Σάββατο, 13 Ιουνίου 2009

Ντοσιέ: Κρίση, Μέρος τρίτο: Από τον απέραντο πόλεμο στην απέραντη κρίση (πρώτο τμήμα)




Atilio Borón, “Από τον απέραντο πόλεμο στην απέραντη κρίση”
25 Μαρτίου 2009


Μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001, ο Αμερικανός πρόεδρος Τζορτζ Μπους ανακήρυξε έναν “απέραντο πόλεμο” ενάντια στην τρομοκρατία, ένα πόλεμο χωρίς χρονικό τέλος, ο οποίος δεν θα περιοριζόταν από τη γεωγραφία ή τα χρονικά όρια οποιουδήποτε τύπου. Η πολιτική αυτή δεν είναι απλώς εσφαλμένη αλλά ανήθικη, και επιπλέον απέτυχε: φεύγοντας από τον Λευκό Οίκο, άφησε ως κληρονομιά έναν κόσμο πιο βίαιο και ανασφαλή από πριν. Η διακυβέρνησή του μας άφησε επίσης ως κληρονομιά ένα αληθινό οικονομικό και επενδυτικό τσουνάμι παγκόσμιας εμβέλειας: μια “απέραντη κρίση” της οποίας τα όρια ξεπερνούν τη φαντασία μας. Σε όσα ακολουθούν, θα ήθελα να μοιραστώ κάποιες ιδέες για την τωρινή κρίση του καπιταλισμού, τις πιθανές της “επιλύσεις”, και το ρόλο που θα μπορούσε να παίξει μια σοσιαλιστική επιλογή στην παρούσα φάση. Με δεδομένους τους χρονικούς περιορισμούς, θα αποφύγω την αχρείαστη τεχνική ορολογία και θα προσπαθήσω να εκφράσω τα πράγματα απλά, αλλά χωρίς να προσφύγω σε υπεραπλουστεύσεις.

1. Ας αρχίσουμε χαρακτηρίζοντας την κρίση αρνητικά, ξεκαθαρίζοντας τι δεν είναι. Έχει σημασία αυτό, γιατί ο βομβαρδισμός των ΜΜΕ στον οποίο υπόκεινται οι κοινωνίες μας, μας παρουσιάζει οικονομολόγους και δημοσιογράφους του κατεστημένου οι οποίοι μιλούν για “επενδυτική κρίση” ή “τραπεζική κρίση”. Πριν από λίγο καιρό, δεν ήταν ούτε καν αυτό. Μας έλεγαν ότι δοκιμαζόμασταν από την κρίση των “δεύτερης διαλογής” υποθηκών κατοικίας. Ήταν ένας τρόπος ελαχιστοποίησης της κρίσης, υποτίμησής της, παρουσίασής της στην κοινή γνώμη ως δευτερεύον σχετικά περιστατικό που προκύπτει στα πλαίσια της δυναμικής των αγορών. Η ιδέα ήταν ότι η κρίση με κανένα τρόπο δεν αμφισβητούσε την υγεία και βιωσιμότητα του καπιταλισμού ως του υποτιθέμενου “φυσικού τρόπου” της οργάνωσης της οικονομικής ζωής. Ο χρόνος κατεδάφισε όλες αυτές τις πλάνες.

2. Τότε για τι είδους κρίσης πρόκειται; Αν έχουμε απλά μόλις και μετά βίας περάσει την πρώτη της φάση και δεν έχουμε ακόμη φτάσει “στον πάτο του βαρελιού”, δεν θα ήταν παρακινδυνευμένο να προβλέψουμε ότι αντιμετωπίζουμε μια γενική κρίση του καπιταλιστικού συστήματος ως συνόλου, την πρώτη που έχει μέγεθος συγκρίσιμο με αυτή που ξέσπασε το 1929, ή την καλούμενη “μακρά Ύφεση” της περιόδου 1873-1896. Μια οργανική, πολύπλευρη κρίση του πολιτισμού, που η διάρκειά της, το βάθος της και η γεωγραφική της επέκταση θα αποδειχθούν μεγαλύτερες από αυτές που προηγήθηκαν. Πρόσφατα, ο Immanuel Wallerstein δήλωσε ότι ο καπιταλισμός μπήκε σε τελική κρίση: η κατάσταση ξέφυγε από τον έλεγχο αυτών που μέχρι πρόσφατα κρατούσαν τα ηνία του συστήματος σφιχτά στα χέρια, και δεν είναι εφικτή ή έστω προβλέψιμη η επιστροφή στην ισορροπία. Ο καπιταλισμός, σύμφωνα με τον Wallerstein, πλησιάζει το τέλος του μέσα σε μια ατμόσφαιρα Βαγκνερικού φινάλε. [1]

3. Η κρίση έγινε ορατή, αδύνατο να αποκρυφθεί πλέον, λόγω του σπασίματος της φούσκας που δημιουργήθηκε από τις “δεύτερης διαλογής” υποθήκες κατοικίας και αργότερα εξαπλώθηκε, αστραπιαία σχεδόν, στις τράπεζες της Γουόλ Στριτ και τέλος σε όλους τους τομείς και στην παγκόσμια οικονομία. Η φούσκα όμως, όπως και το σπάσιμό της, είναι συμπτώματα, όπως ο πυρετός που αποκαλύπτει την ύπαρξη κάποιας επικίνδυνης ίωσης. Δεν είναι τόσο η ίδια η ασθένεια (αν και μπορούμε να πούμε ότι η μόνιμη τάση του καπιταλισμού να δημιουργεί επενδυτικές φούσκες είναι εξίσου σημάδι της ασθένειάς του), όσο η επιδερμική της εκδήλωση, η οποία ορισμένες φορές αποκτά γελοίες διαστάσεις. Για παράδειγμα: Η αγορά, τον Μάρτιο του 2008, της Bear Stearns της από την γιγαντιαία τράπεζα επενδύσεων J.P. Morgan για το αξιογέλαστο ποσό των 236 εκατομμυρίων δολαρίων. Μια εβδομάδα αργότερα, η αξία της Bear Stearns πολλαπλασιάστηκε επί πέντε. Λίγους μήνες μετά, τον Σεπτέμβρη, ενώπιον της παθητικότητας των οικονομικών αρχών, χρεωκόπησε η Lehman Brothers, μια από τις βασικές τράπεζες επενδύσεων στις Η.Π.Α. Η Merrill Lynch, μια από τις ανταγωνίστριές της εταιρείες, πουλήθηκε βιαστικά στην Bank of America, για 50 δισεκατομμύρια δολάρια.

4. Πρόκειται λοιπόν για μια κρίση που υπερβαίνει κατά πολύ τις επενδυτικές και τραπεζικές κρίσεις και επηρεάζει την αληθινή οικονομία παντοιοτρόπως. Επιπλέον, πρόκειται για μια κρίση που εξαπλώνεται στην παγκόσμια αγορά, πέρα από τα σύνορα των Η.Π.Α. Κάθε απόπειρα να αποκρυφθεί από την κοινή γνώμη αποδείχθηκε μάταιη. Παραήταν μεγάλη για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο.

5. Οι δομικές της αιτίες είναι γνωστές: είναι η ταυτόχρονη κρίση υπερβολικής παραγωγής και υποτονικής κατανάλωσης, ο περιοδικός μηχανισμός “εκκαθάρισης” του κεφαλαίου που ενδημεί στον καπιταλισμό. Δεν είναι τυχαίο ότι πρωτοεμφανίστηκε στις Η.Π.Α, εφόσον για περισσότερα από τριάντα χρόνια, η χώρα αυτή έζησε τεχνητά με αποταμιεύσεις εξωτερικού και πίστωση, και αυτά τα δύο πράγματα δεν είναι ούτε απέραντα ούτε ατελείωτα. Οι εταιρείες χρεώθηκαν πέραν των δυνατοτήτων τους για να ξεπληρώσουν τα αρχικά χρέη, και αυτό τις οδήγησε να αναλάβουν επισφαλείς επενδυτικές πρωτοβουλίες. Το κράτος χρεώθηκε ανεύθυνα και δημαγωγικά για να κηρύξει όχι ένα, αλλά δύο πολέμους, όχι μόνο χωρίς να αυξήσει τη φορολογία, αλλά και μειώνοντάς την επιπλέον. Επιπλέον, τα φυσικά πρόσωπα ωθήθηκαν μέσω της διαφήμισης να χρεωθούν ώστε να συντηρήσουν υπερβολικά, παράλογα και σπάταλα επίπεδα κατανάλωσης. Μια από τις αναφορές του United States Federal Reserve προειδοποίησε, ήδη από τον Αύγουστο του 2007, ότι υπήρχαν ακραία επίπεδα χρέους στα Αμερικανικά νοικοκυριά: ανάμεσα στο 1980 και το 2006 ανέβηκε από 58% επί του εισοδήματος της οικογένειας στο 120% περίπου. Σύμφωνα με τον Eric Toussaint, έναν από τους κορυφαίους ειδικούς στο πεδίο αυτό παγκόσμια, αυτή η ανεξέλεγκτη χρέωση συνέχισε να αυξάνεται τα τελευταία δύο χρόνια, φτάνοντας στο 140% επί του ετήσιου εισοδήματος του νοικοκυριού. Με άλλα λόγια, σε αυτή την περίοδο, κάθε νοικοκυριό έφτασε να χρωστά 40% περισσότερα από όσα κέρδιζε ως εισόδημα ετησίως. Εν τω μεταξύ, ως το τέλος του 2008, το συνολικό χρέος των Η.Π.Α (δηλαδή, το σύνολο δημόσιου χρέους, επιχειρηματικού χρέους και χρέους ανά οικογένεια) είχε φθάσει στο 350% του Εθνικού Ακαθάριστου Εισοδήματος. Ήταν θέμα χρόνου να φτάσει σε μια καταστροφική κατάληξη η δίνη της ατελείωτης χρέωσης. Και η στιγμή έφτασε. [2]

[1] Βλ. Antoine Reverchon, “Entretien avec Immanuel Wallerstein”, Le Monde (Paris), October 12, 2008. Η έκφραση “Βαγκνερικό φινάλε” πρωτοχρησιμοποιήθηκε από τον εξαιρετικό Χιλιανό οικονομολόγο Aníbal Pinto στα πλαίσια των αναλύσεών του για τις επιπτώσεις της Μεγάλης Ύφεσης του 1929 στις λατινοαμερικάνικες οικονομίες.
[2] Βλ Karen E. Dynan and Donald L. Kohn: “The rise in U.S. Household indebtedness: causes and consequences” (Washington, D.C.: Federal Reserve Board of Washington, August 2007), σ. 40. Οι επιπλέον πληροφορίες προσφέρθηκαν από τον Eric Toussaint σε προσωπική επικοινωνία της 26ης Μαρτίου 2009.




Δεν υπάρχουν σχόλια: