Τρίτη, 13 Μαΐου 2008

Δια-στροφές



Ιδού ακόμη μια καλή αφορμή για ορισμένες σκέψεις πάνω στην αισθητική, την ιδεολογία και τις σημειολογικές τους διαπλοκές: η γνωστή αυτή φωτογραφία του Robert Doisneau με προφανές θέμα το ανδρικό πορνογραφικό βλέμμα.

Ι. Κάδρα και Καδράρισμα
Με την λέξη καδράρισμα εννοείται η διαδικασία καθορισμού του πεδίου του ορατού, η απόφαση επομένως για το τι περιλαμβάνεται στον οπτικοποιημένο χώρο και το τι αποκλείεται από αυτόν. Το φυσικό, εικονικό ίχνος της επιλογής είναι το ίδιο το φωτογραφικό κάδρο με όσα οπτικά στοιχεία αυτό περιέχει (γωνία λήψης, φωτισμός, επιλογή θέματος μέσα στο χώρο, έκταση του οπτικού πεδίου). Στην φωτογραφία αυτή όμως υπάρχουν πολλαπλά κάδρα, κάδρα μέσα σε κάδρα, κάδρα που καθρεφτίζονται θαρρρείς σε ένα πολλαπλασιαστικό καθρέφτη: Ένα, το κάδρο της ίδιας φωτογραφίας (ας το πούμε "τεχνολογικό" κάδρο). Δεύτερο, το κάδρο που σχηματίζει η βιτρίνα του καταστήματος (ας το πούμε "κοινωνικο-ιστορικό" κάδρο, μιας και η βιτρίνα είναι παράγωγο συγκεκριμένων ιστορικών και οικονομικών ζυμώσεων στις καταναλωτικές κοινωνίες του βιομηχανικού καπιταλισμού και δεν προϋπάρχει των τελών του 19ου αιώνα). Τρίτον, τα δύο κάδρα αριστερά και στο κέντρο της φωτογραφίας, τα οποία εμφανώς φιλοξενούν πίνακες ζωγραφικής. Ασ' τα πούμε "αισθητικά" κάδρα, μιας και κάνουν αναφορά στην εικαστική τέχνη που προηγήθηκε ιστορικά της φωτογραφίας, αλλά ας λάβουμε υπόψη ότι αυτή η αναφορά έχει συγκεκριμένες προεκτάσεις, λόγω της τεράστιας επιρροής που άσκησε η εφεύρεση της φωτογραφίας στη ζωγραφική (την πίεση δηλαδή που άσκησε στους ζωγράφους να εφεύρουν μη-μιμητικούς τρόπους αναπαράστασης για να ανταγωνιστούν τον φωτογραφικό ρεαλισμό που είχε περιθωριοποιήσει την ανάγκη για ρεαλιστική τεχνοτροπία στη ζωγραφική).

ΙΙ.Βλέμμα
Η φωτογραφία δραματοποιεί την χωρική διασταύρωση μιας σειράς βλεμμάτων: α. Το βλέμμα της φωτογραφικής μηχανής και, σε δεύτερο χρόνο, του θεατή της φωτογραφίας. Το βλέμμα αυτό έχει ως κύρια "αφηγηματικά" αντικείμενά του δύο άλλα βλέμματα και την ασυμπτωτική τους διάταξη στο χώρο: β. Το βλέμμα της γυναίκας που εστιάζεται στο κεντρικό, "αισθητικό" κάδρο γ. το βλέμμα του άντρα, που εστιάζεται διαγώνια στο δεύτερο "αισθητικό" (και ο όρος εδώ είναι συνειδητά ειρωνικός) κάδρο, αυτό που βρίσκεται στα αριστερά.

ΙΙΙ. Μέσα-έξω
Συνάμα, η φωτογραφία ανατρέπει τον συνήθως δεδομένο συσχετισμό του μέσα και του έξω ως χωρικών εννοιών. Και αυτό διότι το σημείο λήψης είναι μέσα από το κατάστημα, και όχι όπως θα ήταν το σύνηθες, από τη σκοπιά των παρατηρητών της βιτρίνας. Ουσιαστικά το σημείο όρασης είναι εκεί που συνήθως βρίσκεται το αντικείμενο όρασης και αυτός που παρατηρείται από τη θέση του συνήθως παρατηρημένου είναι ο συνήθως παρατηρητής. Αυτό σημαίνει βέβαια ότι οι χωρικές σχέσεις δρόμου-καταστήματος αναστρέφονται επίσης. H "πραγματική ζωή" έξω στο δρόμο γίνεται έκθεμα μιας βιτρίνας το γυαλί της οποίας "κόβει" σε δύο κατευθύνσεις (μετατρέποντας τον παρατηρητή σε έκθεμα)."Μέσα¨και "έξω" μπαίνουν εντός εισαγωγικών γιατί χάνουν το απόλυτο νόημα τους, γίνονται σχετικές έννοιες που εξαρτώνται από την θέση αντίληψης.

ΙV. Μπρος-πίσω.
Tο κεντρικό αντικείμενο του σημασιοδοτικού κάδρου, το "αισθητικό" κάδρο στη μέση, μας γυρνάει κυριολεκτικά την πλάτη του, το πίσω του μέρος. Το έτερο "αισθητικό" κάδρο μας αποκαλύπτει το "πρόσωπό" του, αλλά αυτό το πρόσωπο δεν είναι τίποτε άλλο από τα οπίσθια μιας γυναίκας. Το "μπρος", και στις δύο περιπτώσεις, είναι ταυτόχρονα "πίσω": το κάδρο στο μπροστινό μέρος της βιτρίνας μας παρουσιάζει την πίσω του όψη, η έμπροσθεν όψη του άλλου κάδρου μας παρουσιάζει την οπίσθια όψη ενός γυναικείου σώματος.

Έχει ιδιαίτερη σημασία αυτή η αναστροφή στην καθοδήγηση του βλέμματος του θεατή της φωτογραφίας. Επιχειρώντας να ξεκινήσει από το κέντρο όπως κάνει συνήθως ασυναίσθητα, το βλέμμα αντικρύζει ένα μη-θέαμα, την σκοτεινή πίσω πλευρά ενός καμβά, και έναν μη-θεατή, τη γυναίκα που κοιτάζει ένα αντικείμενο που από τη δική μας σκοπιά δεν προσφέρεται για κοίταγμα. Λοξεύοντας δεξιά, το βλέμμα πέφτει πάνω στο διαγώνιο βλέμμα του άντρα και ακολουθεί τη νοητή του γραμμή για να φτάσει στο χωρικά "έκκεντρο" συμβολικό κέντρο του πίνακα: τα τουρλωτά οπίσθια της εικονιζόμενης νεαράς. Το βλέμμα επομένως εκπαιδεύεται σε μία κυριολεκτική έκδοση της "δια-στροφής", της "σεξουαλικής παρέκκλισης". Βγαίνει από την φυσιολογική τροχιά του, γίνεται έκκεντρο, περιδιαβαίνει τον χώρο πλαγίως και όχι ευθέως, δια-στρέφεται, παρεκκλίνει για να αποκτήσει τελικά το αντικείμενο-ανταμοιβή της δια-στροφής του: το μη πραγματικό, φαντασιακό σώμα του πορνογραφικού φετίχ και όχι το πραγματικό αλλά βαρετό, μη σεξουαλικά διεγερτικό σώμα της γυναίκας με σάρκα και οστά.

V. Cherchez la femme
Η "προτιμητέα" όπως θα έλεγε η σημειωτική, ανάγνωση της φωτογραφίας είναι ως ενός συνομωτικού αστείου σε βάρος της γυναίκας. Η "συνομωσία" τίθεται σε λειτουργία στο ποσοστό που το βλέμμα του θεατή, απογοητευμένο από το μη θέαμα στο κέντρο της φωτογραφίας "ανακαλύπτει" το "πραγματικό θέαμα" (τα οπίσθια) και ταυτίζεται έτσι με το ανδρικό, πορνογραφικό βλέμμα (και αυτό είτε ο θεατής είναι άντρας είτε γυναίκα). Η φωτογραφία επομένως εκπαιδεύει το βλέμμα στην ανδρική θέαση των πραγμάτων, του διδάσκει ότι η ανδροποίηση του βλέμματος είναι ο τρόπος που ο θεατής μπορεί να ανταμειφθεί με το φωτογραφικό νόημα.

Ποιό είναι αυτό το νόημα; Μα φυσικά ότι η γυναίκα με σάρκα και οστά είναι ανόητη, ότι την στιγμή που η ίδια κοιτά το τίποτα, εμείς ως θεατές και ο άντρας της κάνουμε μπανιστήρι σε βάρος της, κοιτάμε κάποια άλλη, σαφώς πιο ενδιαφέρουσα.

Είναι όμως απλά και μόνον έτσι τα πράγματα; Ποιος μας λέει ότι η γυναίκα δεν έχει ήδη δει αυτό που εμείς αυτοκολακευόμαστε ότι ανακαλύψαμε πριν την στιγμή της φωτογραφίας, και ότι δεν έχει ήδη αποστρέψει το βλέμμα της από αυτό το θέαμα, συνειδητά και σιωπηρά; Ποιος μας λέει ότι δεν έχει μάθει να είναι γυναίκα ακριβώς μαθαίνοντας πως να φαίνεται ότι δεν κοιτάει, πως να φαίνεται ότι αποστρέφει το βλέμμα από ένα θέαμα που την εξευτελίζει, την σπρώχνει στην ορατότητα ως μειονεκτούσα απέναντι στο σεξουαλικό ιδανικό της ανδρικής φαντασίας;

Είναι ενδιαφέρον ότι η γυναίκα φαίνεται να μιλάει (ανοιχτό στόμα) ενώ ο άνδρας περιορίζεται στο να κοιτά: Τι λέει; Πιθανόν κάτι για αυτό που βλέπει; Τι βλέπει όμως; Δεν γνωρίζουμε,αν και μέχρι πριν λίγο νιώθαμε σίγουροι ότι γνωρίζουμε αυτό που η ίδια δεν γνωρίζει. Τι είναι αυτό που γνωρίζει αυτή η χωρίς γνώση γυναίκα που εμείς, οι θεατές που ενδίδουν στην φωτογραφική παγίδα της αυτάρεσκης γνώσης, δεν γνωρίζουμε καν ότι δεν γνωρίζουμε; Ίσως την όλη υπόθεση του τι σημαίνει "κοιτάζω" ή "δεν κοιτάζω" ως βασικού τρόπου κατασκευής του φύλου σε μια ανδροκρατούμενη κοινωνία. Ή του τι σημαίνει το "φαίνομαι να μην κοιτάζω γιατί ξέρω τι θα δω". " Ή "μαθαίνω να μην κοιτάζω γιατί ξέρω ότι με κοιτάζουν, μιας και η κατασκευή μου ως αξιοπρεπούς κυρίας εξαρτάται από τη φύλαξη της γραμμής που με χωρίζει από την γυναίκα-αντικείμενο του ανδρικού βλέμματος".

Τα ερωτήματα αυτά όμως--ερωτήματα που πλανώνται, αν θέλετε, στις παρυφές της φωτογραφίας, στο κοινωνικό και συνάμα ενσωματωμένο πριν και το μετά της--την βγάζουν από την πορνογραφική της τροχιά. Αποσπώντας το βλέμμα που βρίσκεται έξω από το "τεχνολογικό" κάδρο από αυτό που δεσπόζει μέσα σ'αυτό, εκθέτουν το πρώτο σε αυτό που θέλει να αποφύγει: το θέαμα του εαυτού του ως ασύνειδου ηδονοβλεψία, εξουσιαστικού σκηνοθέτη της κατανομής στο χώρο σωμάτων και βλεμμάτων, γνώσης και άγνοιας, υποκειμένου και αντικειμένου.





Δεν υπάρχουν σχόλια: