Κυριακή, 14 Ιουνίου 2009

Ντοσιέ: Κρίση, Μέρος τέταρτο: Από τον απέραντο πόλεμο στην απέραντη κρίση (δεύτερο τμήμα)




6. Σ’ αυτές όμως τις δομικές αιτίες θα πρέπει να προστεθούν άλλες, οι οποίες συνέβαλαν στο τελικό αποτέλεσμα. Η αυξανόμενη τάση στροφής της οικονομίας προς τις επενδύσεις και το συμπλήρωμά της, η ανεξέλεγκτη τάση προς όλο και πιο επισφαλή επενδυτικά εγχειρήματα. Το κεφάλαιο πίστεψε πως ανακάλυψε την “πηγή της νεότητας” στο πρόσωπο του επενδυτικού σπέκουλου: λεφτά που δημιουργούν άλλα λεφτά, ανεξάρτητα από την αξία που δημιουργείται από την εκμετάλλευση των εργαζομένων. Επιπλέον, η θαυμαστή αυτή ανακάλυψη ήταν σαγηνευτική από άποψη ταχύτητας: εκπληκτικά κέρδη μπορούσαν να αποκτηθούν μέσα σε μέρες, ή το πολύ εβδομάδες, χάρη στις ευκαιρίες που προσέφερε η τεχνολογία πληροφορικής για υπέρβαση κάθε χωρικού και χρονικού περιορισμού. Οι οικονομικές αγορές, απορρυθμισμένες σε παγκόσμια κλίμακα, πρόσφεραν κίνητρο για τον εθισμό του κεφαλαίου στα κέρδη, οδηγώντας στην παράκαμψη κάθε αναστολής. Όπως πρόσφατα μας θύμισε ο Michel Collon, ο Μαρξ είχε δίκαιο όταν έγραφε ότι “το Κεφάλαιο τρέμει την απουσία κέρδους ή το πολύ μικρό κέρδος όπως η φύση απεχθάνεται το κενό. Με τα ανάλογα κέρδη, το κεφάλαιο ξυπνά· με 10%, μπορεί να χρησιμοποιηθεί οπουδήποτε· με 20%, αποκτά σπιρτάδα· με 50% γίνεται εμφατικά θαρραλέο· με 100% συνθλίβει κάθε ανθρώπινο νόμο κάτω απ’ τα πόδια του· και με 300%, δεν υπάρχει έγκλημα που δεν διανοείται να διαπράξει, ακόμα και υπό την απειλή της αγχόνης.” [3]

7. Υπήρχαν και άλλες περιστάσεις που φάνηκαν ευνοϊκές για το ξέσπασμα της κρίσης. Χωρίς αμφιβολία, η νεοφιλελεύθερη πολιτική απορύθμισης και φιλελευθεροποίησης έδωσε την ευκαιρία στους ισχυρότερους δράστες που ενέδρευαν στις αγορές, τα μεγάλα πολυεθνικά ολιγοπώλια, να επιβάλουν “το νόμο της ζούγκλας”, όπως το έθεσε ο Φιντέλ Κάστρο. Ανεξέλεγκτες αγορές, αγορές που ελέγχονται από τα πάθη και συμφέροντα των ολιγοπωλίων που τις ελέγχουν, ήταν αναπόφευκτο να καταλήξουν στην καταστροφή όπως αυτή που διαδραματίζεται τώρα. Ο Samir Amin έχει δίκαιο όταν παρατηρεί ότι δοκιμαζόμαστε από μια κρίση που δεν προήλθε από τον αγώνα της εργατικής τάξης κατά της αστικής, αλλά από την παρατεταμένη συσσώρευση των ίδιων των αντιφάσεων του κεφαλαίου.

8. Το πρώτο σημαντικό σημείο της τωρινής κρίσης: γιγαντιαία καταστροφή του κεφαλαίου σε παγκόσμια κλίμακα, μια άγρια διαδικασία που οι οικονομολόγοι ζαχαρώνουν ή ελαχιστοποιούν, όπως έκανε για παράδειγμα ο Joseph Schumpeter, όταν την χαρακτήρισε ως “δημιουργική καταστροφή” των παραγωγικών δυνάμεων. Στη Γουολ Στρητ, η “δημιουργική” αυτή καταστροφή οδήγησε στην απώλεια περίπου του 50% των επιχειρηματικών κεφαλαίων σε ό,τι αφορά επιχειρήσεις που βριρσκόντουσαν στις λίστες του χρηματιστηρίου. Στην Ευρώπη, οι απώλειες ξεπέρασαν κατά ελάχιστο αυτά τα επίπεδα. Άρα: μια επιχείρηση που αναφερόταν στην αγορά ως έχουσα κεφάλαιο 100 εκατομμυρίων δολαρίων, τώρα αξίζει 50 εκατομμύρια! Οι επιπτώσεις ύφεσης που έχει αυτή η καταστροφή του κεφαλαίου είναι ευδιάκριτες: παρακμή της παραγωγής, αύξηση ανεργίας, κατάρρευση τιμών, μισθών και συνολικής ζήτησης. Με άλλα λόγια, ο φαύλος κύκλος της οικονομικής ύφεσης που επιστρέφει στην παγκόσμια οικονομία. Ας δούμε τη διάγνωση ενός παρατηρητή του πανοράματος της Γουολ Στρητ, του Mike Stathis: “…ολόκληρο το επενδυτικό σύστημα είναι στη διαδικασία κατάρρευσης. Έχουν ήδη προηγηθεί τραπεζικές απώλειες 500 δισεκατομμυρίων δολαρίων, και ακολουθεί πάνω από ένα τρισεκατομμύριο. Πάνω από δώδεκα τράπεζες έχουν χρεωκοπήσει, και ακολουθούν εκατοντάδες. Έχει καταρρεύσει μια χούφτα μεγάλων hedge funds, και έπονται εκατοντάδες ακόμα. Ήδη, έχει μεταφερθεί πάνω από ένα τρις δολάρια από την Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση στα τραπεζικά καρτέλ. Υπολογίζω όμως ότι θα χρειαστεί άλλο ενάμιση τρις για να συντηρηθεί η ρευστότητα στις τράπεζες..” [4] Για τον Stathis, όπως και για αρκετούς ακόμη, αυτό που βλέπουμε είναι η αρχική φάση μιας μακράς κρίσης, και η λέξη ύφεση, που με τόση επιμονή χρησιμοποιείται πρόσφατα, δεν αρχίζει καν να συλαμβάνει το δράμα που επιφυλάσσει το μέλλον για τον καπιταλισμό.

α. Ένα από τα πολλά παραδείγματα αρκεί για να δώσει απτή μορφή στο θέμα. Οι κοινές μετοχές της Citigroup έχασαν το 90% της αξίας τους το 2008. Την τελευταία εβδομάδα του Φεβρουαρίου πωλούνταν στο χρηματιστήριο της Γουολ Στριτ για $1.95 ανά μετοχή. Σε μια αναφορά που ετοιμάστηκε από επενδυτικό σύμβουλο από την Ιδία δέκα χρόνια πριν, μια και μόνο μετοχή της Citigroup αρκούσε για να βγάλεις την οικογένειά σου για δείπνο σε καλό εστιατόριο της Νέας Υόρκης. Την εποχή εκείνη, στις 19 Φλεβάρη 1999, η μετοχή της Citigroup κοστολογούνταν $54.19. Δέκα χρόνια αργότερα, στις 21 Φλεβάρη 21 2009, η ίδια μετοχή άξιζε δια της βίας $1.95 (και σε υποτιμημένα μάλιστα δολάρια!) και δεν έφτανε ούτε για να αγοράσεις φυστίκια. Πλήθος τα ανάλογα παραδείγματα. Το ασταμάτητο και εντελώς ανενδοίαστο σπεκουλάρισμα, το οποίο έγινε εφικτό λόγω της συμπαιγνίας των Αμερικανικών χρηματοπιστωτικών και οικονομικών οργανισμών όπως, ανάμεσα σε άλλους, το Εθνικό Θησαυροφυλάκιο, ο Ομοσπονδιακός Φορέας Αποθεμάτων (Federal Reserve) και η Επιτροπή Ανταλλαγών και Οικονομικών Εξασφαλίσεων (Securities and Exchange Commission)—ο ρυθμιστικός οργανισμός που έχει την ευθύνη ελέγχου του χρηματιστηρίου—είχε ήδη δημιουργήσει ακόμα μεγαλύτερο κραχ στην τιμή των μετοχών της Enron, οι οποίες από $83 ανά μετοχή τον Γενάρη του, 2001, έπεσαν στο $0.67 ανά μετοχή τον επόμενο χρόνο. Τέτοιου είδους εγκληματικές διαδικασίες εξαπάτησης, βασιζόμενες στην έγκριση των μεγάλων οργανισμών πίστωσης, στις τεράστιες τράπεζες επενδύσεων, στα φορολογικά καταφύγια, και σε κάποιες από τις πιο γνωστές παγκόσμια λογιστικές εταιρίες, προετοιμαζόντουσαν επί δεκαετίες. Πρόσφατα, η γιγάντια απάτη του Bernard Madoff (που ανέβηκε στα $65 δις στα τέλη του 2009) δείχνει ότι τέτοιου είδους εγχειρήματα είναι αδιανόητα χωρίς το ευρύ και πυκνό δίκτυο μαφιόζικης προστασίας που φτάνει ως τα υψηλότερα οικονομικά και δικαστικά κλιμάκια στις Η.Π.Α και, σίγουρα, περιλαμβάνει τις ιδιωτικές μεγα-εταιρίες που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο διοικούν το παγκόσμιο επενδυτικό καζίνο. [5]

9. Η διαδικασία όμως της καταστροφής του κεφαλαίου δεν είναι ουδέτερη ούτε συμβαίνει σε τυχαία βάση, δεδομένου ότι επωφελεί τα μεγαλύτερα και καλύτερα οργανωμένα ολιγοπώλια, που θα διαγκωνίσουν τους ανταγωνιστές τους από τις αγορές. Η “δαρβινική επιβίωση των ικανοτέρων” θα ξεκαθαρίσει το δρόμο για νέες συγχωνεύσεις και επιχειρησιακές συμμαχίες, στέλνοντας τους πιο αδύνατους στη χρεοκωπία και αυξάνοντας την συγκέντρωση του κεφαλαίου.

[3] Michel Collon, “10 preguntas sobre la crisis,” 6 Οκτώβρη 2008, στο http://www.vtv.gob.ve/detalle.php?op=1&id=77
[4] Mike Stathis, “America’s financial apocalypse heralds decade long depression,” στο http://www.marketoracle.co.uk/Article6256.html
[5] Βλ. “Who would have thought things would come to such a pass?” στο SearchIndia.com, http://indiablogs.searchindia.com/2009/02/21/1-citigroup-share-12-garlic-naan-in-nyc/ Για την περίπτωση Enron, βλ. Ignacio Ramonet: Le Krach parfait. Crise du siecle et refondation de l’avenir (Παρίσι: Galilee, 2009), σ. 66-70. Το βιβλίο, παρεμπιπτόντως, προσφέρει μια διαυγή ανάλυση της διαδικασίας δημιουργίας της τωρινής κρίσης. Για τη απάτη Madoff βλ. Tomás E. Martínez, “Madoff o la telaraña de Dios”, στη La Nación (Buenos Aires), 28 Μάρτη 2009, http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1112891&pid=6113925&toi=6269 και Tim Reid, “Wall Street legend Bernard Madoff arrested over ’50 billion Ponzi scheme’, στην Times Online, 12 Δεκέμβρη 2008, http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article5331997.ece



Δεν υπάρχουν σχόλια: