλισμός, όποια και αν είναι η τελική τύχη του, αποτελεί εγχείρημα ενός εθνοτικά ετερογενούς αλλά διεκδικητικά "ριζωμένου" πληθυσμού, και όχι τοπική μετάφραση κάποιου ασαφώς αιωρούμενου, καντιανού τύπου "ρυθμιστικού ιδεώδους" της παγκόσμιας κοσμόπολης.

6. Η κοντόφθαλμη πολιτική των ΗΠΑ στον Περσικό Κόλπο είχε ως ανέλπιστα θετική συνέπεια την (σχετικά!) απρόσκοπτη από αμερικανικές παρεμβάσεις εξέλιξη μιας σειράς από σημαντικές πολιτικές αλληλουχίες στα νότια του ημισφαιρίου. Αποτελώντας κάτι σαν πολιτική εκδοχή του εξαγώγιμου πετρελαίου της χώρας, η μορφή της πρακτικής πολιτικής που εξερευνά και επαναδιαπραγματεύεται διαρκώς η κοινωνία της Βενεζουέλα (όσο και των άλλων χωρών της Λατινικής Αμερικής στην παρούσα φάση) αποτελεί πηγή ενέργειας για ένα αδρανοποιημένο πλανήτη--πηγή προβληματισμού και πηγή έμπνευσης. Και έναν ακόμα λόγο για να παραμείνουμε, και στον 21ο αιώνα όπως και στον 18ο, υπόχρεοι στην αμερικανική ήπειρο για την ανανέωση του λεξικού του πολιτικά αναπόδραστου και του πολιτικά εφικτού.





Δεν υπάρχουν σχόλια: